# Ύφος και εκφραστικά μέσα

> Εικόνες, παρομοιώσεις, προσωποποιήσεις: τι κάνουν σε ένα λογοτεχνικό κείμενο.

Νέα Ελληνικά, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/language/style-devices

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις επίσημο, λόγιο, οικείο και λαϊκό ύφος και να εξηγείς πότε ταιριάζει το καθένα.
- Να ξεχωρίζεις την ειρωνεία από τον σαρκασμό και να εξηγείς τι πετυχαίνουν σε ένα κείμενο.
- Να εντοπίζεις μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, επανάληψη, ασύνδετο και αντίθεση σε ένα ποίημα.
- Να εξηγείς σε ενιαίο κείμενο τι πετυχαίνει ένα εκφραστικό μέσο για το νόημα και το συναίσθημα του ποιήματος.

## Τι λες, και πώς το λες

«Παρακαλούνται οι μαθητές να προσέλθουν στο αμφιθέατρο» και «Παιδιά, όλοι
κάτω στο αμφιθέατρο!» λένε το ίδιο πράγμα. Η διαφορά είναι στο **ύφος**: στις
λέξεις, στη σύνταξη, στον τόνο. Ο λογοτέχνης διαλέγει το ύφος του όπως ο
τεχνίτης διαλέγει εργαλείο, και προσθέτει **εκφραστικά μέσα** (μεταφορές,
παρομοιώσεις, επαναλήψεις) για να δείξει κάτι που τα απλά λόγια δεν
δείχνουν.

> **Κλειδί**
>
> Όταν σχολιάζεις ύφος ή εκφραστικό μέσο, κάνεις πάντα τρία βήματα:
> **βρίσκω** (ποιο μέσο, σε ποιο σημείο), **εξηγώ** (τι λέει, τι εικόνα
> φτιάχνει) και **ερμηνεύω** (τι πετυχαίνει για το νόημα και το συναίσθημα).
> Το «εδώ υπάρχει παρομοίωση» είναι μόνο το πρώτο βήμα.

## Τα είδη του ύφους

| Ύφος        | Πώς το καταλαβαίνεις                                                               | Πού το βρίσκεις                     |
| ----------- | ---------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------- |
| **Επίσημο** | απρόσωπη σύνταξη, παθητική φωνή, ακριβείς όροι: «παρακαλούνται», «υποβάλλεται»     | ανακοινώσεις, αιτήσεις, νόμοι       |
| **Λόγιο**   | λέξεις και φράσεις από την καθαρεύουσα: «εν τω μεταξύ», «ως εκ τούτου», «βάσις»    | επιστημονικά κείμενα, παλιά έγγραφα |
| **Οικείο**  | β΄ πρόσωπο, απλές προτάσεις, φιλικός τόνος: «έλα», «ξέρεις»                        | μηνύματα, επιστολές σε φίλους       |
| **Λαϊκό**   | εκφράσεις της καθημερινής ομιλίας, ιδιωματισμοί: «τα 'κανε θάλασσα», «έφαγε πόρτα» | διάλογοι, τραγούδια, λαϊκή αφήγηση  |

Δεν υπάρχει «καλό» και «κακό» ύφος. Υπάρχει ύφος που **ταιριάζει** ή **δεν
ταιριάζει** στην περίσταση. Μια αίτηση για δουλειά με «Γεια σου, φίλε» είναι
λάθος· ένα μήνυμα στον φίλο σου με «Αξιότιμε κύριε» είναι αστείο.

## Ειρωνεία και σαρκασμός

**Ειρωνεία** είναι να λες κάτι και να εννοείς **το αντίθετο**. Ο φίλος σου
αργεί μισή ώρα και του λες «Μπράβο, πολύ νωρίς ήρθες!». Ο ακροατής
καταλαβαίνει από την περίσταση και τον τόνο.

**Σαρκασμός** είναι ειρωνεία **πικρή και επιθετική**, που χλευάζει ή
πληγώνει. Η ειρωνεία χαμογελά· ο σαρκασμός δαγκώνει.

## Τα βασικά εκφραστικά μέσα

| Μέσο                   | Τι κάνει                                        | Παράδειγμα (δικό μας)        |
| ---------------------- | ----------------------------------------------- | ---------------------------- |
| **Μεταφορά**           | λέει κάτι με λέξη που ανήκει αλλού, χωρίς «σαν» | «Ο προπονητής είναι βράχος»  |
| **Παρομοίωση**         | συγκρίνει με «σαν», «όπως», «καθώς»             | «Έτρεχε σαν τρελός»          |
| **Προσωποποίηση**      | δίνει ανθρώπινες ιδιότητες σε άψυχο ή αφηρημένο | «Η μηχανή βογκάει»           |
| **Επανάληψη, αναφορά** | ξαναλέει λέξη, συχνά στην αρχή κάθε στίχου      | «Περιμένω. Περιμένω ακόμα.»  |
| **Ασύνδετο**           | σειρά όρων χωρίς «και»                          | «Δουλειά, σπίτι, ύπνος.»     |
| **Αντίθεση**           | βάζει δίπλα δίπλα αντίθετα                      | «Μικρό σπίτι, μεγάλη καρδιά» |

## Η «Πρέβεζα» του Καρυωτάκη

Ο **Κώστας Καρυωτάκης** (1896–1928) ήταν δημόσιος υπάλληλος. Τον
μετέθεταν από πόλη σε πόλη, και το 1928 βρέθηκε στην Πρέβεζα. Εκεί έγραψε
το ποίημα, ένα από τα τελευταία του, λίγο πριν από τον θάνατό του. Τρεις από
τις έξι στροφές (Βικιθήκη):

> **Πρέβεζα**
>
> Θάνατος είναι οι κάργες που χτυπιούνται
> στους μαύρους τοίχους και τα κεραμύδια,
> θάνατος οι γυναίκες, που αγαπιούνται
> καθώς να καθαρίζουνε κρεμμύδια.
>
> \[…]
>
> Βάσις, Φρουρά, Εξηκονταρχία Πρεβέζης.
> Την Κυριακή θ' ακούσουμε την μπάντα.
> Επήρα ένα βιβλιάριο Τραπέζης
> πρώτη κατάθεσις δραχμαί τριάντα.
>
> \[…]
>
> Αν τουλάχιστον, μέσα στους ανθρώπους
> αυτούς, ένας επέθαινε από αηδία...
> Σιωπηλοί, θλιμμένοι, με σεμνούς τρόπους,
> θα διασκεδάζαμε όλοι στην κηδεία.

*κάργες*: μαύρα πουλιά, σαν κουρούνες· *Εξηκονταρχία*: ένοπλη μονάδα, κατά λέξη
«εξήντα ανδρών»· *βιβλιάριο Τραπέζης*: βιβλιάριο καταθέσεων.

Πώς δουλεύουν το ύφος και τα μέσα:

- **Επανάληψη (αναφορά).** Το «Θάνατος» ανοίγει στίχους ξανά και ξανά. Η
  λέξη πέφτει σαν καμπάνα: ό,τι κι αν κοιτάξει ο ποιητής, το ίδιο βλέπει.
- **Παρομοίωση με ειρωνεία.** Οι γυναίκες αγαπιούνται «καθώς να
  καθαρίζουνε κρεμμύδια». Ο έρωτας, που περιμένουμε να είναι πάθος,
  γίνεται μια βαρετή δουλειά της κουζίνας. Η σύγκριση είναι τόσο ταπεινή που
  ξαφνιάζει.
- **Λόγιο ύφος και ασύνδετο.** Η 4η στροφή αλλάζει απότομα γλώσσα:
  «Βάσις», «κατάθεσις», «δραχμαί», λέξεις της καθαρεύουσας, σαν να
  διαβάζεις πινακίδες και έντυπα της υπηρεσίας. Οι υπηρεσίες μπαίνουν η μία
  πίσω από την άλλη χωρίς «και», σαν κατάλογος. Το επίσημο ύφος ειρωνεύεται
  τη μικρή, γραφειοκρατική ζωή της πόλης: η μεγαλύτερη «είδηση» είναι η
  μπάντα της Κυριακής και μια κατάθεση τριάντα δραχμών.
- **Αντίθεση και σαρκασμός.** Στην τελευταία στροφή: «Σιωπηλοί, θλιμμένοι, με
  σεμνούς τρόπους, / θα διασκεδάζαμε». Η λύπη και η διασκέδαση στον ίδιο
  στίχο. Ένας θάνατος «από αηδία» θα ήταν η μόνη συγκίνηση στην πόλη. Η
  ειρωνεία εδώ γίνεται πικρή, επιθετική: **σαρκασμός**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο μέσο, και τι κάνει;*

> **Πρόσεχε**
>
> - **Κατάλογος χωρίς ερμηνεία.** «Στον 1ο στίχο υπάρχει επανάληψη, στον 4ο
>   παρομοίωση» δεν λέει τίποτα για το ποίημα. Πες **τι πετυχαίνει** το μέσο.
> - **Ειρωνεία δεν είναι κάθε αστείο.** Ειρωνεία υπάρχει όταν το νόημα είναι
>   **αντίθετο** από τις λέξεις. Ένα απλό αστείο δεν είναι ειρωνεία.
> - **Μεταφορά ή παρομοίωση;** Κοίτα αν υπάρχει «σαν», «όπως», «καθώς». Με
>   αυτά είναι παρομοίωση· χωρίς αυτά, μεταφορά.

> **Θυμήσου**
>
> - Ύφος: **επίσημο, λόγιο, οικείο, λαϊκό**· κριτήριο είναι αν **ταιριάζει**
>   στην περίσταση.
> - **Ειρωνεία**: λες το αντίθετο από αυτό που εννοείς. **Σαρκασμός**:
>   ειρωνεία πικρή και επιθετική.
> - Μέσα: **μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, επανάληψη, ασύνδετο,
>   αντίθεση**.
> - Πάντα **βρίσκω, εξηγώ, ερμηνεύω**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στην 1η στροφή της «Πρέβεζας» να εντοπίσεις μία επανάληψη και μία παρομοίωση και να εξηγήσεις τι πετυχαίνει η καθεμία.

1. **Επανάληψη**: «Θάνατος είναι οι κάργες… / θάνατος οι γυναίκες». Η λέξη
   «θάνατος» ανοίγει τον 1ο και τον 3ο στίχο. Πετυχαίνει **έμφαση** και
   **μονοτονία**: ό,τι βλέπει ο ποιητής, από τα πουλιά ως τους ανθρώπους,
   το ονομάζει θάνατο, σαν να μην υπάρχει τίποτα άλλο στην πόλη.
2. **Παρομοίωση**: οι γυναίκες αγαπιούνται «καθώς να καθαρίζουνε κρεμμύδια».
   Ο έρωτας συγκρίνεται με μια ταπεινή δουλειά του σπιτιού. Πετυχαίνει
   **ειρωνεία**: ακόμα και η αγάπη, που θα έπρεπε να είναι πάθος, γίνεται εδώ
   συνήθεια χωρίς ζωή.

### Παράδειγμα 2: «Σιωπηλοί, θλιμμένοι, με σεμνούς τρόπους, / θα διασκεδάζαμε όλοι στην κηδεία.» Να εξηγήσεις σε ενιαίο κείμενο 50–60 λέξεων γιατί οι στίχοι είναι σαρκαστικοί.

1. Βρίσκω την αντίθεση: «θλιμμένοι» και «θα διασκεδάζαμε» στην ίδια πρόταση,
   και μάλιστα σε κηδεία. Εξηγώ: οι άνθρωποι θα έκαναν τους λυπημένους, αλλά
   μέσα τους θα χαίρονταν που κάτι επιτέλους συνέβη.
2. Κείμενο (53 λέξεις): **Οι στίχοι είναι σαρκαστικοί, γιατί ενώνουν τη θλίψη
   με τη διασκέδαση σε μια κηδεία. Οι κάτοικοι θα έδειχναν σεμνοί και
   λυπημένοι, αλλά στην πραγματικότητα θα χαίρονταν για το μοναδικό γεγονός
   που θα ταράξει την πλήξη τους. Η ειρωνεία είναι πικρή και επιθετική: ο
   ποιητής χλευάζει την υποκρισία και το κενό της επαρχιακής ζωής.**

## Ερωτήσεις

1. Ποια πρόταση έχει επίσημο ύφος;
   - «Έλα αύριο το πρωί από το γραφείο να τα πούμε για τη δουλειά, εντάξει;»
   - «Οι ενδιαφερόμενοι καλούνται να υποβάλουν αίτηση έως 10 Μαΐου.»
   - «Μην το ψάχνεις, η θέση την έκανε φτερά από χθες.»
   - «Ξέρεις τι; Θα κάνω αίτηση κι ας γίνει ό,τι γίνει.»
2. Ποια είναι η σωστή στάση απέναντι στο ύφος ενός κειμένου;
   - Το επίσημο ύφος είναι πάντα καλύτερο από το οικείο.
   - Το λαϊκό ύφος είναι λάθος και δεν μπαίνει σε κείμενα.
   - Κάθε ύφος είναι σωστό αν ταιριάζει στην περίσταση.
   - Το ύφος δεν μετράει, αρκεί να είναι σωστό το περιεχόμενο.
3. Ο πελάτης περιμένει μία ώρα στο συνεργείο και λέει: «Τέλεια, πολύ γρήγορη εξυπηρέτηση!». Τι κάνει;
   - Χρησιμοποιεί ειρωνεία: λέει το αντίθετο από αυτό που εννοεί.
   - Επαινεί ειλικρινά το συνεργείο για την ταχύτητά του.
   - Χρησιμοποιεί παρομοίωση για την ταχύτητα της δουλειάς.
   - Μιλά σε επίσημο ύφος, όπως σε μια γραπτή ανακοίνωση.
4. Σε τι διαφέρει ο σαρκασμός από την απλή ειρωνεία;
   - Ο σαρκασμός λέει πάντα την αλήθεια χωρίς κανένα κρυφό νόημα.
   - Ο σαρκασμός χρησιμοποιείται μόνο στην ποίηση, όχι στην ομιλία.
   - Ο σαρκασμός είναι πιο ήπιος και χαμογελαστός από την ειρωνεία.
   - Ο σαρκασμός είναι πικρή, επιθετική ειρωνεία που χλευάζει.
5. Ποια φράση είναι μεταφορά και όχι παρομοίωση;
   - «Δούλευε σαν μηχανή όλη τη μέρα.»
   - «Η καρδιά της ήταν πέτρα.»
   - «Έτρεμε όπως φύλλο στον αέρα.»
   - «Κοιμήθηκε καθώς το μωρό.»
6. Τι πετυχαίνει η επανάληψη της λέξης «Θάνατος» στην «Πρέβεζα»;
   - Δείχνει ότι στην πόλη πέθαναν πολλοί άνθρωποι εκείνη τη χρονιά.
   - Φτιάχνει χαρούμενο ρυθμό, σαν τραγούδι για την πόλη.
   - Τονίζει ότι όλα στην πόλη τού μοιάζουν νεκρά και ίδια.
   - Διορθώνει ένα λάθος που έκανε ο ποιητής στον πρώτο στίχο.
7. Γιατί ο Καρυωτάκης γράφει «Βάσις», «κατάθεσις», «δραχμαί» στην 4η στροφή;
   - Γιατί όλο το ποίημα είναι γραμμένο σε καθαρεύουσα.
   - Για να ειρωνευτεί την ψυχρή, γραφειοκρατική ζωή της πόλης.
   - Γιατί θέλει να επαινέσει τις υπηρεσίες της Πρέβεζας.
   - Γιατί αυτές οι λέξεις δεν υπάρχουν στη δημοτική.
8. Ποιο σχόλιο για την παρομοίωση «καθώς να καθαρίζουνε κρεμμύδια» είναι το πληρέστερο;
   - «Στον 4ο στίχο υπάρχει παρομοίωση με τη λέξη καθώς.»
   - «Ο ποιητής μας λέει ότι οι γυναίκες μαγειρεύουν πολύ.»
   - «Είναι ωραία παρομοίωση και μου άρεσε πολύ ως εικόνα στο ποίημα.»
   - «Η παρομοίωση κάνει τον έρωτα βαρετή συνήθεια, με ειρωνεία.»

## Ασκήσεις

1. Ποιο εκφραστικό μέσο έχουμε όταν δύο πράγματα συγκρίνονται με τη λέξη «σαν» ή «όπως»;
2. Το μήνυμα «Ρε συ, αύριο δεν θα 'ρθω για δουλειά, είμαι χάλια» το στέλνει ένας μαθητευόμενος στον εργοδότη του. Εξήγησε γιατί το ύφος δεν ταιριάζει και πώς θα το ξαναέγραφες.
3. Η 3η στροφή της «Πρέβεζας» (Βικιθήκη) είναι: «Θάνατος ο αστυνόμος που διπλώνει / για να ζυγίση μια «ελλειπή» μερίδα, / θάνατος τα ζουμπούλια στο μπαλκόνι, / κι ο δάσκαλος με την εφημερίδα.» Να εντοπίσεις ένα εκφραστικό μέσο και να εξηγήσεις πώς στηρίζει την εικόνα της πόλης.
4. Ο Καρυωτάκης βλέπει την επαρχιακή πόλη σαν τόπο θανάτου. Πιστεύεις ότι η ζωή σε μια μικρή πόλη σήμερα μπορεί να προκαλεί το ίδιο συναίσθημα σε έναν νέο άνθρωπο; Τι πρέπει να έχει μια απάντηση 100–150 λέξεων σε ενιαίο κείμενο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/language/style-devices
