# Ευθύς και πλάγιος λόγος

> Να μεταφέρεις τα λόγια κάποιου χωρίς να τα αλλοιώσεις.

Νέα Ελληνικά, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/language/reported-speech

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τον ευθύ από τον πλάγιο λόγο σε ένα κείμενο.
- Να μετατρέπεις κρίσεις, εντολές και ερωτήσεις από ευθύ σε πλάγιο λόγο και αντίστροφα, αλλάζοντας πρόσωπα, αντωνυμίες και επιρρήματα.
- Να σχολιάζεις το επικοινωνιακό αποτέλεσμα του ευθέος και του πλάγιου λόγου σε μια είδηση ή ένα λογοτεχνικό κείμενο.
- Να αναγνωρίζεις πώς το ρήμα που εισάγει τα λόγια κάποιου μπορεί να αλλάξει το νόημά τους.

## Τι είπε, και πώς το λες

Ο προϊστάμενος σού λέει το πρωί: «**Αύριο** **σε** θέλω **εδώ** στις έξι.»
Το απόγευμα το μεταφέρεις στη μητέρα σου:

- «Μου είπε: "Αύριο σε θέλω εδώ στις έξι."»
- «Μου είπε **ότι** **με** θέλει **εκεί** **την επόμενη μέρα** στις έξι.»

Η πρώτη μεταφέρει τα λόγια **αυτούσια**: είναι **ευθύς λόγος**. Η δεύτερη
τα μεταφέρει **μέσα από τη δική σου φωνή**: είναι **πλάγιος λόγος**.

|                | Ευθύς λόγος                                             | Πλάγιος λόγος                                                                      |
| -------------- | ------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------- |
| **Πώς**        | τα λόγια ακριβώς όπως ειπώθηκαν                         | τα λόγια ως δευτερεύουσα πρόταση, που εξαρτάται από ρήμα (λέω, δηλώνω, ρωτώ, ζητώ) |
| **Σημάδια**    | εισαγωγικά «…», ή παύλα, συχνά μετά από άνω-κάτω τελεία | ότι, πως, να, αν, ερωτηματικές λέξεις (τι, ποιος, πού, πότε)                       |
| **Πρόσωπο**    | αυτό του ομιλητή (συνήθως α΄ ή β΄)                      | αυτό του αφηγητή (συνήθως γ΄)                                                      |
| **Παράδειγμα** | Ο μάστορας είπε: «Θα έρθω νωρίς.»                       | Ο μάστορας είπε ότι θα ερχόταν νωρίς.                                              |

## Τι αλλάζει στη μετατροπή

Όταν περνάς από ευθύ σε πλάγιο λόγο, **τα λόγια μένουν ίδια στο νόημα**, αλλά
αλλάζει ο **ομιλητής**. Άρα αλλάζει ό,τι εξαρτάται από το ποιος μιλάει, πού και
πότε:

| Τι αλλάζει                      | Ευθύς                           | Πλάγιος                                         |
| ------------------------------- | ------------------------------- | ----------------------------------------------- |
| **ρηματικό πρόσωπο**            | «**Θα έρθω** νωρίς.»            | Είπε ότι **θα ερχόταν** νωρίς.                  |
| **αντωνυμίες**                  | «Το συνεργείο **μου** κλείνει.» | Είπε ότι το συνεργείο **του** κλείνει.          |
| **χρόνος, τόπος**               | «**Αύριο** είμαι **εδώ**.»      | Είπε ότι **την επόμενη μέρα** θα ήταν **εκεί**. |
| **κρίση**                       | «Η βλάβη είναι μικρή.»          | Είπε **ότι / πως** η βλάβη ήταν μικρή.          |
| **εντολή** (προστακτική)        | «**Κλείσε** την πόρτα.»         | Μου είπε **να κλείσω** την πόρτα.               |
| **ερώτηση**                     | «**Έχεις** δίπλωμα;»            | Με ρώτησε **αν** είχα δίπλωμα.                  |
| **ερώτηση με ερωτηματική λέξη** | «**Πότε** τελειώνεις;»          | Με ρώτησε **πότε** τελειώνω.                    |
| **θαυμαστικά, επιφωνήματα**     | «Μπράβο! Τα κατάφερες!»         | Με επαίνεσε που τα κατάφερα.                    |

Ο χρόνος του ρήματος στον πλάγιο λόγο **μπορεί** να μετακινηθεί προς το
παρελθόν όταν η αφήγηση είναι στο παρελθόν («είπε ότι θα **ερχόταν**»). Αν
αυτό που ειπώθηκε ισχύει ακόμα, κρατάς συνήθως τον χρόνο του ομιλητή («είπε
ότι το συνεργείο του **κλείνει** τον Αύγουστο»).

> **Κλειδί**
>
> Ο ευθύς λόγος δίνει τη **φωνή** του ομιλητή: **αμεσότητα, ζωντάνια,
> αυθεντικότητα**, και συχνά **αξιοπιστία** («αυτά είπε, όχι εγώ»). Ο πλάγιος
> λόγος δίνει τον **έλεγχο** στον αφηγητή: **συντομία, απόσταση,
> αντικειμενικότητα**, αλλά και τη δυνατότητα να αλλάξει, χωρίς να φανεί, το
> νόημα. Γι' αυτό στη μετατροπή η μόνη δουλειά σου είναι να **μην αλλοιώσεις**
> τα λόγια.

## Το κείμενο

> **Σε λειτουργία το νέο εργαστήριο ρομποτικής**
>
> Σε λειτουργία μπήκε χθες το νέο εργαστήριο ρομποτικής του ΕΠΑΛ της πόλης
> μας. Η διευθύντρια του σχολείου δήλωσε ότι ο εξοπλισμός αγοράστηκε με
> χρήματα από ευρωπαϊκό πρόγραμμα. «Οι μαθητές μας θα δουλεύουν εδώ με τα
> ίδια μηχανήματα που θα βρουν αύριο στη βιομηχανία», είπε.
>
> Ο Νίκος, μαθητής της Β΄ τάξης, μας εξήγησε ότι την πρώτη εβδομάδα
> έστησαν έναν ρομποτικό βραχίονα. «Στην αρχή δεν δούλευε τίποτα! Μετά από
> τρεις μέρες κινήθηκε για πρώτη φορά και όλοι χειροκροτούσαμε»,
> θυμήθηκε γελώντας.
>
> Ο δήμαρχος ρώτησε αν το εργαστήριο θα ανοίγει και τα απογεύματα για τους
> αποφοίτους. Η διευθύντρια απάντησε πως αυτό εξετάζεται για τη νέα σχολική
> χρονιά.
>
> *Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.*

Ο συντάκτης **εναλλάσσει** ευθύ και πλάγιο λόγο, και η επιλογή δεν είναι
τυχαία:

- Τα **στοιχεία** (πού βρέθηκαν τα χρήματα, τι έστησαν, τι ρώτησε ο
  δήμαρχος) δίνονται σε **πλάγιο** λόγο: σύντομα, ουδέτερα.
- Τα **συναισθήματα** και οι **δεσμεύσεις** δίνονται σε **ευθύ** λόγο: ο
  ενθουσιασμός του Νίκου με το θαυμαστικό και το «όλοι χειροκροτούσαμε», η
  υπόσχεση της διευθύντριας με τα δικά της λόγια.

Και τα **ρήματα εισαγωγής** δεν είναι όλα ίδια: «δήλωσε» (επίσημο),
«εξήγησε», «θυμήθηκε γελώντας» (δείχνει διάθεση), «ρώτησε», «απάντησε».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ευθύς ή πλάγιος;*

> **Πρόσεχε**
>
> - **Άλλαξε πρόσωπα και αντωνυμίες μαζί.** «Οι μαθητές **μας**» της
>   διευθύντριας γίνεται «οι μαθητές **του σχολείου**» ή «οι μαθητές
>   **τους**», όχι «οι μαθητές μας» που θα σήμαινε τους δικούς σου.
> - **Η προστακτική γίνεται «να»**: «Κλείσε!» → «μου είπε να κλείσω».
> - **Η ερώτηση χάνει το ερωτηματικό** και παίρνει «αν» ή ερωτηματική λέξη:
>   «Με ρώτησε αν είχα δίπλωμα.»
> - **Πρόσεξε το ρήμα εισαγωγής.** «Είπε» είναι ουδέτερο. «Παραδέχτηκε»,
>   «ισχυρίστηκε», «απείλησε» βάζουν και τη δική σου κρίση. Σε μια απλή
>   μετατροπή κράτα το ουδέτερο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ευθύς λόγος**: τα λόγια αυτούσια, σε εισαγωγικά ή μετά από παύλα.
> - **Πλάγιος λόγος**: δευτερεύουσα πρόταση με ότι / πως (κρίση), να
>   (εντολή, επιθυμία), αν ή ερωτηματική λέξη (ερώτηση).
> - Στη μετατροπή αλλάζουν **πρόσωπα, αντωνυμίες, επιρρήματα χρόνου και
>   τόπου**, και φεύγουν **θαυμαστικά και επιφωνήματα**.
> - Ευθύς: **ζωντάνια, αμεσότητα, αυθεντικότητα**. Πλάγιος: **συντομία,
>   απόσταση, αντικειμενικότητα**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να μετατρέψεις σε πλάγιο λόγο τα λόγια της διευθύντριας: «Οι μαθητές μας θα δουλεύουν εδώ με τα ίδια μηχανήματα που θα βρουν αύριο στη βιομηχανία».

1. Τι αλλάζει: το «μας» (η διευθύντρια μιλά για το σχολείο της) → «του
   σχολείου» ή «τους» · το «εδώ» → «εκεί» ή «στο εργαστήριο».
2. Παγίδα: το «αύριο» εδώ **δεν** σημαίνει «την επόμενη μέρα». Σημαίνει «στο
   μέλλον, όταν θα δουλέψουν». Αν γράψεις «την επόμενη μέρα», αλλοιώνεις το
   νόημα.
3. Η μετατροπή: **Η διευθύντρια είπε ότι οι μαθητές του σχολείου θα δουλεύουν
   στο εργαστήριο με τα ίδια μηχανήματα που θα βρουν στο μέλλον στη
   βιομηχανία.**

### Παράδειγμα 2: Ο συντάκτης παραθέτει σε ευθύ λόγο τα λόγια του Νίκου: «Στην αρχή δεν δούλευε τίποτα! Μετά από τρεις μέρες κινήθηκε για πρώτη φορά και όλοι χειροκροτούσαμε». Ποιο είναι το επικοινωνιακό αποτέλεσμα; Τι θα χανόταν αν τα λόγια δίνονταν σε πλάγιο λόγο;

1. **Το αποτέλεσμα του ευθέος λόγου.** Ο αναγνώστης «ακούει» τον ίδιο τον
   μαθητή. Το θαυμαστικό, το α΄ πληθυντικό («χειροκροτούσαμε») και η μικρή
   ιστορία της αποτυχίας και της επιτυχίας δίνουν **ζωντάνια** και
   **αυθεντικότητα**. Η είδηση αποκτά ανθρώπινο πρόσωπο και πείθει ότι το
   εργαστήριο έχει πραγματική αξία για τα παιδιά.
2. **Σε πλάγιο λόγο**: «Ο Νίκος είπε ότι στην αρχή δεν δούλευε τίποτα και ότι
   μετά από τρεις μέρες ο βραχίονας κινήθηκε και όλοι χειροκρότησαν.» Η
   πληροφορία μένει, αλλά **χάνονται ο ενθουσιασμός** (το θαυμαστικό) και η
   **αμεσότητα**· ο μαθητής γίνεται απλώς μια πηγή.

## Ερωτήσεις

1. Ποια πρόταση είναι σε πλάγιο λόγο;
   - Η ταμίας είπε: «Το σύστημα έπεσε.»
   - — Το σύστημα έπεσε, είπε η ταμίας.
   - Η ταμίας είπε ότι το σύστημα έπεσε.
   - «Έπεσε», είπε η ταμίας, «το σύστημα.»
2. Ο μάστορας είπε: «Θα έρθω αύριο.» Ποια είναι η σωστή μετατροπή σε πλάγιο λόγο, σε μια αφήγηση στο παρελθόν;
   - Ο μάστορας είπε ότι θα έρθω αύριο.
   - Ο μάστορας είπε ότι θα ερχόταν την επόμενη μέρα.
   - Ο μάστορας είπε να έρθει αύριο.
   - Ο μάστορας είπε ότι θα ερχόμουν την επόμενη μέρα.
3. «Φόρεσε γάντια!» μου φώναξε ο προϊστάμενος. Πώς γίνεται σε πλάγιο λόγο;
   - Ο προϊστάμενος μού φώναξε ότι φόρεσα γάντια.
   - Ο προϊστάμενος μού φώναξε αν φόρεσα γάντια.
   - Ο προϊστάμενος μού φώναξε να φορέσω γάντια.
   - Ο προϊστάμενος μού φώναξε: φόρεσε γάντια.
4. «Έχεις δίπλωμα οδήγησης;» με ρώτησε ο εργοδότης. Ποια μετατροπή είναι σωστή;
   - Ο εργοδότης με ρώτησε αν είχα δίπλωμα οδήγησης.
   - Ο εργοδότης με ρώτησε ότι έχω δίπλωμα οδήγησης.
   - Ο εργοδότης με ρώτησε αν έχεις δίπλωμα οδήγησης;
   - Ο εργοδότης με ρώτησε να έχω δίπλωμα οδήγησης.
5. Ποιο είναι συνήθως το επικοινωνιακό αποτέλεσμα του ευθέος λόγου σε ένα ρεπορτάζ;
   - Κάνει το κείμενο πιο σύντομο και πιο ουδέτερο.
   - Δίνει αμεσότητα και αυθεντικότητα: ο αναγνώστης ακούει τον ίδιο τον ομιλητή.
   - Κρύβει ποιος είπε τα λόγια, για να προστατέψει την πηγή.
   - Δείχνει ότι ο δημοσιογράφος συμφωνεί απόλυτα με όλα όσα ειπώθηκαν στη συνέντευξη.
6. Ποιο ρήμα εισαγωγής ΔΕΝ είναι ουδέτερο, αλλά βάζει και την κρίση του δημοσιογράφου;
   - είπε
   - δήλωσε
   - πληροφόρησε
   - παραδέχτηκε
7. Γιατί σε μια περίληψη μεταφέρεις τις απόψεις του συγγραφέα σε πλάγιο λόγο;
   - Γιατί ο ευθύς λόγος απαγορεύεται σε κάθε γραπτό των εξετάσεων.
   - Γιατί έτσι μπορείς να προσθέσεις τη δική σου γνώμη χωρίς να φαίνεται.
   - Γιατί είναι πιο σύντομος και κρατάει απόσταση, σε γ΄ πρόσωπο.
   - Γιατί ο πλάγιος λόγος αντιγράφει πιο πιστά τις λέξεις του κειμένου.
8. Στο ρεπορτάζ διαβάζεις: «Ο δήμαρχος ρώτησε αν το εργαστήριο θα ανοίγει και τα απογεύματα για τους αποφοίτους.» Πώς θα ήταν σε ευθύ λόγο;
   - Ο δήμαρχος ρώτησε: «Αν το εργαστήριο θα ανοίγει και τα απογεύματα;»
   - Ο δήμαρχος ρώτησε: «Θα ανοίγει το εργαστήριο και τα απογεύματα για τους αποφοίτους;»
   - Ο δήμαρχος είπε: «Το εργαστήριο θα ανοίγει και τα απογεύματα για τους αποφοίτους.»
   - Ο δήμαρχος ρώτησε: «Να ανοίγει το εργαστήριο και τα απογεύματα;»

## Ασκήσεις

1. Με ποιους συνδέσμους εισάγεται συνήθως μια κρίση σε πλάγιο λόγο;
2. Εξήγησε τι αλλάζει όταν ένας δημοσιογράφος γράφει «ο υπουργός παραδέχτηκε ότι υπήρξαν καθυστερήσεις» αντί για «ο υπουργός είπε ότι υπήρξαν καθυστερήσεις».
3. Η «Πόλις» του Καβάφη (1910) αρχίζει με ευθύ λόγο: «Είπες· “Θα πάγω σ' άλλη γη, θα πάγω σ' άλλη θάλασσα. / Μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλλίτερη απ' αυτή.”» Μετάτρεψε τους δύο στίχους σε πλάγιο λόγο και σχολίασε τι θα χανόταν από το ποίημα αν ο ποιητής είχε γράψει έτσι.
4. Ο προπονητής είπε σε μια συνέντευξη: «Ο Γιώργος δεν κάνει ακόμα για τη βασική ενδεκάδα· θέλει δουλειά.» Την επόμενη μέρα ένα site γράφει: «Ο προπονητής δήλωσε ότι ο Γιώργος δεν κάνει για την ομάδα.» Πώς κρίνεις τη μεταφορά των λόγων του;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/language/reported-speech
