# Χρόνοι και εγκλίσεις

> Τι δείχνει το ρήμα για τον χρόνο, τη διάρκεια και τη στάση του ομιλητή.

Νέα Ελληνικά, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/language/tenses-moods

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τους χρόνους του ρήματος και να εξηγείς τι δείχνουν για τον χρόνο και τη διάρκεια μιας πράξης.
- Να αναγνωρίζεις την οριστική, την υποτακτική και την προστακτική και τη στάση του ομιλητή που δείχνει η καθεμία.
- Να ερμηνεύεις τη λειτουργία ενός χρόνου ή μιας έγκλισης σε ένα λογοτεχνικό κείμενο.
- Να διαλέγεις χρόνο και έγκλιση που ταιριάζουν στον σκοπό ενός μηνύματος, μιας οδηγίας ή μιας διαφήμισης.

## Τι λέει ένα ρήμα, εκτός από την πράξη

Τρία μηνύματα από τον ίδιο μάστορα στον βοηθό του:

- «**Τελείωσα** τον πίνακα.»
- «**Τελείωνα** τον πίνακα όταν κόπηκε το ρεύμα.»
- «**Τελείωσε** τον πίνακα ως το μεσημέρι.»

Η πράξη είναι η ίδια. Αλλάζουν δύο πράγματα. Πρώτο, **πότε** και **πώς**
γίνεται: μια φορά και ολοκληρώθηκε, ή κρατούσε και διακόπηκε; Αυτό το δείχνει
ο **χρόνος** του ρήματος. Δεύτερο, **τι στάση** παίρνει αυτός που μιλάει:
λέει ένα γεγονός ή δίνει εντολή; Αυτό το δείχνει η **έγκλιση**.

## Οι χρόνοι: πότε και πώς

Κάθε χρόνος έχει δύο πληροφορίες: **πότε** (παρελθόν, παρόν, μέλλον) και
**πώς βλέπουμε την πράξη** (ποιόν ενεργείας). Η πράξη μπορεί να είναι:

- **εξακολουθητική**: κρατάει ή επαναλαμβάνεται (δούλευα, θα δουλεύω)
- **στιγμιαία**: μία φορά, ολόκληρη (δούλεψα, θα δουλέψω)
- **συντελεσμένη**: τελείωσε και το αποτέλεσμά της μένει (έχω δουλέψει)

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι οκτώ χρόνοι σε μια βάρδια*

Δύο χρήσεις που θα συναντήσεις συχνά:

- Ο **ενεστώτας για το μέλλον**: «Αύριο **ξεκινάμε** στις επτά.» Το
  πρόγραμμα είναι τόσο σίγουρο που μιλάμε σαν να γίνεται ήδη.
- Το **θα + παρατατικός**: «**Θα ερχόμουν**, αλλά είχα βάρδια.» Δεν είναι
  μέλλον· είναι κάτι που θα γινόταν, αλλά δεν έγινε.

## Οι εγκλίσεις: πώς στέκεται αυτός που μιλάει

| Έγκλιση                                   | Τι δείχνει                                                    | Παράδειγμα                                              |
| ----------------------------------------- | ------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------- |
| **Οριστική**                              | κάτι που ο ομιλητής το θεωρεί **πραγματικό, βέβαιο**          | «Ο φούρνος **θερμαίνεται** σε δέκα λεπτά.»              |
| **Υποτακτική** (με να, ας, για να, μη(ν)) | κάτι **επιθυμητό, πιθανό, αναμενόμενο**, όχι ακόμη πραγματικό | «**Να ελέγχεις** τη θερμοκρασία.» «**Ας ξεκινήσουμε**.» |
| **Προστακτική**                           | **εντολή, προτροπή, παράκληση**                               | «**Κλείσε** τη βάνα.» «**Δοκίμασέ** το.»                |

> **Κλειδί**
>
> Η έγκλιση δείχνει τη **στάση του ομιλητή** απέναντι σε αυτό που λέει. Η
> **οριστική** λέει «έτσι είναι». Η **υποτακτική** λέει «έτσι θέλω, έτσι
> ελπίζω, έτσι ίσως γίνει». Η **προστακτική** λέει «κάνε το». Στο γραπτό των
> εξετάσεων δεν αρκεί να βρεις την έγκλιση· πρέπει να πεις **τι δηλώνει σε
> αυτό το σημείο** του κειμένου.

Μια παγίδα: στα Νέα Ελληνικά η **απαγόρευση** δεν γίνεται με προστακτική.
Λέμε «**Μην αγγίζεις** τα καλώδια», δηλαδή **μη(ν) + υποτακτική**.

## Το κείμενο: «Η πόλις» του Καβάφη

Ο **Κωνσταντίνος Καβάφης** (1863–1933) δημοσίευσε την «Πόλι» το 1910. Το
κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό, με τη γλώσσα του ποιητή:

> **Η πόλις**
>
> Είπες· «Θα πάγω σ' άλλη γη, θα πάγω σ' άλλη θάλασσα.
> Μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλλίτερη απ' αυτή.
> Κάθε προσπάθειά μου μια καταδίκη είναι γραφτή·
> κ' είν' η καρδιά μου — σαν νεκρός — θαμένη.
> Ο νους μου ως πότε μες στον μαρασμόν αυτόν θα μένει.
> Όπου το μάτι μου γυρίσω, όπου κι αν δω
> ερείπια μαύρα της ζωής μου βλέπω εδώ,
> που τόσα χρόνια πέρασα και ρήμαξα και χάλασα.»
>
> Καινούργιους τόπους δεν θα βρεις, δεν θάβρεις άλλες θάλασσες.
> Η πόλις θα σε ακολουθεί. Στους δρόμους θα γυρνάς
> τους ίδιους. Και στες γειτονιές τες ίδιες θα γερνάς·
> και μες στα ίδια σπίτια αυτά θ' ασπρίζεις.
> Πάντα στην πόλι αυτή θα φθάνεις. Για τα αλλού — μη ελπίζεις —
> δεν έχει πλοίο για σε, δεν έχει οδό.
> Έτσι που τη ζωή σου ρήμαξες εδώ
> στην κώχη τούτη την μικρή, σ' όλην την γην την χάλασες.

*πάγω*: πάω · *καλλίτερη*: καλύτερη · *μαρασμός*: φθορά, σιγανό σβήσιμο ·
*θάβρεις*: θα βρεις · *θ' ασπρίζεις*: θα ασπρίζουν τα μαλλιά σου · *κώχη*:
γωνιά

Το ποίημα έχει **δύο φωνές**. Στην πρώτη στροφή μιλά, σε ευθύ λόγο, ένας
άνθρωπος που θέλει να φύγει. Στη δεύτερη του απαντά ο ποιητής. Και οι δύο
μιλούν για το μέλλον, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο:

| Στροφή | Ρήματα                                                                                 | Τι δείχνουν                                                                 |
| ------ | -------------------------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------- |
| 1η     | «θα πάγω», «θα βρεθεί» (**στιγμιαίος μέλλοντας**)                                      | μια απόφαση, μια κίνηση που θα γίνει μία φορά και θα αλλάξει τα πάντα       |
| 1η     | «πέρασα και ρήμαξα και χάλασα» (**αόριστος**)                                          | το παρελθόν είναι κλεισμένο λογαριασμός· η ζωή εδώ χάθηκε                   |
| 2η     | «θα ακολουθεί», «θα γυρνάς», «θα γερνάς», «θα φθάνεις» (**εξακολουθητικός μέλλοντας**) | κάτι που θα **επαναλαμβάνεται** χωρίς τέλος: ο άνθρωπος δεν θα ξεφύγει ποτέ |
| 2η     | «μη ελπίζεις» (**μη + υποτακτική**)                                                    | απαγόρευση, σχεδόν σκληρή: ο ποιητής κόβει την ελπίδα                       |

Η μεγάλη αντίθεση είναι ανάμεσα στον **στιγμιαίο** και στον
**εξακολουθητικό** μέλλοντα. Ο πρώτος υπόσχεται μια αλλαγή. Ο δεύτερος την
ακυρώνει: η ζωή θα συνεχίσει ίδια, όπου κι αν πας.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Μη γράφεις μόνο το όνομα.** «Το "θα γυρνάς" είναι εξακολουθητικός
>   μέλλοντας» παίρνει τις μισές μονάδες. Πες και **τι δείχνει εδώ**: την
>   επανάληψη, τον εγκλωβισμό.
> - **Το «θα» δεν είναι πάντα μέλλοντας.** Το «θα ερχόμουν» δείχνει κάτι που
>   δεν έγινε· το «θα κοιμάται τώρα» δείχνει πιθανότητα.
> - **Το «να» δεν κάνει πάντα κάτι «πιο ευγενικό».** «Να είσαι εδώ στις επτά»
>   μπορεί να είναι πιο αυστηρό από ένα «έλα στις επτά».

> **Θυμήσου**
>
> - **Χρόνος**: πότε (παρελθόν, παρόν, μέλλον) και πώς (εξακολουθητικά,
>   στιγμιαία, συντελεσμένα).
> - **Έγκλιση**: οριστική = πραγματικό, βέβαιο · υποτακτική = επιθυμητό,
>   πιθανό · προστακτική = εντολή, προτροπή.
> - Απαγόρευση: **μη(ν) + υποτακτική**.
> - Στην απάντηση: **εντοπίζω** τον τύπο, **ερμηνεύω** τη λειτουργία του στο
>   συγκεκριμένο σημείο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στην «Πόλι» του Καβάφη κυριαρχεί ο μέλλοντας. Να εντοπίσεις ένα παράδειγμα στιγμιαίου και ένα παράδειγμα εξακολουθητικού μέλλοντα και να ερμηνεύσεις τη λειτουργία τους στο ποίημα.

1. **Εντοπίζω.** Στιγμιαίος μέλλοντας: «Θα πάγω σ' άλλη γη» (1ος στίχος).
   Εξακολουθητικός μέλλοντας: «Η πόλις θα σε ακολουθεί» (10ος στίχος).
2. **Ερμηνεύω.** Ο στιγμιαίος μέλλοντας στα λόγια του ήρωα δείχνει μια
   **απόφαση**: μια πράξη που θα γίνει μία φορά, το φευγιό, και που ελπίζει ότι
   θα του αλλάξει τη ζωή. Ο εξακολουθητικός μέλλοντας στην απάντηση του ποιητή
   δείχνει κάτι που θα **επαναλαμβάνεται για πάντα**. Η πόλη δεν θα μείνει
   πίσω· θα πηγαίνει μαζί του. Έτσι η αλλαγή του χρόνου γίνεται το ίδιο το
   νόημα του ποιήματος: ό,τι ο ήρωας βλέπει σαν μια κίνηση διαφυγής, ο ποιητής
   το βλέπει σαν μια ατελείωτη επανάληψη.

### Παράδειγμα 2: Ο υπεύθυνος βάρδιας στέλνει στους νέους βοηθούς: «Αύριο ξεκινάμε στις 7:00. Να είστε στην ώρα σας. Φέρτε γάντια εργασίας. Ίσως αργήσουμε λίγο να σχολάσουμε.» Να εντοπίσεις τις εγκλίσεις και να εξηγήσεις τι δείχνει η καθεμία για τη στάση του αποστολέα.

1. «ξεκινάμε»: **οριστική** (ενεστώτας με σημασία μέλλοντα). Το πρόγραμμα
   είναι σίγουρο· ο αποστολέας το λέει σαν γεγονός.
2. «Να είστε»: **υποτακτική**. Δεν είναι ακόμη πραγματικό, είναι αυτό που
   περιμένει από τους βοηθούς: μια έντονη σύσταση, σχεδόν κανόνας.
3. «Φέρτε»: **προστακτική**. Άμεση εντολή, χωρίς περιθώριο συζήτησης.
4. «Ίσως αργήσουμε»: **υποτακτική**. Με το «ίσως» δηλώνει πιθανότητα, όχι
   βεβαιότητα: ο αποστολέας προειδοποιεί χωρίς να δεσμεύεται.

## Ερωτήσεις

1. «Αύριο θα γράφω αναφορές όλο το πρωί.» Σε ποιον χρόνο είναι το ρήμα;
   - Στιγμιαίος μέλλοντας
   - Εξακολουθητικός μέλλοντας
   - Συντελεσμένος μέλλοντας
   - Ενεστώτας
2. «Έχω κλείσει τον γενικό διακόπτη, μπορείς να δουλέψεις.» Τι δείχνει ο παρακείμενος εδώ;
   - Μια πράξη που γίνεται αυτή τη στιγμή και δεν τελείωσε
   - Μια πράξη που θα γίνει σε λίγο
   - Μια πράξη που τελείωσε και το αποτέλεσμά της ισχύει τώρα
   - Μια πράξη που επαναλαμβάνεται κάθε μέρα
3. Σε ποια πρόταση το ρήμα είναι σε υποτακτική;
   - «Να κατεβάσεις την ασφάλεια πριν ανοίξεις τον πίνακα.»
   - «Κατέβασε την ασφάλεια πριν ανοίξεις τον πίνακα.»
   - «Κατέβασα την ασφάλεια και άνοιξα τον πίνακα.»
   - «Κατεβάζω την ασφάλεια κάθε φορά που ανοίγω τον πίνακα.»
4. «Μην ακουμπάς τα γυμνά καλώδια.» Σε ποια έγκλιση είναι το «ακουμπάς»;
   - Στην προστακτική, αφού δίνει εντολή
   - Στην οριστική, αφού το ρήμα είναι ενεστώτας
   - Σε μετοχή, αφού δεν έχει πρόσωπο
   - Στην υποτακτική, αφού έχει μπροστά το «μην»
5. Στην «Πόλι», τι δείχνει ο εξακολουθητικός μέλλοντας στο «Η πόλις θα σε ακολουθεί»;
   - Ότι η πόλη θα τον ακολουθήσει μία φορά, την ημέρα που θα φύγει
   - Ότι η πόλη θα είναι πάντα μαζί του, όπου κι αν πάει
   - Ότι ο ποιητής δεν είναι σίγουρος αν θα γίνει
   - Ότι κάτι έγινε στο παρελθόν και τελείωσε
6. «Θα ερχόμουν στη συνέλευση, αλλά είχα νυχτερινή βάρδια.» Τι δείχνει το «θα ερχόμουν»;
   - Ότι ο ομιλητής θα έρθει στην επόμενη συνέλευση
   - Ότι ο ομιλητής ερχόταν τακτικά στις συνελεύσεις
   - Κάτι που θα γινόταν, αλλά δεν έγινε
   - Ότι ο ομιλητής ήρθε, αλλά έφυγε νωρίς
7. «Όταν δούλευα στο συνεργείο, έμαθα να αλλάζω τακάκια.» Γιατί το πρώτο ρήμα είναι παρατατικός και το δεύτερο αόριστος;
   - Η δουλειά κράτησε καιρό· η μάθηση είναι ένα ολοκληρωμένο αποτέλεσμα.
   - Η δουλειά έγινε πριν από τη μάθηση, και ο παρατατικός δείχνει προτερόχρονο.
   - Ο παρατατικός είναι πιο ευγενικός και ταιριάζει στην αρχή της πρότασης.
   - Δεν υπάρχει διαφορά· θα μπορούσαν να είναι και τα δύο αόριστος.
8. Μια διαφήμιση γράφει: «Δοκίμασέ το σήμερα. Θα το λατρέψεις.» Τι πετυχαίνει η προστακτική «Δοκίμασέ»;
   - Δείχνει ότι η εταιρεία δεν είναι σίγουρη για το προϊόν της.
   - Δίνει μια ακριβή πληροφορία για το πότε κυκλοφορεί το προϊόν.
   - Απευθύνεται άμεσα στον αναγνώστη και τον σπρώχνει να δράσει.
   - Κάνει το κείμενο πιο επίσημο και πιο απρόσωπο.

## Ασκήσεις

1. Ποιες είναι οι τρεις εγκλίσεις του ρήματος στα Νέα Ελληνικά;
2. Εξήγησε τι διαφορά έχουν οι δύο προτάσεις: «Κάθε πρωί έπαιρνα το λεωφορείο των επτά.» και «Χθες πήρα το λεωφορείο των επτά.»
3. Στην «Πόλι» ο ήρωας λέει για τον τόπο του: «που τόσα χρόνια πέρασα και ρήμαξα και χάλασα». Ο ποιητής κλείνει το ποίημα με τα ίδια ρήματα: «Έτσι που τη ζωή σου ρήμαξες εδώ / στην κώχη τούτη την μικρή, σ' όλην την γην την χάλασες.» Σε ποιον χρόνο είναι τα ρήματα, και τι πετυχαίνει η επανάληψή τους;
4. Ένας συμμαθητής σου λέει ότι η «Πόλις» είναι ένα απαισιόδοξο ποίημα που δεν έχει τίποτα να πει σε έναν νέο που σκέφτεται να φύγει για δουλειά σε άλλη χώρα. Συμφωνείς;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/language/tenses-moods
