# Η Αναγέννηση και ο υπόδουλος ελληνισμός

> Ανθρωπισμός και Αναγέννηση, και οι Έλληνες λόγιοι ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ανατολή.

Ιστορία, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/history/renaissance-greeks

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι σημαίνουν οι όροι «Αναγέννηση» και «Ανθρωπισμός» και γιατί το κίνημα ξεκίνησε από την Ιταλία.
- Να περιγράφεις τη συμβολή των Ελλήνων λογίων που πήγαν στην Ιταλία πριν και μετά την Άλωση.
- Να αναφέρεις τους τρεις δρόμους από τους οποίους η Δύση επηρέασε τον υπόδουλο ελληνισμό ως το 1815.
- Να κρίνεις τον ρόλο του Κοραή και του Ρήγα στην ιδεολογική προετοιμασία του 1821.

## Ένα χειρόγραφο που άλλαξε χέρια

Πριν από την τυπογραφία, ένα βιβλίο υπήρχε μόνο αν κάποιος το είχε αντιγράψει με
το χέρι. Αν καιγόταν η βιβλιοθήκη, χανόταν και το βιβλίο. Το 1453, όταν έπεσε η
Κωνσταντινούπολη, πολλά αρχαία ελληνικά κείμενα σώθηκαν επειδή Έλληνες λόγιοι
τα φόρτωσαν σε καράβια για την Ιταλία. Από εκεί, τρεισήμισι αιώνες αργότερα, οι
ιδέες της Δύσης ξαναγύρισαν στους Έλληνες και τους ετοίμασαν για το 1821. Αυτή η
διαδρομή πήγαινε–έλα είναι το θέμα της ενότητας.

## Ανθρωπισμός και Αναγέννηση

Οι Ευρωπαίοι δεν είχαν ξεχάσει ποτέ εντελώς τα **κλασικά γράμματα**, ούτε στον
Μεσαίωνα. Από τον **14ο αιώνα** όμως το ενδιαφέρον δυνάμωσε, και τον **15ο** και
**16ο** έγινε το βασικό γνώρισμα της σκέψης και της τέχνης. Δύο όροι περιγράφουν
την εποχή:

- **Αναγέννηση** είναι το όνομα της **περιόδου**.
- **Ανθρωπισμός** είναι το όνομα των **ιδεών** των κυριότερων εκπροσώπων της. Οι
  ανθρωπιστές τόνιζαν την **αξία του ανθρώπου**, ως ξεχωριστού δημιουργήματος του
  Θεού, και ζητούσαν η αγωγή του σώματος, της ψυχής και του πνεύματος να
  στηρίζεται στη **σπουδή της κλασικής αρχαιότητας**.

### Γιατί από την Ιταλία

| Λόγος                        | Τι σήμαινε                                                                                                                       |
| ---------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Μεγάλες, πλούσιες πόλεις** | ισχυρές οικογένειες, όπως οι **Μέδικοι** και οι **Σφόρτσα**, πλήρωναν καλλιτέχνες και λογίους για να λαμπρύνουν την εξουσία τους |
| **Οι Έλληνες λόγιοι**        | μετά την **Άλωση (1453)** πολλοί κατέφυγαν στις αυλές των Ιταλών ηγεμόνων με **χειρόγραφα** σπάνιων αρχαίων κειμένων             |
| **Οι πάπες**                 | από το **1450** στήριζαν τα γράμματα και τις τέχνες, για να αυξήσουν τη φήμη και το κύρος τους                                   |

Πρόδρομος του ιταλικού Ανθρωπισμού ήταν ο **Δάντης** (1265–1321). Μεγάλοι
εκπρόσωποί του ήταν οι ποιητές **Πετράρχης** (1304–1374) και **Αριόστο**
(1474–1533) και ο πολιτικός φιλόσοφος **Μακιαβέλλι** (1469–1527). Σκέψου το σαν
σημερινή χορηγία: όποιος πλήρωνε τον καλλιτέχνη κέρδιζε κύρος, και ο
καλλιτέχνης κέρδιζε χρόνο να δημιουργήσει.

## Η Ευρώπη και ο υπόδουλος ελληνισμός (1453–1815)

Όσο οι Έλληνες ζούσαν υπό **οθωμανική κυριαρχία**, οι πολιτισμικές επαφές με τη
Δύση ήταν **αναγκαστικά περιορισμένες**. Υπήρξαν όμως τρεις δρόμοι.

### 1. Οι λόγιοι στην Ιταλία

Οι Έλληνες λόγιοι που βρέθηκαν στην Ιταλία πριν και μετά την Άλωση συνέβαλαν
**αποφασιστικά** στον Ανθρωπισμό και στην Αναγέννηση της Δύσης. Ξεχωρίζουν δύο:

- ο **Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων** (1355–1450/56)·
- ο **Βησσαρίωνας** (1403–1472), από την **Τραπεζούντα**.

Εδώ η επιρροή πήγε **από τους Έλληνες προς τη Δύση**.

### 2. Η Βενετοκρατία

Η **Βενετία** κράτησε για αιώνες την **Κρήτη**, τα **Ιόνια νησιά** και άλλες
νησιωτικές και παράλιες περιοχές. Μέσα από αυτήν έφτασε στους Έλληνες η επίδραση
της Δύσης. Καρπός της είναι η **Κρητική λογοτεχνική Σχολή**, με τον
**Ερωτόκριτο** και την **Ερωφίλη**. Τα έργα της πήραν δυτικά λογοτεχνικά
πρότυπα, αλλά κράτησαν **ελληνικό χαρακτήρα**: η γλώσσα, οι εικόνες και ο
δεκαπεντασύλλαβος είναι του τόπου.

### 3. Η διασπορά και οι εμποροναυτικοί κύκλοι

Η **ουσιαστικότερη** σχέση αναπτύχθηκε μέσα από τον **ελληνισμό της διασποράς**,
τους Έλληνες που ζούσαν και δούλευαν σε πόλεις της Ευρώπης. Μετά τη **Συνθήκη
του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή (1774)**, Έλληνες έμποροι και ναυτικοί άνοιξαν δουλειές
στη Δυτική Μεσόγειο και στην Ευρώπη. Μαζί με τα εμπορεύματα έφεραν πίσω
**βιβλία και ιδέες**: έγιναν οι φορείς του **Διαφωτισμού** στον ελληνικό χώρο.
Το πνεύμα αυτό **αφύπνισε την εθνική συνείδηση** και προετοίμασε ιδεολογικά την
**Επανάσταση του 1821**.

Δύο μορφές το ενσαρκώνουν:

- ο **Αδαμάντιος Κοραής** (1748–1833), κορυφαίος εκπρόσωπος της **σύνθεσης**
  ανάμεσα στον δυτικοευρωπαϊκό Διαφωτισμό και την ελληνική παιδεία·
- ο εθνομάρτυρας **Ρήγας** (1757–1798), θερμός κήρυκας των **φιλελεύθερων ιδεών**
  και της **παμβαλκανικής συνεργασίας**.

> **Κλειδί**
>
> **Ιστορικοί όροι, σε μία πρόταση ο καθένας**
>
> - **Αναγέννηση:** η περίοδος του 15ου και 16ου αιώνα όπου η σπουδή των κλασικών
>   γραμμάτων έγινε το κύριο γνώρισμα της σκέψης και της τέχνης στην Ευρώπη.
> - **Ανθρωπισμός:** τα ιδεώδη της Αναγέννησης: η αξία του ανθρώπου και η αγωγή του
>   με βάση την κλασική αρχαιότητα.
> - **Βενετοκρατία:** η κυριαρχία της Βενετίας σε ελληνικά νησιά και παράλια, που
>   έφερε τη δυτική επίδραση στους Έλληνες.
> - **Ελληνισμός της διασποράς:** οι Έλληνες που ζούσαν έξω από τον ελληνικό χώρο,
>   σε πόλεις της Ευρώπης, και μετέφεραν τις ιδέες της.
> - **Νεοελληνικός Διαφωτισμός:** η σύνθεση των ιδεών του Διαφωτισμού με την
>   ελληνική παιδεία, που ξύπνησε την εθνική συνείδηση πριν από το 1821.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Δάντη στον Ρήγα*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος ανήκει πού;*

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί ο Ανθρωπισμός και η Αναγέννηση ξεκίνησαν από την Ιταλία.

1. **Το σχέδιο.** Το βιβλίο δίνει τρεις λόγους. Γράψε τους με τη σειρά, με ένα
   παράδειγμα για τον καθένα, και κλείσε με τα ονόματα που δείχνουν το αποτέλεσμα.
2. **Ο πλούτος.** Η Ιταλία είχε μεγάλες και πλούσιες πόλεις, με ισχυρές οικογένειες
   όπως οι **Μέδικοι** και οι **Σφόρτσα**. Ήθελαν να στολίσουν τα μέγαρά τους και να
   λαμπρύνουν την εξουσία τους, γι' αυτό προστάτευαν καλλιτέχνες και λογίους.
3. **Οι Έλληνες λόγιοι.** Μετά την **Άλωση του 1453** πολλοί Έλληνες λόγιοι
   κατέφυγαν στις αυλές των Ιταλών ηγεμόνων. Έφεραν **χειρόγραφα** με σπάνια
   αρχαία κείμενα και δίδαξαν το πνεύμα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.
4. **Οι πάπες και το αποτέλεσμα.** Από το **1450** και οι πάπες στήριζαν τα γράμματα
   και τις τέχνες, για το κύρος τους. Το έδαφος ήταν έτοιμο: πρόδρομος ο **Δάντης**,
   μεγάλοι εκπρόσωποι ο **Πετράρχης**, ο **Αριόστο** και ο **Μακιαβέλλι**.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε την πηγή: ο Βησσαρίωνας γράφει στη Βενετία για τη δωρεά της βιβλιοθήκης του (1468). Τι μας λέει για τον ρόλο των Ελλήνων λογίων μετά την Άλωση;

1. **Η πηγή** (σε δική μας ελεύθερη απόδοση από τα λατινικά, με περικοπές): «Μετά
   την καταστροφή της Κωνσταντινούπολης \[…] έβαλα όλη μου τη φροντίδα να μαζέψω
   βιβλία των Ελλήνων, για να μη χαθούν. \[…] Διάλεξα την πόλη σας, γιατί σε αυτήν
   συρρέουν σχεδόν όλα τα έθνη, και πρώτοι απ' όλους οι Έλληνες· όταν φτάνουν σε
   εσάς, νιώθουν ότι μπαίνουν σε ένα δεύτερο Βυζάντιο.» — Βησσαρίωνας, επιστολή
   προς τον δόγη της Βενετίας Κριστόφορο Μόρο και τη Γερουσία, 31 Μαΐου 1468.
2. **Ποιος, πότε, για ποιον.** Ο Βησσαρίωνας, από την Τραπεζούντα, ζει στην Ιταλία
   και γράφει δεκαπέντε χρόνια μετά την Άλωση. Απευθύνεται στους άρχοντες της
   Βενετίας, που θα φυλάξουν τα βιβλία. Θέλει να τους πείσει ότι η δωρεά αξίζει.
3. **Τι μας λέει.** Οι Έλληνες λόγιοι δεν έφεραν στη Δύση μόνο τον εαυτό τους·
   έφεραν και **χειρόγραφα**, που αλλιώς θα χάνονταν. Αυτό είναι ακριβώς που λέει το
   βιβλίο: πρωτοστάτησαν στη μετάδοση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.
4. **Η σύνδεση.** Η φράση «δεύτερο Βυζάντιο» δείχνει και κάτι άλλο: η Βενετία ήταν
   γεμάτη Έλληνες. Είναι η ίδια Βενετία που κρατούσε την Κρήτη και τα Ιόνια, ο
   δεύτερος δρόμος της δυτικής επίδρασης στους Έλληνες.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Αναγέννηση** είναι η περίοδος· **Ανθρωπισμός** είναι οι ιδέες της. Μην τους
>   γράψεις σαν συνώνυμα.
> - Η επιρροή πήγε **πρώτα από τους Έλληνες στη Δύση** (Πλήθων, Βησσαρίωνας) και
>   **μετά από τη Δύση στους Έλληνες** (Βενετοκρατία, διασπορά).
> - Ο ουσιαστικότερος δρόμος ήταν η **διασπορά** και οι **εμποροναυτικοί κύκλοι**,
>   όχι η Βενετοκρατία.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αναγέννηση** (15ος–16ος αι.) και **Ανθρωπισμός**: η αξία του ανθρώπου και η
>   κλασική αρχαιότητα.
> - **Ιταλία**: πλούσιες πόλεις (Μέδικοι, Σφόρτσα), Έλληνες λόγιοι μετά το 1453,
>   πάπες από το 1450.
> - **Ιταλοί**: Δάντης (πρόδρομος), Πετράρχης, Αριόστο, Μακιαβέλλι.
> - **Έλληνες στην Ιταλία**: Πλήθων, Βησσαρίωνας.
> - **Βενετοκρατία**: Κρητική Σχολή (Ερωτόκριτος, Ερωφίλη), δυτικά πρότυπα με
>   ελληνικό χαρακτήρα.
> - **Διασπορά** μετά το **1774**: φορείς του Διαφωτισμού· **Κοραής**, **Ρήγας**.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στους όρους «Αναγέννηση» και «Ανθρωπισμός»;
   - Η Αναγέννηση αφορά την τέχνη, ο Ανθρωπισμός την επιστήμη
   - Η Αναγέννηση είναι η περίοδος, ο Ανθρωπισμός τα ιδεώδη της
   - Η Αναγέννηση είναι ιταλική, ο Ανθρωπισμός ελληνικός
   - Είναι δύο ονόματα για το ίδιο ακριβώς πράγμα
2. Σε τι πίστευαν οι ανθρωπιστές ότι πρέπει να στηρίζεται η αγωγή του ανθρώπου;
   - Στη στρατιωτική εκπαίδευση από μικρή ηλικία
   - Στην εκμάθηση μιας τέχνης ή ενός επαγγέλματος
   - Στη σπουδή της κλασικής αρχαιότητας
   - Μόνο στη μελέτη των ιερών κειμένων
3. Ποιος από τους παρακάτω ΔΕΝ είναι λόγος που ο Ανθρωπισμός ξεκίνησε από την Ιταλία;
   - Οι πλούσιες οικογένειες, όπως οι Μέδικοι
   - Οι Έλληνες λόγιοι με τα χειρόγραφά τους
   - Η στήριξη των παπών από το 1450
   - Η ενότητα της Ιταλίας σε ένα κράτος
4. Ποιος θεωρείται πρόδρομος του ιταλικού Ανθρωπισμού;
   - Ο Μακιαβέλλι
   - Ο Δάντης
   - Ο Αριόστο
   - Ο Βησσαρίωνας
5. Ποιοι δύο Έλληνες λόγιοι ξεχωρίζουν στη συμβολή στην Αναγέννηση της Δύσης;
   - Ο Πλήθων και ο Βησσαρίωνας
   - Ο Κοραής και ο Ρήγας
   - Ο Κορνάρος και ο Πετράρχης
   - Ο Δάντης και ο Βησσαρίωνας
6. Τι χαρακτηρίζει την Κρητική λογοτεχνική Σχολή;
   - Έγραφε μόνο στα λατινικά για Βενετούς αναγνώστες
   - Απέρριπτε κάθε επίδραση από τη Δύση
   - Μετέφραζε στα ελληνικά ιταλικά έργα χωρίς αλλαγές
   - Δυτικά πρότυπα, αλλά ελληνικός χαρακτήρας
7. Ποιοι έγιναν οι κύριοι φορείς του Διαφωτισμού στον ελληνικό χώρο;
   - Οι Βενετοί διοικητές της Κρήτης
   - Οι εμποροναυτικοί κύκλοι και η διασπορά
   - Οι Οθωμανοί αξιωματούχοι της Πύλης
   - Οι πάπες και οι ιεραπόστολοι που έστελναν στην Ανατολή
8. Για ποιες ιδέες ξεχωρίζει ο Ρήγας κατά το βιβλίο;
   - Για τις φιλελεύθερες ιδέες και την παμβαλκανική συνεργασία
   - Για τη σύνθεση της αρχαίας παιδείας με τη θρησκεία
   - Για την υπεράσπιση της απόλυτης μοναρχίας
   - Για την ένωση της Κρήτης με τη Βενετία

## Ασκήσεις

1. Ποιος αναδείχτηκε κορυφαίος εκπρόσωπος της σύνθεσης ανάμεσα στον δυτικοευρωπαϊκό Διαφωτισμό και την ελληνική παιδεία;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία του θανάτου του Ρήγα. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου από τον Δάντη ως την Ελληνική Επανάσταση, με κρυμμένη τη χρονολογία του θανάτου του Ρήγα.*
3. Εξήγησε από ποιους δρόμους έφτασε η επίδραση της Δυτικής Ευρώπης στους Έλληνες από το 1453 ως το 1815, παρά την οθωμανική κυριαρχία.
4. «Βούλγαροι κι Αρβανίτες, Αρμένιοι και Ρωμιοί, / αράπηδες και άσπροι, με μια κοινή ορμή, / για την ελευθερία να ζώσουμε σπαθί […] / Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή / παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή.» — Ρήγας Βελεστινλής, «Θούριος», 1797 (με ελαφρά προσαρμογή στη σημερινή ορθογραφία). Ποιες από τις ιδέες που αποδίδει το βιβλίο στον Ρήγα βρίσκεις στους στίχους, και γιατί ένα τέτοιο τραγούδι ήταν επικίνδυνο για τον σουλτάνο;
5. Η επιρροή ανάμεσα στους Έλληνες και τη Δύση πήγε πρώτα προς τη μία κατεύθυνση και μετά προς την άλλη. Κρίνε αν οι Έλληνες του 1821 χρωστούσαν περισσότερα στη Δύση ή η Δύση στους Έλληνες.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/history/renaissance-greeks
