# Σύνθεση και παραγωγή λέξεων

> Πώς φτιάχνονται οι λέξεις, και πώς βρίσκεις τι σημαίνει μια άγνωστη.

Νέα Ελληνικά, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/language/word-formation

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις μια παράγωγη από μια σύνθετη λέξη και να τη χωρίζεις στα μέρη της.
- Να αναγνωρίζεις τι δηλώνουν οι συνηθισμένες παραγωγικές καταλήξεις: πρόσωπο, εργαλείο, τόπο, ενέργεια, ιδιότητα.
- Να βρίσκεις τη σημασία μιας άγνωστης λέξης από τα συνθετικά της και από τα συμφραζόμενα.
- Να σχηματίζεις παράγωγες και σύνθετες λέξεις που ταιριάζουν στο νόημα και στο ύφος ενός κειμένου.

## Μια λέξη που δεν ξέρεις

Στο κατάστημα με τα οικοδομικά υλικά βλέπεις ένα σακί: «**Αντιολισθητική**
κόλλα πλακιδίων». Δεν έχεις ακούσει ποτέ τη λέξη. Κι όμως, μπορείς να τη
βγάλεις: **αντι-** (εναντίον) + **ολισθ-** (ολισθαίνω, γλιστρώ) + **-ικός**.
Κόλλα που **εμποδίζει να γλιστρήσουν** τα πλακάκια.

Οι περισσότερες λέξεις των Ελληνικών δεν φτιάχτηκαν από το μηδέν. Φτιάχτηκαν
από άλλες λέξεις, με δύο τρόπους.

|                      | Παραγωγή                                      | Σύνθεση                                                           |
| -------------------- | --------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------- |
| **Πώς**              | θέμα μιας λέξης + **παραγωγική κατάληξη**     | **δύο λέξεις** που ενώνονται σε μία                               |
| **Το δεύτερο μέρος** | δεν στέκεται μόνο του (-της, -ικός, -ση)      | υπάρχει και ως ξεχωριστή λέξη                                     |
| **Παραδείγματα**     | τέχνη → τεχν**ίτης**, συντηρώ → συντήρη**ση** | θερμ(ός) + σίφωνας → **θερμοσίφωνας**, ξανά + βάφω → **ξαναβάφω** |

> **Κλειδί**
>
> Χώρισε τη λέξη και ρώτα: **πόσες λέξεις με δική τους σημασία βρίσκω;**
> **Δύο** (ηλεκτρο + κίνητο): η λέξη είναι **σύνθετη**. **Μία** και ένα
> κομμάτι που μόνο του δεν λέει τίποτα (ψηφι + -ακός): η λέξη είναι
> **παράγωγη**.

## Η παραγωγή: τι λέει η κατάληξη

Η κατάληξη σου δίνει ήδη μισή σημασία. Αν τη γνωρίζεις, μαντεύεις την άγνωστη
λέξη:

| Κατάληξη             | Τι δηλώνει                            | Παραδείγματα                               |
| -------------------- | ------------------------------------- | ------------------------------------------ |
| -της, -τής, -έας     | πρόσωπο που κάνει κάτι                | εργάτης, ελεγκτής, μεταφορέας              |
| -τήρας, -τής         | εργαλείο, συσκευή                     | αισθητήρας, αναπτήρας, φορτιστής           |
| -τήριο, -είο         | τόπος                                 | εργαστήριο, πρατήριο, συνεργείο, φαρμακείο |
| -ση, -μός, -μα       | ενέργεια ή αποτέλεσμά της             | εγκατάσταση, καθαρισμός, κλείδωμα          |
| -ικός, -ινος, -ιμος  | ιδιότητα (επίθετα)                    | τεχνικός, ξύλινος, χρήσιμος                |
| -ότητα, -οσύνη, -εια | αφηρημένη ιδιότητα (ουσιαστικά)       | ικανότητα, ευγένεια, ασφάλεια              |
| -ίζω, -ώνω, -εύω     | ενέργεια (ρήματα)                     | βιδώνω, κλειδώνω, μαστορεύω                |
| -άκι, -ούλα, -ίτσα   | κάτι μικρό ή αγαπημένο (υποκοριστικά) | κλειδάκι, βιδίτσα                          |

Πρόσεξε όμως: ο **μηχανουργός** μοιάζει παράγωγος, αλλά το
**-ουργός** είναι η λέξη **έργο**. Ο μηχανουργός δουλεύει (κάνει έργο) με
μηχανές. Το ίδιο ο **ξυλουργός** και ο **γεωργός** (γη + έργο): είναι
σύνθετα.

## Η σύνθεση: τι μπορεί να μπει πρώτο

Τα δύο μέρη λέγονται **α΄** και **β΄ συνθετικό**. Το α΄ συνθετικό μπορεί
να είναι:

| α΄ συνθετικό   | Παράδειγμα                                     |
| -------------- | ---------------------------------------------- |
| ουσιαστικό     | **νερό** → νεροσωλήνας                         |
| επίθετο        | **μακρύς** → μακροπρόθεσμος                    |
| ρήμα           | **ανεβαίνω** → ανεβοκατεβαίνω                  |
| επίρρημα       | **ξανά** → ξαναβάφω, **πολύ** → πολυεργαλείο   |
| πρόθεση        | **προ** → προθέρμανση, **υπέρ** → υπερθέρμανση |
| αχώριστο μόριο | **α-** → ασύρματος, **δυσ-** → δυσλειτουργία   |

Το **α-** (το λεγόμενο στερητικό) και το **δυσ-** δεν είναι λέξεις μόνα τους,
αλλά η γραμματική μετρά τις λέξεις αυτές στα σύνθετα. Το α- σημαίνει «χωρίς»
(ασύρματος = χωρίς σύρμα), το δυσ- «δύσκολα, άσχημα» (δυσλειτουργία = κακή
λειτουργία).

Και η **σχέση** των δύο μερών μετρά, γιατί από αυτήν βγαίνει η σημασία:

- **μαχαιροπίρουνα** = μαχαίρια **και** πιρούνια (τα δύο μαζί)
- **ηλεκτροσυγκόλληση** = συγκόλληση **με** ηλεκτρισμό (το ένα προσδιορίζει
  το άλλο)
- **πυροσβέστης** = αυτός που σβήνει **τη φωτιά** (το ένα είναι αντικείμενο
  του άλλου)

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σύνθετη ή παράγωγη;*

## Το κείμενο

> **Ο ηλεκτρολόγος του μέλλοντος**
>
> Ως πριν από λίγα χρόνια, ένας ηλεκτρολόγος περνούσε καλώδια, τοποθετούσε
> πρίζες και επισκεύαζε βλάβες. Σήμερα η δουλειά του αλλάζει γρήγορα. Τα
> φωτοβολταϊκά πάνελ στις ταράτσες, οι φορτιστές για ηλεκτροκίνητα
> αυτοκίνητα και τα «έξυπνα» σπίτια ζητούν τεχνίτες με νέες γνώσεις. Ο
> σύγχρονος τεχνικός πρέπει να διαβάζει ψηφιακά διαγράμματα, να ρυθμίζει
> αισθητήρες και να ελέγχει την κατανάλωση ενέργειας από μια εφαρμογή στο
> κινητό. Η επανεκπαίδευση γίνεται λοιπόν μέρος της δουλειάς. Όποιος την
> αγνοεί κινδυνεύει να μείνει ανεπίκαιρος. Όποιος την επιλέγει βρίσκει ένα
> επάγγελμα με ζήτηση και προοπτική.
>
> *Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.*

Το κείμενο μιλά για **νέα** πράγματα, και γι' αυτό είναι γεμάτο νέες λέξεις.
Η τεχνολογία δεν τις βρίσκει έτοιμες· τις φτιάχνει με παραγωγή και σύνθεση:

| Λέξη           | Πώς φτιάχτηκε                                      | Είδος    |
| -------------- | -------------------------------------------------- | -------- |
| ηλεκτρολόγος   | ηλεκτρο- + -λόγος (από το λέγω, «αυτός που ξέρει») | σύνθετη  |
| φωτοβολταϊκά   | φως + βολταϊκός (από τον φυσικό Βόλτα)             | σύνθετη  |
| ηλεκτροκίνητα  | ηλεκτρο- + κινώ: που κινούνται με ηλεκτρισμό       | σύνθετη  |
| ψηφιακά        | ψηφίο + -ακός                                      | παράγωγη |
| αισθητήρες     | αισθάνομαι + -τήρας: συσκευή που «αισθάνεται»      | παράγωγη |
| τεχνίτες       | τέχνη + -ίτης                                      | παράγωγη |
| επανεκπαίδευση | επαν(α)- + εκπαίδευση: ξανά εκπαίδευση             | σύνθετη  |
| ανεπίκαιρος    | αν- (α- στερητικό) + επίκαιρος                     | σύνθετη  |

## Πώς βγάζεις μια άγνωστη λέξη

1. **Χώρισε** τη λέξη στα κομμάτια της.
2. **Ρώτα** τι σημαίνει κάθε κομμάτι.
3. **Ένωσέ** τα σε μια φράση: υδατο-στεγής → που **δεν αφήνει να περάσει
   νερό**.
4. **Έλεγξε** αν η σημασία ταιριάζει στην πρόταση. Αν όχι, άνοιξε λεξικό.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Μην μπερδεύεις λέξη με κατάληξη.** Τα -ουργός (έργο), -λόγος (λέγω),
>   -πώλης (πουλώ), -φόρος (φέρω) είναι λέξεις μεταμφιεσμένες. Η λέξη που
>   τα έχει είναι σύνθετη.
> - **Οι λέξεις με πρόθεση** (επι-σκευάζω, κατα-νάλωση, εκ-παίδευση) είναι
>   σύνθετες για τη γραμματική, ακόμη κι αν η πρόθεση δεν σου μοιάζει λέξη.
> - **Η ετυμολογία βοηθά, δεν αποφασίζει.** Τα κομμάτια σού δίνουν μια
>   κατεύθυνση. Τη σημασία στο κείμενο την ελέγχεις στα συμφραζόμενα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Παραγωγή**: λέξη + κατάληξη (τεχν-ίτης). **Σύνθεση**: λέξη + λέξη
>   (θερμο-σίφωνας).
> - Η κατάληξη δείχνει **πρόσωπο, εργαλείο, τόπο, ενέργεια ή ιδιότητα**.
> - Το α΄ συνθετικό μπορεί να είναι ουσιαστικό, επίθετο, ρήμα, επίρρημα,
>   πρόθεση ή αχώριστο μόριο (α-, δυσ-).
> - Για άγνωστη λέξη: **χωρίζω, εξηγώ τα κομμάτια, ενώνω, ελέγχω**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να χωρίσεις στα συνθετικά τους τις λέξεις «ηλεκτροκίνητα» και «ανεπίκαιρος» του κειμένου και να εξηγήσεις τη σημασία που έχουν σε αυτό.

1. **ηλεκτροκίνητα** = ηλεκτρο- (ηλεκτρισμός) + -κίνητα (από το κινώ). Στο
   κείμενο: τα αυτοκίνητα που **κινούνται με ηλεκτρικό ρεύμα** αντί για
   καύσιμα, και γι' αυτό χρειάζονται φορτιστές.
2. **ανεπίκαιρος** = αν- (α- στερητικό, «χωρίς») + επίκαιρος (σύγχρονος, της
   εποχής του). Στο κείμενο: ο τεχνίτης που **δεν συμβαδίζει πια με την
   εποχή**, γιατί οι γνώσεις του δεν φτάνουν για τις νέες τεχνολογίες.

### Παράδειγμα 2: Να σχηματίσεις μία παράγωγη λέξη από καθεμία από τις λέξεις «συντηρώ», «ψηφίο», «ασφαλής» και να τη χρησιμοποιήσεις σε μια πρόταση για τη δουλειά ενός τεχνικού.

1. συντηρώ → **συντήρηση** (ενέργεια, -ση): «Η ετήσια **συντήρηση** του
   λέβητα γίνεται πριν από τον χειμώνα.»
2. ψηφίο → **ψηφιακός** (ιδιότητα, -ακός): «Ο τεχνικός διαβάζει τις μετρήσεις
   σε **ψηφιακή** οθόνη.»
3. ασφαλής → **ασφάλεια** (αφηρημένη ιδιότητα, -εια): «Πριν ανοίξεις τον
   πίνακα, κατέβασε την **ασφάλεια**.» Πρόσεξε: στη δουλειά η ίδια λέξη έχει
   και τεχνική σημασία, τον διακόπτη που κόβει το ρεύμα.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω λέξεις είναι παράγωγη;
   - θερμοσίφωνας
   - ξαναβάφω
   - εργαστήριο
   - ασύρματος
2. Τι μέρος του λόγου είναι το α΄ συνθετικό στη λέξη «πολυεργαλείο»;
   - Ουσιαστικό
   - Πρόθεση
   - Ρήμα
   - Επίρρημα
3. Σε ένα συνεργείο διαβάζεις: «Υποχρεωτική χρήση αντιολισθητικών υποδημάτων». Τι παπούτσια ζητούνται;
   - Παπούτσια που δεν γλιστρούν.
   - Παπούτσια που αντέχουν σε λάδια και καύσιμα.
   - Παπούτσια με μεταλλική μύτη για προστασία.
   - Παπούτσια που μονώνουν από το ρεύμα.
4. Τι δηλώνει συνήθως η κατάληξη -τήριο, όπως στο «πρατήριο» και στο «εργαστήριο»;
   - Το πρόσωπο που κάνει μια δουλειά
   - Τον τόπο όπου γίνεται κάτι
   - Το εργαλείο με το οποίο γίνεται κάτι
   - Κάτι μικρό ή χαϊδευτικό
5. Τι σχέση έχουν τα δύο συνθετικά στη λέξη «πυροσβέστης»;
   - Είναι δύο πράγματα που πάνε μαζί, όπως στο «μαχαιροπίρουνα».
   - Το α΄ περιγράφει το χρώμα του β΄, όπως στο «μαυροπίνακας».
   - Το α΄ είναι το αντικείμενο της ενέργειας του β΄.
   - Τα δύο συνθετικά σημαίνουν το ίδιο πράγμα.
6. Σε ποια λέξη το α΄ συνθετικό είναι αχώριστο μόριο;
   - υπερθέρμανση
   - νεροσωλήνας
   - ξαναβάφω
   - δυσλειτουργία
7. Ένα ρολόι γράφει «υδατοστεγές». Τι σημαίνει;
   - Ότι δουλεύει με νερό αντί για μπαταρία
   - Ότι πρέπει να καθαρίζεται μόνο με νερό
   - Ότι δεν μπαίνει νερό μέσα του
   - Ότι είναι φτιαγμένο για δύτες και βυθό
8. Γιατί η λέξη «ξυλουργός» είναι σύνθετη και όχι παράγωγη;
   - Γιατί είναι μεγάλη λέξη με πολλές συλλαβές.
   - Γιατί το -ουργός προέρχεται από τη λέξη «έργο».
   - Γιατί δηλώνει επάγγελμα, και τα επαγγέλματα είναι σύνθετα.
   - Γιατί το «ξύλο» είναι ουσιαστικό σε ονομαστική πτώση.

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται τα δύο μέρη μιας σύνθετης λέξης;
2. Εξήγησε τη διαφορά ανάμεσα στην παραγωγή και στη σύνθεση, με ένα παράδειγμα για την καθεμία από τον χώρο της δουλειάς.
3. Σε ένα δικό μας διαφημιστικό φυλλάδιο διαβάζεις: «Θερμομονωτικά κουφώματα αλουμινίου με διπλό υαλοπίνακα. Αντιδιαρρηκτική κλειδαριά, εύκολη συντήρηση, δεκαετής εγγύηση.» Τι σημαίνει καθεμία από τις λέξεις;
   α) θερμομονωτικά
   β) υαλοπίνακας
   γ) αντιδιαρρηκτική
   δ) δεκαετής
4. Σε ένα μαγαζί κινητών κρέμεται η επιγραφή «Service – Repair – Αξεσουάρ». Ο ιδιοκτήτης σκέφτεται να την αλλάξει σε «Συντήρηση – Επισκευή – Εξαρτήματα». Ποια επιγραφή θα διάλεγες, και γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/language/word-formation
