# Κυριολεξία και μεταφορά

> Πότε μια λέξη λέει αυτό που λέει, και πότε κάτι άλλο.

Νέα Ελληνικά, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/language/literal-figurative

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις αν μια λέξη ή φράση χρησιμοποιείται κυριολεκτικά ή μεταφορικά μέσα στο κείμενο.
- Να αποδίδεις μια μεταφορική έκφραση με κυριολεκτικές λέξεις, κρατώντας το νόημά της.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει η μεταφορά σε ένα κείμενο: παραστατικότητα, συναίσθημα, πειθώ.
- Να αναγνωρίζεις τις «νεκρές» μεταφορές της καθημερινής γλώσσας και της δουλειάς.

## «Έπεσε το σύστημα»

Στο ταμείο του σούπερ μάρκετ η υπάλληλος λέει: «Περιμένετε λίγο, **έπεσε**
το σύστημα.» Κανείς δεν κοιτάζει στο πάτωμα. Όλοι καταλαβαίνουν ότι οι
υπολογιστές σταμάτησαν να δουλεύουν. Το ρήμα «πέφτω» σημαίνει κανονικά
«πηγαίνω απότομα από ψηλά προς τα κάτω». Εδώ το χρησιμοποιήσαμε για κάτι
άλλο.

|                    | Κυριολεξία                                           | Μεταφορά                                                  |
| ------------------ | ---------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------- |
| **Τι κάνει**       | η λέξη λέει αυτό που λέει, με τη σημασία του λεξικού | η λέξη πάει από το πεδίο της σε άλλο, επειδή κάτι μοιάζει |
| **Παράδειγμα**     | «Το κλειδί **έπεσε** στο φρεάτιο.»                   | «Οι πωλήσεις **έπεσαν** τον Ιανουάριο.»                   |
| **Πού χρειάζεται** | οδηγίες, συμβόλαια, τεχνικά φυλλάδια, ειδήσεις       | λογοτεχνία, διαφήμιση, άρθρα γνώμης, καθημερινή κουβέντα  |

> **Κλειδί**
>
> Ο γρήγορος έλεγχος: **μπορεί αυτό το πράγμα να κάνει πραγματικά αυτό που
> λέει η λέξη;** Ένα κλειδί μπορεί να πέσει. Οι πωλήσεις δεν έχουν σώμα για να
> πέσουν. Όταν η απάντηση είναι «όχι», η λέξη είναι **μεταφορική**, και πίσω
> της υπάρχει μια **ομοιότητα**: οι πωλήσεις «πέφτουν» γιατί, όπως ένα σώμα
> που πέφτει, πηγαίνουν από ψηλά προς τα κάτω.

## Οι μεταφορές που δεν τις βλέπουμε πια

Μερικές μεταφορές τις λέμε τόσο συχνά που δεν τις καταλαβαίνουμε. Λέγονται
**νεκρές** ή **παγιωμένες** μεταφορές:

- το **πόδι** του τραπεζιού, ο **λαιμός** του μπουκαλιού, το **στόμιο** της
  σωλήνας
- **έπεσε** το ρεύμα, **κόλλησε** ο υπολογιστής, **πήξαμε** στην κίνηση
- **ανεβαίνει** η θερμοκρασία, **τρέχει** το ρολόι του χρόνου

Στη δουλειά πολλές ονομασίες είναι τέτοιες: **γλώσσα** του παπουτσιού,
**δόντια** του γραναζιού, **μάτι** της κουζίνας. Ήταν κάποτε εικόνες· τώρα
είναι οι κανονικές λέξεις για τα πράγματα. Όταν σου ζητούν να βρεις μεταφορά
σε ένα κείμενο, διάλεξε μια **ζωντανή**: μια εικόνα που ο συγγραφέας
διάλεξε για να πει κάτι.

## Το κείμενο

> **Οι αφανείς ήρωες της βάρδιας**
>
> Στις έξι το πρωί η πόλη ακόμα κοιμάται, αλλά τα συνεργεία έχουν ήδη
> ανοίξει τα μάτια τους. Ένας ηλεκτρολόγος τρέχει σε μια πολυκατοικία όπου
> έπεσε το ρεύμα. Μια μηχανικός αυτοκινήτων σκύβει πάνω από μια μηχανή που
> βήχει. Στο σούπερ μάρκετ δύο ψυκτικοί παλεύουν με έναν θάλαμο που ανέβασε
> πυρετό. Κανείς δεν τους βλέπει· τους θυμόμαστε μόνο όταν κάτι χαλάσει.
> Κι όμως, αυτοί κρατούν την καθημερινότητά μας όρθια. Η αγορά διψάει για
> τεχνίτες, και οι νέοι που διαλέγουν ένα τεχνικό επάγγελμα δεν μπαίνουν σε
> αδιέξοδο. Ανοίγουν έναν δρόμο με δουλειά και με μέλλον.
>
> *Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.*

| Μεταφορική φράση                             | Κυριολεκτικά σημαίνει                                                    | Τι πετυχαίνει                                                 |
| -------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------- |
| η πόλη ακόμα **κοιμάται**                    | οι περισσότεροι κάτοικοι δεν έχουν ξυπνήσει, οι δρόμοι είναι άδειοι      | δείχνει την ησυχία της ώρας με μια εικόνα                     |
| τα συνεργεία **έχουν ανοίξει τα μάτια τους** | τα συνεργεία έχουν ήδη ανοίξει και δουλεύουν                             | αντίθεση με την πόλη που κοιμάται: οι τεχνίτες ξυπνούν πρώτοι |
| μια μηχανή που **βήχει**                     | μια μηχανή που δουλεύει με διακοπές και θορύβους                         | η μηχανή γίνεται άρρωστος, η μηχανικός γιατρός                |
| ένας θάλαμος που **ανέβασε πυρετό**          | ένας ψυκτικός θάλαμος που η θερμοκρασία του ανέβηκε πάνω από το κανονικό | ίδια εικόνα: η επισκευή μοιάζει με φροντίδα                   |
| **κρατούν** την καθημερινότητα **όρθια**     | χάρη σε αυτούς λειτουργούν όσα χρειαζόμαστε κάθε μέρα                    | δείχνει πόσο σημαντική είναι μια δουλειά που δεν φαίνεται     |
| η αγορά **διψάει** για τεχνίτες              | υπάρχει μεγάλη ζήτηση για τεχνίτες                                       | η ανάγκη γίνεται έντονη σαν τη δίψα                           |
| **αδιέξοδο**, **ανοίγουν δρόμο**             | δεν μένουν χωρίς επαγγελματική λύση· βρίσκουν δουλειά με προοπτική       | η ζωή σαν δρόμος: πείθει τον αναγνώστη                        |

Κυριολεκτικά είναι οι πληροφορίες: «στις έξι το πρωί», «σκύβει πάνω από»,
«τους θυμόμαστε μόνο όταν κάτι χαλάσει». Το «έπεσε το ρεύμα» είναι νεκρή
μεταφορά.

Πρόσεξε και τον **τίτλο**. Οι τεχνίτες δεν είναι κυριολεκτικά «ήρωες». Ο
τίτλος, μαζί με τις εικόνες της αρρώστιας και της θεραπείας, κάνει μια
καθημερινή δουλειά να φανεί σαν αποστολή. Αυτός είναι ο σκοπός του
κειμένου: να πείσει ότι τα τεχνικά επαγγέλματα αξίζουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κυριολεξία ή μεταφορά;*

## Πώς αποδίδεις μια μεταφορά κυριολεκτικά

Στις εξετάσεις θα σου ζητηθεί συχνά να «αποδώσεις με κυριολεκτική χρήση της
γλώσσας» μια φράση. Τρία βήματα:

1. **Βρες την κανονική σημασία** της λέξης (διψάω = θέλω νερό).
2. **Βρες την ομοιότητα** που κάνει τη μεταφορά να δουλεύει (η δίψα είναι
   έντονη, επείγουσα ανάγκη).
3. **Γράψε το νόημα με απλές λέξεις**, έτσι που να χωράει στη θέση της
   φράσης: «η αγορά **έχει μεγάλη ανάγκη από** τεχνίτες».

> **Πρόσεχε**
>
> - **Μη δίνεις άλλη μεταφορά.** «Η αγορά πεινάει για τεχνίτες» είναι πάλι
>   μεταφορά. Η κυριολεκτική απόδοση δεν έχει εικόνα.
> - **Μην κρατάς τη λέξη και χάνεις το νόημα.** «Η μηχανή βήχει» δεν γίνεται
>   «η μηχανή βγάζει βήχα». Γίνεται «η μηχανή δουλεύει με διακοπές».
> - **Μη διαλέγεις νεκρή μεταφορά** όταν ζητείται να εντοπίσεις μεταφορά. Το
>   «έπεσε το ρεύμα» είναι σωστό, αλλά δεν σου δίνει τίποτα να σχολιάσεις.

> **Θυμήσου**
>
> - **Κυριολεξία**: η λέξη με τη σημασία του λεξικού. **Μεταφορά**: η λέξη σε
>   άλλο πεδίο, επειδή κάτι μοιάζει.
> - Έλεγχος: μπορεί το πράγμα να κάνει στ' αλήθεια αυτό που λέει η λέξη;
> - Η μεταφορά δίνει **παραστατικότητα**, **συναίσθημα** και **πειθώ**· η
>   κυριολεξία **σαφήνεια** και **ακρίβεια**.
> - Οι **νεκρές μεταφορές** (το πόδι του τραπεζιού) λειτουργούν πια σαν
>   κυριολεξία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να αποδώσεις με κυριολεκτική χρήση της γλώσσας τις φράσεις του κειμένου: α) «η αγορά διψάει για τεχνίτες», β) «δεν μπαίνουν σε αδιέξοδο».

1. α) Η «δίψα» είναι έντονη ανάγκη. Άρα: **στην αγορά υπάρχει μεγάλη ζήτηση
   για τεχνίτες** (ή: οι επιχειρήσεις χρειάζονται πολλούς τεχνίτες και δεν τους
   βρίσκουν).
2. β) Αδιέξοδο είναι ο δρόμος που δεν βγάζει πουθενά. Άρα: **δεν βρίσκονται σε
   δύσκολη θέση χωρίς λύση**, δηλαδή δεν μένουν χωρίς δουλειά και προοπτική.

### Παράδειγμα 2: «μια μηχανή που βήχει», «ένας θάλαμος που ανέβασε πυρετό»: Ποιο είναι το επικοινωνιακό αποτέλεσμα της μεταφορικής χρήσης της γλώσσας σε αυτές τις φράσεις;

1. Εντοπίζω: και οι δύο φράσεις δίνουν σε μηχανήματα **συμπτώματα αρρώστιας**,
   τον βήχα και τον πυρετό.
2. Ερμηνεύω: έτσι η μηχανή και ο θάλαμος γίνονται «ασθενείς» και οι τεχνίτες
   «γιατροί» τους. Το κείμενο γίνεται **παραστατικό** και **οικείο**, γιατί ο
   αναγνώστης αναγνωρίζει αμέσως τις εικόνες. Και, πιο σημαντικό, η τεχνική
   δουλειά φαίνεται σαν **φροντίδα** που σώζει. Αυτό στηρίζει τον τίτλο
   («ήρωες») και τον σκοπό του κειμένου: να πείσει ότι τα τεχνικά επαγγέλματα
   αξίζουν σεβασμό.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια πρόταση το ρήμα «κλείνω» χρησιμοποιείται μεταφορικά;
   - «Κλείσε τη βάνα πριν λύσεις τον σωλήνα.»
   - «Το μαγαζί κλείνει στις εννιά το βράδυ.»
   - «Κλείσαμε τη συμφωνία με μια χειραψία.»
   - «Έκλεισε το παράθυρο γιατί έκανε κρύο.»
2. «Την πρώτη μέρα ο μάστορας με πέταξε στα βαθιά.» Ποια είναι η καλύτερη κυριολεκτική απόδοση;
   - «Την πρώτη μέρα ο μάστορας με έσπρωξε στη θάλασσα.»
   - «Την πρώτη μέρα ο μάστορας μού έδωσε δύσκολη δουλειά χωρίς προετοιμασία.»
   - «Την πρώτη μέρα ο μάστορας με άφησε να κολυμπήσω μόνος μου μέσα στη δουλειά.»
   - «Την πρώτη μέρα ο μάστορας με μάλωσε άσχημα μπροστά σε όλους.»
3. Ποια από τις παρακάτω είναι νεκρή (παγιωμένη) μεταφορά;
   - «ο λαιμός του μπουκαλιού»
   - «η πόλη έχει μάτια από νέον»
   - «η σιωπή του εργοστασίου ούρλιαζε»
   - «ο χρόνος έτρωγε τους τοίχους»
4. Στο κείμενο οι τεχνίτες «κρατούν την καθημερινότητά μας όρθια». Τι σημαίνει κυριολεκτικά η φράση;
   - Ότι οι τεχνίτες δουλεύουν όρθιοι όλη τη μέρα.
   - Ότι οι τεχνίτες στηρίζουν τα κτίρια να μην πέσουν.
   - Ότι οι τεχνίτες μάς ξυπνούν νωρίς το πρωί.
   - Ότι χάρη σε αυτούς λειτουργούν όσα χρειαζόμαστε κάθε μέρα.
5. Γιατί ένα εγχειρίδιο ασφαλείας για το τρυπάνι αποφεύγει τις μεταφορές;
   - Γιατί οι μεταφορές κάνουν το κείμενο πιο μεγάλο.
   - Γιατί μια μεταφορά επιτρέπει πολλές ερμηνείες, και ένα λάθος κοστίζει τραυματισμό.
   - Γιατί οι τεχνικοί δεν καταλαβαίνουν τη λογοτεχνική γλώσσα των εικόνων και των συμβόλων.
   - Γιατί οι μεταφορές απαγορεύονται στα επίσημα έγγραφα.
6. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ το πετυχαίνει συνήθως η μεταφορά;
   - Κάνει ένα αφηρημένο θέμα να φαίνεται σαν εικόνα.
   - Φορτίζει τον αναγνώστη συναισθηματικά.
   - Δίνει ακριβή μέτρηση ενός μεγέθους.
   - Βοηθά να πειστεί ο αναγνώστης για μια θέση.
7. Ποια ερώτηση σε βοηθά να καταλάβεις αν μια λέξη χρησιμοποιείται μεταφορικά;
   - Είναι η λέξη μακριά, δύσκολη ή λόγια, από αυτές που δεν λέμε συχνά;
   - Υπάρχει η λέξη στο λεξικό;
   - Είναι το κείμενο ποίημα ή διήγημα;
   - Μπορεί το πράγμα να κάνει στ' αλήθεια αυτό που λέει η λέξη;
8. «Ο πελάτης μού έπρηξε το κεφάλι με τα παράπονά του.» Τι σημαίνει κυριολεκτικά;
   - Με κούρασε μιλώντας ασταμάτητα για τα παράπονά του.
   - Με χτύπησε στο κεφάλι επειδή ήταν θυμωμένος μαζί μου.
   - Μου έδωσε πολλές καλές ιδέες για τη δουλειά μου.
   - Μου προκάλεσε πονοκέφαλο με τον θόρυβο που έκανε.

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η χρήση μιας λέξης με την πρώτη σημασία της, αυτήν που δίνει το λεξικό;
2. Εξήγησε γιατί η φράση «το πόδι του τραπεζιού» δεν μας φαίνεται πια μεταφορά, ενώ το «η μηχανή βήχει» μας φαίνεται.
3. Στην «Άνοιξη» του Καρυωτάκη (*Ο πόνος του ανθρώπου και των πραμάτων*, 1919) ο ποιητής περιγράφει έναν παραμελημένο κήπο: «Το κυπαρίσσι, ατελείωτο σα βάσανο, προς τ' άστρα / σηκώνει τη μαυρίλα του διψώντας τον αέρα. […] Οι δύο λατάνιες ύψωσαν μες στην απελπισία τους / τα χέρια.» Εντόπισε δύο μεταφορικές εκφράσεις, απόδωσέ τες κυριολεκτικά και πες τι κοινό έχουν.
4. Μια αγγελία εργασίας γράφει: «Ζητάμε μηχανικό που να έχει φωτιά μέσα του και να μη φοβάται να λερώσει τα χέρια του.» Είναι καλή επιλογή η μεταφορική γλώσσα σε μια αγγελία εργασίας;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/language/literal-figurative
