# Η κρίση του 1929 και ο φασισμός

> Η οικονομική κρίση 1929-32 και η άνοδος των φασιστικών καθεστώτων.

Ιστορία, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/history/crisis-fascism

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις το κραχ του 1929 και πώς η κρίση πέρασε από το χρηματιστήριο στους αγρότες και στους εργάτες.
- Να εξηγείς πώς η οικονομική κρίση κλόνισε την εμπιστοσύνη των πολιτών και άνοιξε τον δρόμο στις θεωρίες της «πυγμής».
- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα των φασιστικών καθεστώτων και σε τι ήταν αντίθετα με την κληρονομιά του Διαφωτισμού.
- Να κρίνεις τον ρόλο της κρίσης του 1929 και του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου στην άνοδο του φασισμού.

## Όταν χάνεις τη δουλειά σου και την ελπίδα

Φαντάσου ότι η επιχείρηση όπου δουλεύεις κλείνει, και μαζί της κλείνουν όλες οι
άλλες της πόλης. Δεν υπάρχει επίδομα ανεργίας. Οι τράπεζες δεν δίνουν δάνεια. Αν
κάποιος σου πει «εγώ θα το διορθώσω, φτάνει να μου δώσεις όλη την εξουσία», θα τον
ακούσεις; Εκατομμύρια Ευρωπαίοι τον άκουσαν στη δεκαετία του 1930. Η ενότητα
δείχνει πώς μια οικονομική κρίση έγινε πολιτική κρίση.

## Η οικονομική κρίση (1929–32)

### Το κραχ

Στις **29 Οκτωβρίου 1929** το **χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης** έζησε τη χειρότερη
μέρα του. Οι επενδυτές πουλούσαν τεράστια πακέτα μετοχών **όσο όσο**. Ο **δείκτης
Ντάου Τζόουνς** έχασε **11%** μέσα σε μία μέρα, και η πτώση συνεχίστηκε ως το
**1932**, όταν είχε χάσει **90%**. Αυτό είναι το **κραχ**. Η **μητρόπολη του
καπιταλισμού**, οι ΗΠΑ, κατέρρευσε οικονομικά και παρέσυρε σχεδόν όλες τις
οικονομίες του κόσμου.

### Πώς απλώθηκε η κρίση

| Ποιος                                                | Τι έπαθε                                                    |
| ---------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------- |
| **Βιομηχανία**                                       | η παραγωγή έπαθε **καθίζηση**                               |
| **Τιμές**                                            | έπεσαν κατακόρυφα                                           |
| **Χώρες πρωτογενούς παραγωγής** και **καλλιεργητές** | καταστράφηκαν οικονομικά, γιατί δεν πουλιόταν η σοδειά τους |
| **Μισθωτοί**                                         | η **ανεργία** εκτοξεύτηκε                                   |

Ο αγρότης, όσο φτωχός κι αν έμενε, μπορούσε να επιβιώσει από τη γη του. Ο
**μισθωτός εργάτης** των βιομηχανικών χωρών δεν είχε αυτή τη δυνατότητα. Και το
**κράτος πρόνοιας**, που σήμερα δίνει επίδομα και σύνταξη, ήταν ακόμα **στα
σπάργανα**.

### Οι συνέπειες

Οι χώρες με **ελεύθερη οικονομία** αναγκάστηκαν να πάρουν **μέτρα προστασίας** της
οικονομίας τους και **μέτρα κοινωνικού χαρακτήρα**, όπως προγράμματα για να
εξαλειφθεί η ανεργία. Η πιο βαθιά συνέπεια όμως ήταν στον **πολίτη**. Μετά τα
ερείπια του Α΄ Παγκόσμιου είχε πιστέψει ότι μπορεί να χτίσει έναν κόσμο
ευημερίας. Η πίστη αυτή **κλονίστηκε**. Πάνω στην **απαισιοδοξία** και την
**ανασφάλεια** φούντωσαν εύκολα οι θεωρίες της **«πυγμής»**: χρειαζόμαστε έναν
δυνατό ηγέτη, όχι συζητήσεις.

## Η πολιτική κρίση: τα φασιστικά καθεστώτα

Στον **Μεσοπόλεμο** (1918–1939) τα **ανελεύθερα καθεστώτα** φύτρωσαν σαν μανιτάρια.
Κορυφή τους ήταν το **φασιστικό** καθεστώς στην **Ιταλία** και το **ναζιστικό**
στη **Γερμανία**. Ο φασισμός πήρε το όνομά του από το κίνημα του **Μουσσολίνι**
στην Ιταλία, αλλά απλώθηκε κυρίως χάρη στην επικράτηση του **Χίτλερ** στη
Γερμανία.

### Πώς αναγνωρίζεις ένα φασιστικό καθεστώς

Τα φασιστικά καθεστώτα **εχθρεύονταν** ό,τι είχε αφήσει ο **Διαφωτισμός**: τη
δημοκρατία, την ατομική ελευθερία, την ανοχή, τον ορθό λόγο. Στη θέση τους:

- πρόβαλλαν την **«καθαρότητα της φυλής»**·
- **μισούσαν** όσους είχαν διαφορετικές ιδέες·
- **θεοποιούσαν** τους ηγέτες τους·
- **κινητοποιούσαν τις μάζες**, με εκδηλώσεις γεμάτες λαϊκά στοιχεία·
- έπειθαν τους **αδικημένους** της κοινωνίας ότι μόνο μέσα από αυτά θα αποκτούσαν
  δύναμη.

Οι περισσότεροι δικτάτορες είχαν **λαϊκή καταγωγή** και ήξεραν να χρησιμοποιούν
αυτά τα στοιχεία.

### Γιατί επικράτησαν

1. **Η κρίση του 1929–32.** Η αποτυχία του **οικονομικού φιλελευθερισμού** παρέσυρε
   και τον «δίδυμο αδελφό» του, τον **πολιτικό φιλελευθερισμό**. Αν η ελεύθερη
   αγορά απέτυχε, σκέφτηκαν πολλοί, ίσως απέτυχε και η ελεύθερη πολιτική.
2. **Ο Α΄ Παγκόσμιος.** Κράτη διαλύονταν. Οι **συντηρητικοί**, φοβισμένοι,
   συντάχθηκαν με τα φασιστικά κόμματα. Μπήκαν σε αυτά και **πολεμιστές** του
   πολέμου, που τους τραβούσε ο **μύθος του ήρωα**.
3. **Η Γερμανία ειδικά.** Οι **βαρύτατοι, ταπεινωτικοί όροι** που της επέβαλαν οι
   νικητές και η **φτώχεια** εξηγούν κυρίως την επικράτηση του ναζισμού εκεί.

Οι οπαδοί τους προέρχονταν από **όλες τις τάξεις**: επιχειρηματίες, εργάτες,
διανοούμενοι, υπάλληλοι, αξιωματικοί, στρατιώτες. Όπου ο φασισμός επικράτησε,
**νόμιμα ή με τη βία**, ισοπέδωσε κάθε διαφορετική φωνή. Τα ανθρώπινα δικαιώματα,
η διαφορετικότητα και η ανοχή εκμηδενίστηκαν. Η πορεία αυτή κατέληξε στον Β΄
Παγκόσμιο Πόλεμο, το θέμα της επόμενης ενότητας.

> **Κλειδί**
>
> **Ιστορικοί όροι, σε μία πρόταση ο καθένας**
>
> - **Κραχ:** η κατάρρευση του χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης στις 29 Οκτωβρίου
>   1929, που άνοιξε την παγκόσμια οικονομική κρίση.
> - **Κράτος πρόνοιας:** το κράτος που προστατεύει τον πολίτη από την ανεργία, την
>   αρρώστια και τη φτώχεια· το 1929 ήταν ακόμα στα σπάργανα.
> - **Μεσοπόλεμος:** τα χρόνια ανάμεσα στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους (1918–1939).
> - **Φασισμός:** το ανελεύθερο καθεστώς που πήρε το όνομά του από το κίνημα του
>   Μουσσολίνι, με θεοποιημένο ηγέτη και μίσος για τον αντίθετο λόγο.
> - **Ναζισμός:** η γερμανική μορφή του φασισμού, με τον Χίτλερ, που πρόβαλλε την
>   «καθαρότητα της φυλής».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το κραχ στη δικτατορία*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Διαφωτισμός ή φασισμός;*

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε πώς η οικονομική κρίση του 1929–32 συνδέεται με την άνοδο του φασισμού.

1. **Το σχέδιο.** Μια αλυσίδα σε τρεις κρίκους: τι έκανε η κρίση στην οικονομία, τι
   έκανε στον πολίτη, και πώς αυτό έγινε πολιτική.
2. **Η οικονομία.** Το κραχ της 29ης Οκτωβρίου 1929 παρέσυρε σχεδόν όλες τις
   οικονομίες. Η βιομηχανική παραγωγή κατέρρευσε, οι τιμές έπεσαν, οι καλλιεργητές
   καταστράφηκαν και η ανεργία εκτοξεύτηκε, χωρίς κράτος πρόνοιας να τη μαλακώσει.
3. **Ο πολίτης.** Ο άνθρωπος που πίστευε ότι θα χτίσει έναν κόσμο ευημερίας μετά τον
   πόλεμο έχασε την εμπιστοσύνη του. Πάνω στην απαισιοδοξία και την ανασφάλεια
   φούντωσαν οι θεωρίες της «πυγμής».
4. **Η πολιτική.** Η αποτυχία του **οικονομικού** φιλελευθερισμού παρέσυρε και τον
   **πολιτικό** φιλελευθερισμό, τον «δίδυμο αδελφό» του. Πολλοί γύρισαν την πλάτη
   στη δημοκρατία και στράφηκαν στα φασιστικά καθεστώτα, που υπόσχονταν δύναμη
   στους αδικημένους.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε την πηγή: ο Μουσσολίνι ορίζει τη σχέση πολίτη και κράτους (1925). Ποια γνωρίσματα του φασισμού αναγνωρίζεις, και ποια κληρονομιά της Γαλλικής Επανάστασης ακυρώνει;

1. **Η πηγή** (σε δική μας απόδοση από τα ιταλικά): «Όλα μέσα στο κράτος, τίποτα
   έξω από το κράτος, τίποτα εναντίον του κράτους.» — Μπενίτο Μουσσολίνι, λόγος στο
   θέατρο Σκάλα του Μιλάνου, 28 Οκτωβρίου 1925.
2. **Ποιος, πότε, για ποιον.** Ο ίδιος ο αρχηγός του φασισμού, τρία χρόνια αφού πήρε
   την εξουσία, σε μια μαζική εκδήλωση. Δεν εξηγεί· διατάζει με σύνθημα, όπως
   κάνουν τα καθεστώτα που κινητοποιούν τις μάζες.
3. **Τα γνωρίσματα.** «Τίποτα εναντίον του κράτους» σημαίνει ότι όποιος διαφωνεί
   είναι εχθρός: είναι το **μίσος για τις διαφορετικές ιδέες**. «Τίποτα έξω από το
   κράτος» σημαίνει ότι δεν μένει χώρος για **ατομική ελευθερία**, ιδιωτική ζωή ή
   ανεξάρτητο Τύπο.
4. **Τι ακυρώνει.** Η Γαλλική Επανάσταση έκανε τους υπηκόους **πολίτες με
   δικαιώματα** που προστατεύουν το άτομο **και από το κράτος**. Η φράση του
   Μουσσολίνι τα ανατρέπει: ο άνθρωπος υπάρχει για το κράτος, όχι το κράτος για τον
   άνθρωπο.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το κραχ ξεκίνησε από τις **ΗΠΑ**, όχι από την Ευρώπη, και έγινε **παγκόσμιο**.
> - Ο φασισμός **δεν** στηρίχτηκε σε μία τάξη. Οπαδοί του βγήκαν από όλες: εργάτες,
>   επιχειρηματίες, υπάλληλοι, στρατιωτικοί.
> - Επικράτησε **και νόμιμα** (με εκλογές και συμμαχίες), όχι μόνο με τη βία.

> **Θυμήσου**
>
> - **Κραχ**: 29 Οκτωβρίου 1929, Νέα Υόρκη· Ντάου Τζόουνς −11% σε μία μέρα, −90%
>   ως το 1932.
> - **Κρίση**: καθίζηση παραγωγής, πτώση τιμών, καταστροφή καλλιεργητών, ανεργία·
>   κράτος πρόνοιας στα σπάργανα.
> - **Συνέπειες**: μέτρα προστασίας και κοινωνικά μέτρα· κλονισμένη εμπιστοσύνη,
>   θεωρίες της «πυγμής».
> - **Φασισμός** (Μουσσολίνι) και **ναζισμός** (Χίτλερ): κατά της κληρονομιάς του
>   Διαφωτισμού· φυλή, θεοποίηση ηγέτη, μάζες.
> - **Αιτίες**: η κρίση (πέφτει μαζί και ο πολιτικός φιλελευθερισμός), ο Α΄
>   Παγκόσμιος, οι ταπεινωτικοί όροι για τη Γερμανία.

## Ερωτήσεις

1. Τι συνέβη στις 29 Οκτωβρίου 1929;
   - Η Γερμανία κήρυξε πτώχευση
   - Ο Μουσσολίνι πήρε την εξουσία στην Ιταλία
   - Οι ΗΠΑ κατάργησαν το κράτος πρόνοιας
   - Κατέρρευσε το χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης
2. Πόσο είχε χάσει ο δείκτης Ντάου Τζόουνς ως το 1932;
   - Περίπου 11%
   - Περίπου 50%
   - Περίπου 90%
   - Περίπου 25%
3. Γιατί ο μισθωτός εργάτης χτυπήθηκε από την κρίση πιο σκληρά από τον αγρότη;
   - Επειδή ο αγρότης μπορούσε να επιβιώσει από τη γη
   - Επειδή οι αγρότες πήραν επιδότηση από το κράτος
   - Επειδή οι τιμές των αγροτικών προϊόντων ανέβηκαν
   - Επειδή οι εργάτες είχαν επενδύσει όλοι στο χρηματιστήριο
4. Ποια ήταν η πιο άμεση συνέπεια της κρίσης για τον πολίτη, κατά το βιβλίο;
   - Η μαζική μετανάστευση προς την Αμερική
   - Κλονίστηκε η εμπιστοσύνη του στις δυνάμεις του
   - Η επιστροφή στην ύπαιθρο και στη γεωργία
   - Η εμπιστοσύνη στο χρηματιστήριο για την ανάκαμψη
5. Από πού πήρε το όνομά του ο φασισμός;
   - Από το κόμμα του Χίτλερ στη Γερμανία
   - Από ένα βιβλίο του 18ου αιώνα
   - Από το κίνημα του Μουσσολίνι στην Ιταλία
   - Από τους πολεμιστές του Α΄ Παγκόσμιου στη Γαλλία
6. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ ήταν γνώρισμα των φασιστικών καθεστώτων;
   - Η θεοποίηση του ηγέτη
   - Η κινητοποίηση των μαζών
   - Η προβολή της «καθαρότητας της φυλής»
   - Η ανοχή στις διαφορετικές ιδέες
7. Τι εννοεί το βιβλίο όταν λέει ότι ο οικονομικός φιλελευθερισμός παρέσυρε στην πτώση τον «δίδυμο αδελφό» του;
   - Ότι η κρίση έφερε και την κρίση του πολιτικού φιλελευθερισμού
   - Ότι οι ΗΠΑ παρέσυραν στην κρίση και τη Βρετανία
   - Ότι οι τράπεζες χρεοκόπησαν μαζί με τις βιομηχανίες
   - Ότι ο καπιταλισμός αντικαταστάθηκε από τον κομμουνισμό
8. Σε τι οφείλεται κυρίως η επικράτηση του ναζισμού στη Γερμανία, κατά το βιβλίο;
   - Στην υποστήριξη της Ιταλίας του Μουσσολίνι
   - Στη στρατιωτική νίκη της στον Α΄ Παγκόσμιο
   - Στο ότι ήταν τότε η πλουσιότερη και ισχυρότερη χώρα της Ευρώπης
   - Στους ταπεινωτικούς όρους των νικητών και στη φτώχεια

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάζεται η περίοδος ανάμεσα στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία που ο Μουσσολίνι πήρε την εξουσία στην Ιταλία. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου του Μεσοπολέμου από το 1918 ως το 1939, με κρυμμένη τη χρονολογία της ανόδου του Μουσσολίνι.*
3. Εξήγησε πώς μια κατάρρευση στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης έφτασε να αφήσει χωρίς δουλειά εργάτες και χωρίς εισόδημα αγρότες σε όλο τον κόσμο.
4. «Αυτό το μεγάλο έθνος θα αντέξει, όπως άντεξε, θα αναζωογονηθεί και θα ευημερήσει. Επιτρέψτε μου λοιπόν, πρώτα απ' όλα, να δηλώσω τη βαθιά μου πεποίθηση ότι το μόνο που έχουμε να φοβόμαστε είναι ο ίδιος ο φόβος. […] Το πρώτο και μεγαλύτερο καθήκον μας είναι να βάλουμε τους ανθρώπους να δουλέψουν.» — Φράνκλιν Ρούζβελτ, λόγος ανάληψης της προεδρίας των ΗΠΑ, 4 Μαρτίου 1933 (σε δική μας απόδοση από τα αγγλικά). Ποιο πρόβλημα του πολίτη της κρίσης προσπαθεί να αντιμετωπίσει ο Ρούζβελτ, ποιο μέτρο ανακοινώνει, και γιατί η απάντησή του διαφέρει από τη «θεωρία της πυγμής»;
5. Το βιβλίο λέει ότι την άνοδο του φασισμού δεν την καταλαβαίνεις ούτε χωρίς την κρίση του 1929 ούτε χωρίς τον Α΄ Παγκόσμιο. Κρίνε ποιο από τα δύο μέτρησε περισσότερο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/history/crisis-fascism
