# Η Επανάσταση του 1821 και ο Καποδίστριας

> Η πορεία του Αγώνα σε ένα διάγραμμα, και πώς κυβέρνησε ο πρώτος κυβερνήτης.

Ιστορία, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/history/greek-revolution-kapodistrias

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί οι Έλληνες επαναστάτες είχαν απέναντί τους και την Οθωμανική Αυτοκρατορία και μια εχθρική Ευρώπη.
- Να βάζεις σε σειρά τους σταθμούς του Αγώνα, από τις Ηγεμονίες και την Τριπολιτσά ως τον Ιμπραήμ και το Ναβαρίνο.
- Να περιγράφεις τα μέτρα του Καποδίστρια στην οικονομία, την παιδεία, τη δικαιοσύνη και τον στρατό.
- Να κρίνεις γιατί η διακυβέρνηση του Καποδίστρια προκάλεσε αντίδραση και πώς κατέληξε στη δολοφονία του.

## «Μας πέρασαν για τρελούς»

Φαντάσου να ξεκινάς έναν πόλεμο χωρίς στρατό, χωρίς χρήματα και χωρίς κανένα
κράτος να σε υποστηρίζει. Έτσι ξεκίνησαν οι Έλληνες το 1821. Στο πεδίο της μάχης
είχαν απέναντι τις ισχυρές δυνάμεις της **Οθωμανικής Αυτοκρατορίας**. Στη
διπλωματία είχαν απέναντι μια **εχθρική Ευρώπη**. Η ενότητα έχει δύο μέρη: πώς
επέζησε η Επανάσταση ως το 1827, και πώς ο πρώτος κυβερνήτης προσπάθησε να
φτιάξει κράτος από τα ερείπια.

## Μια Επανάσταση που δεν ήθελε κανείς

Μετά την ήττα του **Ναπολέοντα στο Βατερλό (1815)**, οι μεγάλες μοναρχίες είχαν
επιβάλει ειρήνη στην Ευρώπη. Οι χώρες της **Ιερής Συμμαχίας** ήταν αντίθετες σε
**κάθε επανάσταση**, γιατί έβαζε σε κίνδυνο αυτή την ειρήνη και τους θρόνους
τους. Γι' αυτό η Ελληνική Επανάσταση προκάλεσε **μεγάλη δυσαρέσκεια** στα
ανακτοβούλια (τις αυλές των βασιλιάδων) της Ευρώπης. Ο **Κολοκοτρώνης** το είπε
απλά: όταν ξεκίνησαν, ο κόσμος τούς πέρασε για τρελούς.

## Το διάγραμμα της Επανάστασης

### 1821: Ηγεμονίες και Τριπολιτσά

Η **Φιλική Εταιρεία** οργάνωσε τους Έλληνες για τον κοινό αγώνα. Η πρώτη κίνηση
έγινε στις **Παραδουνάβιες Ηγεμονίες**: ο **Αλέξανδρος Υψηλάντης** σχεδίαζε να
προελάσει γρήγορα και να ενωθεί με τους επαναστάτες του Νότου. Το σχέδιο
**απέτυχε** στρατιωτικά, αλλά λειτούργησε ως **αντιπερισπασμός**: οι Τούρκοι
κράτησαν ισχυρές δυνάμεις στον Βορρά.

Η Επανάσταση άπλωσε στην **Πελοπόννησο**, στη **Στερεά** και σε μεγάλο μέρος των
νησιών και της ηπειρωτικής χώρας. Δεν ξέσπασε μόνο όπου υπήρχαν κοντά μεγάλα
στρατιωτικά κέντρα των Τούρκων.

Στην Πελοπόννησο το κλειδί ήταν η **Τριπολιτσά**. Την πολιορκία τη διηύθυνε με
στιβαρό χέρι ο **Θ. Κολοκοτρώνης**. Οι Τούρκοι έστειλαν δύο στρατιές από τα
Γιάννενα: η πρώτη έφτασε, η δεύτερη σταμάτησε στη Στερεά (**Αλαμάνα, Γραβιά**). Η
Τριπολιτσά έπεσε τον **Σεπτέμβριο του 1821**. Ο Μοριάς ήταν πια ελεύθερος: υπήρχε
**κυρίαρχη ελληνική επικράτεια**, κάτι που αναγνώρισε αργότερα και ο πρόεδρος των
ΗΠΑ **Μονρόε**.

### 1822–1823: οι Τούρκοι δεν παίρνουν πίσω τον Μοριά

Τον δεύτερο χρόνο οι Τούρκοι γύρισαν με περισσότερες δυνάμεις. Η **Χίος**
πλήρωσε βαρύ τίμημα. Η στρατιά του **Δράμαλη** καταστράφηκε στα **Δερβενάκια**.
Η προσπάθεια συνεχίστηκε και το 1823, χωρίς αποτέλεσμα.

### 1824–1827: ο Ιμπραήμ και ο θανάσιμος κίνδυνος

Ο σουλτάνος ζήτησε το **1824** βοήθεια από τον **Μωχάμετ Άλη**, αντιβασιλιά της
**Αιγύπτου**. Οι Αιγύπτιοι θα χτυπούσαν την Πελοπόννησο, οι Τούρκοι τα νησιά και
τη Στερεά. Η ελληνική κυβέρνηση δεν κατάλαβε το μέγεθος της απειλής.

| Πού                     | Τι έγινε                                              |
| ----------------------- | ----------------------------------------------------- |
| Κρήτη, Κάσος            | απόβαση των Αιγυπτίων, καταστροφή της Κάσου           |
| Γέροντας                | επιτυχία του στόλου του **Μιαούλη**                   |
| Ψαρά                    | αφανισμός από τους Τούρκους                           |
| Πελοπόννησος (1825)     | απόβαση του **Ιμπραήμ**, που προχωρά χωρίς αντίσταση  |
| Μεσολόγγι (1826)        | πέφτει μετά την ηρωική **Έξοδο** των υπερασπιστών του |
| Ανάλατος Αττικής (1827) | νέα ελληνική ήττα                                     |

Η Επανάσταση κινδύνευε να σβήσει. Τότε οι στόλοι της **Αγγλίας**, της **Γαλλίας**
και της **Ρωσίας** κατέστρεψαν τον αιγυπτιακό στόλο στο **Ναβαρίνο (1827)**. Το
χτύπημα έκρινε τον Αγώνα. Η ελευθερία κερδήθηκε στο πεδίο της μάχης, αλλά η
ανεξαρτησία **υπογράφηκε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων**.

## Ο Καποδίστριας κυβερνήτης (1828–1831)

### Ένα κράτος σε ερείπια

Τον **Ιωάννη Καποδίστρια** (1776–1831) τον όρισε κυβερνήτη η **Γ΄ Εθνοσυνέλευση
της Τροιζήνας**. Έφτασε στο **Ναύπλιο** στις **αρχές του 1828** και τον υποδέχτηκαν
θριαμβευτικά. Σπάνια κάποιος ανέλαβε κράτος σε χειρότερη κατάσταση: ο λαός είχε
εξαντληθεί, ο **Κιουταχής** κρατούσε τη Στερεά και ο **Ιμπραήμ** την Πελοπόννησο.

Γι' αυτό ο Καποδίστριας πήρε **έκτακτες εξουσίες**. Εκτός από την εκτελεστική,
ασκούσε και τη **νομοθετική**, με τη βοήθεια του **«Πανελληνίου»**, ενός
**27μελούς γνωμοδοτικού** οργάνου. Γνωμοδοτικό σημαίνει ότι έδινε γνώμη· την
απόφαση την έπαιρνε εκείνος.

### Τα μέτρα του

| Τομέας         | Το εμπόδιο                                                                                          | Τι έκανε                                                                                 |
| -------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Οικονομία**  | δεν υπήρχε μηχανισμός για να μαζευτούν φόροι· τα εθνικά κτήματα ήταν ήδη υποθηκευμένα για τα δάνεια | ίδρυσε **Τράπεζα** και έκοψε νόμισμα, τον **φοίνικα**, στη θέση του τουρκικού γροσιού    |
| **Παιδεία**    | ελάχιστα σχολεία                                                                                    | ίδρυσε πολλά σχολεία· ονομαστό το **Ορφανοτροφείο της Αίγινας**, για τα ορφανά του Αγώνα |
| **Δικαιοσύνη** | δύο μόνο δικαστήρια                                                                                 | **Ειρηνοδικεία** στις κωμοπόλεις, **Πρωτοδικεία** στις έδρες των νομών                   |
| **Στρατός**    | καπετάνιοι που κρατούσαν τα κάστρα σαν τιμάρια                                                      | **τακτικός στρατός** και η **Σχολή Ευελπίδων** για τα στελέχη του                        |
| **Διπλωματία** | η ανεξαρτησία και τα σύνορα ήταν ανοιχτά                                                            | με εύστοχες κινήσεις πέτυχε ευνοϊκή ρύθμιση                                              |

### Η αντίδραση και η δολοφονία

Η διοίκησή του ήταν **συγκεντρωτική και αυταρχική**. Αντέδρασαν δύο ομάδες: οι
**φιλελεύθεροι**, που ήθελαν σύνταγμα και ελευθερίες, και όσοι **έχασαν τα
προνόμια** της εξουσίας. Η αντιπολίτευση, που την υποκινούσε και η διπλωματία των
**Μεγάλων Δυνάμεων**, οδήγησε σε στάσεις. Στις **27 Σεπτεμβρίου 1831** ο
κυβερνήτης δολοφονήθηκε, με βαριές συνέπειες για το νεοσύστατο κράτος.

> **Κλειδί**
>
> **Ιστορικοί όροι, σε μία πρόταση ο καθένας**
>
> - **Ιερή Συμμαχία:** οι μοναρχίες της Ευρώπης μετά το 1815, αντίθετες σε κάθε
>   επανάσταση που απειλούσε την ειρήνη και τους θρόνους τους.
> - **Αντιπερισπασμός:** μια κίνηση που αποτυγχάνει αλλά αναγκάζει τον αντίπαλο να
>   κρατήσει δυνάμεις μακριά από το κύριο μέτωπο, όπως το κίνημα στις Ηγεμονίες.
> - **Ναβαρίνο:** η ναυμαχία του 1827 όπου Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία κατέστρεψαν
>   τον αιγυπτιακό στόλο και έκριναν τον Αγώνα.
> - **Πανελλήνιον:** το 27μελές γνωμοδοτικό όργανο με το οποίο ο Καποδίστριας
>   ασκούσε τη νομοθετική εξουσία.
> - **Φοίνικας:** το πρώτο νόμισμα του ελληνικού κράτους, στη θέση του τουρκικού
>   γροσιού.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την Τριπολιτσά στο Ναύπλιο*

### Παράδειγμα 1: Να παρουσιάσετε το έργο του Ιωάννη Καποδίστρια στην οικονομία και στην παιδεία, και να εξηγήσετε ποιες δυσκολίες συνάντησε.

1. **Το σχέδιο.** Ξεκίνα από τις συνθήκες, γιατί εξηγούν τις δυσκολίες. Μετά δύο
   παράγραφοι, μία για την οικονομία και μία για την παιδεία.
2. **Οι συνθήκες.** Ο Καποδίστριας έφτασε στο Ναύπλιο στις αρχές του 1828. Ο λαός
   είχε εξαντληθεί, ο Κιουταχής κρατούσε τη Στερεά και ο Ιμπραήμ την Πελοπόννησο.
   Ανέλαβε έκτακτες εξουσίες, με το Πανελλήνιον ως γνωμοδοτικό όργανο.
3. **Η οικονομία.** Οι δυσκολίες ήταν ανυπέρβλητες: καμία φορολογική πολιτική δεν
   απέδιδε, γιατί έλειπε η υποδομή· η χώρα δεν μπορούσε να δανειστεί, γιατί τα
   εθνικά κτήματα είχαν ήδη υποθηκευτεί για τα δάνεια. Παρ' όλα αυτά ίδρυσε
   **Τράπεζα** και έκοψε τον **φοίνικα**, που αντικατέστησε το τουρκικό γρόσι.
4. **Η παιδεία.** Ίδρυσε πολλά σχολεία. Το πιο γνωστό ήταν το **Ορφανοτροφείο της
   Αίγινας**, για τα ορφανά του Αγώνα. Κλείσε με μία πρόταση: έστησε θεσμούς από
   το μηδέν, σε κράτος χωρίς χρήματα.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε την πηγή: ο Κολοκοτρώνης μιλά στους μαθητές στην Πνύκα (1838) για το πώς ξεκίνησε η Επανάσταση. Πώς ταιριάζει με όσα λέει το βιβλίο για τις δυνάμεις των δύο πλευρών;

1. **Η πηγή** (σε δική μας απόδοση από τη γλώσσα της εποχής): «Όταν αποφασίσαμε να
   κάνουμε την Επανάσταση, δεν σκεφτήκαμε ούτε πόσοι είμαστε, ούτε ότι δεν είχαμε
   όπλα, ούτε ότι οι Τούρκοι κρατούσαν τα κάστρα και τις πόλεις. Ούτε κανένας
   φρόνιμος μάς είπε "πού πάτε να πολεμήσετε με τα σιταροκάραβα;". Σαν βροχή έπεσε
   σε όλους μας η επιθυμία της ελευθερίας μας.» — Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, λόγος
   στην Πνύκα, 8 Οκτωβρίου 1838.
2. **Ποιος, πότε, για ποιον.** Ένας πρωταγωνιστής του Αγώνα, δεκαεπτά χρόνια μετά,
   μιλά σε μαθητές. Θυμάται, αλλά και διδάσκει: θέλει οι νέοι να ξέρουν τι κόστισε
   η ελευθερία. Είναι μαρτυρία, όχι ουδέτερη καταγραφή.
3. **Η σύνδεση με το βιβλίο.** Οι Έλληνες είχαν απέναντι «ισχυρές δυνάμεις» της
   Αυτοκρατορίας, που κρατούσαν τα κάστρα, όπως λέει και ο Κολοκοτρώνης. Τα πλοία
   τους ήταν εμπορικά, «σιταροκάραβα». Και η Ευρώπη ήταν εχθρική: κανένας
   «φρόνιμος» δεν θα τους ενθάρρυνε.
4. **Το συμπέρασμα.** Η πηγή εξηγεί γιατί ο κόσμος τούς πέρασε «για τρελούς»: με
   κάθε λογικό υπολογισμό δεν μπορούσαν να νικήσουν. Το διάγραμμα του Αγώνα δείχνει
   ότι χρειάστηκε και η αντοχή τους και, στο τέλος, το Ναβαρίνο.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το κίνημα στις Ηγεμονίες **απέτυχε**, αλλά δεν ήταν άχρηστο: κράτησε τουρκικές
>   δυνάμεις στον Βορρά (**αντιπερισπασμός**).
> - Ο Καποδίστριας γεννήθηκε το **1776**. Σε κάποιες σελίδες θα βρεις 1788, που είναι
>   λάθος: το 1828 ήταν 52 χρονών.
> - Το Πανελλήνιον ήταν **γνωμοδοτικό**: δεν νομοθετούσε. Τη νομοθετική εξουσία την
>   ασκούσε ο ίδιος ο κυβερνήτης.

> **Θυμήσου**
>
> - **Απέναντι**: η Αυτοκρατορία στο πεδίο, η **Ιερή Συμμαχία** στη διπλωματία.
> - **1821**: Ηγεμονίες (αντιπερισπασμός), **Τριπολιτσά** (Σεπτέμβριος), ελεύθερος
>   Μοριάς.
> - **1822–23**: Χίος, **Δερβενάκια** (Δράμαλης).
> - **1824–27**: Μωχάμετ Άλης, Κάσος, Ψαρά, **Ιμπραήμ** (1825), **Μεσολόγγι**
>   (1826), Ανάλατος· σωτηρία στο **Ναβαρίνο** (1827).
> - **Καποδίστριας** (1776–1831): έκτακτες εξουσίες, Πανελλήνιον· Τράπεζα, φοίνικας,
>   σχολεία, Ειρηνοδικεία, Πρωτοδικεία, Ευέλπιδες.
> - Συγκεντρωτισμός → αντίδραση → δολοφονία, **27 Σεπτεμβρίου 1831**.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η Ελληνική Επανάσταση προκάλεσε δυσαρέσκεια στα ανακτοβούλια της Ευρώπης;
   - Επειδή οι Έλληνες είχαν συμμαχήσει με τον Ναπολέοντα
   - Επειδή η Ιερή Συμμαχία ήταν κατά κάθε επανάστασης
   - Επειδή διέκοψε το εμπόριο της Αγγλίας με την Ινδία
   - Επειδή οι Έλληνες ζητούσαν να γίνουν ρωσική επαρχία
2. Ποιο ήταν το όφελος του κινήματος στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, παρότι απέτυχε;
   - Έφερε τη Ρωσία στον πόλεμο στο πλευρό των Ελλήνων
   - Ελευθέρωσε τη Μολδαβία για λίγους μήνες
   - Κράτησε ισχυρές τουρκικές δυνάμεις στον Βορρά
   - Έδωσε στους Έλληνες τον στόλο των Ηγεμονιών
3. Γιατί η άλωση της Τριπολιτσάς (Σεπτέμβριος 1821) είχε τόσο μεγάλο αντίκτυπο;
   - Ο Μοριάς ήταν ελεύθερος: υπήρχε πια ελληνική επικράτεια
   - Τελείωσε ο πόλεμος και υπογράφηκε ειρήνη
   - Εκεί συνήλθε η πρώτη Εθνοσυνέλευση
   - Ο τουρκικός στόλος καταστράφηκε στο λιμάνι της
4. Ποια ήταν η συμφωνία του σουλτάνου με τον Μωχάμετ Άλη το 1824;
   - Οι Αιγύπτιοι θα πλήρωναν τον τουρκικό στρατό
   - Οι Τούρκοι θα παραχωρούσαν την Κρήτη στην Αίγυπτο
   - Ο αιγυπτιακός στόλος θα φρουρούσε μόνιμα τα Στενά του Βοσπόρου
   - Οι Αιγύπτιοι στην Πελοπόννησο, οι Τούρκοι σε νησιά και Στερεά
5. Τι σήμανε η ναυμαχία του Ναβαρίνου (1827);
   - Την πρώτη μεγάλη νίκη του στόλου του Μιαούλη
   - Το τέλος του Αγώνα
   - Την απόβαση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο
   - Την υπογραφή της ανεξαρτησίας της Ελλάδας
6. Πώς ασκούσε ο Καποδίστριας τη νομοθετική εξουσία;
   - Μέσω μιας εκλεγμένης Βουλής με 27 βουλευτές
   - Την είχαν αναλάβει οι τρεις Μεγάλες Δυνάμεις
   - Ο ίδιος, με τη γνώμη του Πανελληνίου
   - Τη μοιραζόταν με τους προεστούς κάθε επαρχίας
7. Ποια δικαστήρια ίδρυσε ο Καποδίστριας για να νιώσει ο λαός ασφάλεια;
   - Ειρηνοδικεία και Πρωτοδικεία
   - Στρατοδικεία σε κάθε φρούριο
   - Εκκλησιαστικά δικαστήρια στις μητροπόλεις
   - Ένα Ανώτατο Δικαστήριο στο Ναύπλιο
8. Ποιοι αντέδρασαν στη διοίκηση του Καποδίστρια;
   - Μόνο οι Τούρκοι που είχαν μείνει στην Πελοπόννησο
   - Οι φιλελεύθεροι και όσοι έχασαν τα αγαθά της εξουσίας
   - Οι αγρότες, επειδή τους πήρε τη γη
   - Οι μαθητές των σχολείων που ίδρυσε

## Ασκήσεις

1. Πώς λεγόταν το νόμισμα που έκοψε ο Καποδίστριας στη θέση του τουρκικού γροσιού;
2. Στον χάρτη σημειώνονται τρεις σημερινές πόλεις της Πελοποννήσου. Ποια από αυτές είναι η Τριπολιτσά, που έπεσε τον Σεπτέμβριο του 1821; Γράψε τον αριθμό.
   *Χάρτης της Ελλάδας με τρεις πόλεις της Πελοποννήσου σημειωμένες με τους αριθμούς 1, 2 και 3.*
3. Εξήγησε γιατί η Επανάσταση διέτρεχε θανάσιμο κίνδυνο το 1827, και τι την έσωσε.
4. «Ο υπουργός των Οικονομικών ανέφερε ότι τα έσοδα του κράτους ήταν μηδαμινά· τους φόρους τούς εισέπρατταν οι τοπικοί προεστοί. Ο υπουργός της Δικαιοσύνης δεν είχε να δείξει παρά δύο δικαστήρια και ελάχιστα σχολεία. […] Ο Καποδίστριας έμενε σε ένα δωμάτιο, δίνοντας πρώτος το παράδειγμα των στερήσεων.» — Καρλ Μέντελσον-Μπαρτόλντι, «Ιστορία της Ελλάδας από το 1453 ως τις μέρες μας», τόμ. 2, Λειψία 1874 (σε δική μας απόδοση, με περικοπές). Τι δείχνει η πηγή για το κράτος του 1828, και ποια μέτρα του Καποδίστρια απαντούν στα προβλήματα που περιγράφει;
5. Ο Καποδίστριας κυβέρνησε με έκτακτες εξουσίες και συγκεντρωτικά. Κρίνε αν αυτό ήταν αναγκαίο στις συνθήκες του 1828 ή αν ήταν το λάθος που τον έφερε σε σύγκρουση με όλους.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/history/greek-revolution-kapodistrias
