# Οι βαλκανικές σχέσεις και οι Βαλκανικοί πόλεμοι

> Η αντιπαλότητα των βαλκανικών κρατών, τα πολιτικά κινήματα και οι πόλεμοι του 1912-13.

Ιστορία, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/history/balkan-wars

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς η αντιπαλότητα Ελλήνων και Βουλγάρων ξεπέρασε για ένα διάστημα την ελληνοτουρκική.
- Να περιγράφεις το κίνημα των Νεοτούρκων και το κίνημα στο Γουδί, και τι άλλαξαν στα Βαλκάνια.
- Να εξηγείς γιατί οι βαλκανικοί λαοί συμμάχησαν το 1912 και γιατί συγκρούστηκαν μεταξύ τους το 1913.
- Να κρίνεις τα αποτελέσματα των Βαλκανικών Πολέμων και γιατί η φωτιά του Α΄ Παγκόσμιου άναψε στα Βαλκάνια.

## Δύο φωτογραφίες στο ίδιο κάστρο

Στην ακρόπολη της Καβάλας υπάρχουν δύο φωτογραφίες με οκτώ μήνες διαφορά. Στην
πρώτη ποζάρει ο βασιλιάς της **Βουλγαρίας**, στη δεύτερη ο βασιλιάς της
**Ελλάδας**. Οι δύο χώρες είχαν πολεμήσει μαζί εναντίον των Τούρκων και μετά η μία
εναντίον της άλλης. Πώς οι σύμμαχοι γίνονται εχθροί μέσα σε λίγους μήνες; Αυτό
εξηγεί η ενότητα.

## Από την ντροπή του 1897 σε μια «διαρκή επανάσταση»

Η ήττα του **1897** από την Τουρκία ήταν σταθμός. Από τον πόνο και, πάνω απ' όλα,
τη **ντροπή** γεννήθηκε μια πορεία **ανόρθωσης**. Για είκοσι χρόνια η πίστη στο
μέλλον του έθνους πέρασε σε όλα: στην πολιτική, τον στρατό, την οικονομία, την
εκπαίδευση, την τέχνη. Η εικοσαετία μοιάζει με **διαρκή επανάσταση**. Τη βλέπεις
στον **Μακεδονικό Αγώνα**, στο **κίνημα στο Γουδί**, στους **Βαλκανικούς
Πολέμους**, στον **Α΄ Παγκόσμιο** και στη **Μικρασιατική Εκστρατεία**.

## Η βαλκανική αντιπαλότητα

### Οι Τούρκοι: ο «αιώνιος αντίπαλος» με τον οποίο ζούσες

Για τους Έλληνες οι Τούρκοι ήταν ο **αιώνιος αντίπαλος**: το έλεγαν οι μνήμες, η
παράδοση, το σχολείο, και οι **εθνικές διεκδικήσεις**. Ως τους Βαλκανικούς
Πολέμους τα βόρεια σύνορα έφταναν μόνο ως τη **Θεσσαλία**. Ανάμεσα όμως στην
Αυτοκρατορία και το ελληνικό κράτος υπήρχαν πολλοί δρόμοι:

- η Αυτοκρατορία ήταν ο τεράστιος χώρος όπου δούλευαν και ζούσαν **πολλοί
  Έλληνες**·
- εκεί ήταν η έδρα του **Πατριαρχείου**·
- πολλοί πίστευαν ότι ο ελληνισμός μπορούσε να επικρατήσει σιγά σιγά μέσα στην
  Αυτοκρατορία, **χωρίς πόλεμο**.

### Οι Βούλγαροι: ο νέος, μεγάλος κίνδυνος

Ως το **1870** περίπου οι Έλληνες ένιωθαν **ανώτεροι** από τους άλλους λαούς της
Βαλκανικής: είχαν φτιάξει πρώτοι ανεξάρτητο κράτος, και οι άλλοι τούς έβλεπαν ως
το πιο ανεπτυγμένο έθνος. Ξαφνικά οι **Βούλγαροι**, που είχαν δεχτεί πολλή ελληνική
επίδραση, αμφισβήτησαν τον ηγετικό ρόλο των Ελλήνων και διεκδίκησαν **εδάφη** που
οι Έλληνες θεωρούσαν δικά τους. Χρησιμοποίησαν την εθνική συνείδηση, την
πολιτιστική ταυτότητα, την **προπαγάνδα** και τη **σύγκρουση**.

Για ένα διάστημα η **ελληνοβουλγαρική** αντιπαλότητα ξεπέρασε την
**ελληνοτουρκική**. Ο **Μακεδονικός Αγώνας** δείχνει πόσο σκληρή ήταν.

### Οι άλλοι εθνικισμοί

| Λαός         | Τι διεκδικούσε                                                                    | Πόσο έντονη η αντιπαλότητα                                                                     |
| ------------ | --------------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Ρουμάνοι** | θεωρούσαν Ρουμάνους τους **Βλάχους** της Πίνδου, αλλά δεν ζητούσαν ελληνικά εδάφη | δεν έφτασε ποτέ σε σύγκρουση                                                                   |
| **Σέρβοι**   | είχαν βλέψεις στη **Μακεδονία**                                                   | μικρότερη: η παλιά ελληνοσερβική φιλία, διεκδικήσεις λιγότερο συστηματικές, χωρίς ξένη στήριξη |
| **Αλβανοί**  | νέος εθνικισμός                                                                   | ο λιγότερο αναμενόμενος· οι Έλληνες θεωρούσαν το αλβανικό στοιχείο δεμένο με το ελληνικό       |

## Δύο κινήματα που άλλαξαν το σκηνικό

### Οι Νεότουρκοι (1908)

Οι **Νεότουρκοι** ήταν νέοι διανοούμενοι και αξιωματικοί που ήθελαν να κάνουν την
Αυτοκρατορία **σύγχρονο κράτος** κατά τα δυτικά πρότυπα. Στους υπόδουλους λαούς
(Έλληνες, Αρμένιους κ.ά.) υπόσχονταν τέλος στις διακρίσεις. Στην πράξη, από φόβο
μήπως διαλυθεί το κράτος, επιδίωξαν τον **εκτουρκισμό** όλων των εθνοτήτων.

Οι συνέπειες:

- η αρχική **αστάθεια** έφερε εδαφικές αλλαγές (**Βουλγαρία, Βοσνία, Ερζεγοβίνη,
  Κρήτη**)·
- οι μειονότητες έψαξαν τρόπους να αντισταθούν και στράφηκαν προς το κράτος των
  ομοεθνών τους.

### Το Γουδί (1909)

Στην Ελλάδα η **χρεοκοπία**, ο **πόλεμος του 1897** και η **πολιτική των
Ανακτόρων** έφεραν δυσαρέσκεια. Ο **Στρατιωτικός Σύνδεσμος** έκανε το **κίνημα
στο Γουδί** με σύνθημα την **εξυγίανση της πολιτικής ζωής** και την
**ανασυγκρότηση του στρατού**. Κάλεσε τον **Ελευθέριο Βενιζέλο** να αναλάβει. Το
κίνημα και ο Βενιζέλος έφεραν **συσπείρωση** και **ευέλικτη εξωτερική πολιτική**.

## Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912–1913)

### Γιατί ενώθηκαν

Όλοι οι βαλκανικοί λαοί ήθελαν **ισχυρά εθνικά κράτη** στα εδάφη της
Αυτοκρατορίας: όποιος είχε αυτονομία ήθελε ανεξαρτησία, όποιος είχε κράτος ήθελε
να το μεγαλώσει. Τρία πράγματα τούς έφεραν κοντά:

1. η **απειλή των Νεοτούρκων**, κοινή για Ελλάδα, Βουλγαρία και Σερβία·
2. η **Αγγλία** και η **Γαλλία** δεν ενδιαφέρονταν πια να μείνει ακέραιη η
   Αυτοκρατορία·
3. η **ήττα της Τουρκίας από την Ιταλία (1911–12)** έδειξε ότι ήταν αδύναμη.

### Α΄ Βαλκανικός (1912–13): όλοι μαζί κατά των Τούρκων

**Βούλγαροι, Έλληνες, Σέρβοι** και **Μαυροβούνιοι** νίκησαν διαδοχικά την
Τουρκία. Με τη **Συνθήκη του Λονδίνου (Μάιος 1913)** η Τουρκία έχασε σχεδόν όλα
τα ευρωπαϊκά εδάφη της δυτικά της γραμμής **Αίνου – Μηδείας**, εκτός από την
Αλβανία. Για τη μοιρασιά όμως οι σύμμαχοι δεν συμφωνούσαν.

### Β΄ Βαλκανικός (1913): οι σύμμαχοι γίνονται εχθροί

Οι **Βούλγαροι** ζήτησαν πολλά: η Ελλάδα να κρατήσει μόνο την **Κρήτη** και τα
νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και να αφήσει τη **Θεσσαλονίκη**. Το ίδιο έκαναν
στους Σέρβους. Έλληνες και Σέρβοι συμμάχησαν. Οι Βούλγαροι, σίγουροι για τον
στρατό τους, επιτέθηκαν, αλλά **ηττήθηκαν**. Την ήττα τους την εκμεταλλεύτηκαν οι
**Ρουμάνοι** και οι **Τούρκοι**, που μπήκαν στα εδάφη τους.

### Τα αποτελέσματα

Η **Συνθήκη του Βουκουρεστίου** και άλλες συνθήκες (1913–14) όρισαν τα σύνορα. Η
**Ελλάδα διπλασιάστηκε**. Κέρδισαν επίσης το **Μαυροβούνιο**, η **Ρουμανία** και η
**Σερβία**. Έχασαν η **Βουλγαρία** και η **Τουρκία**. Γεννήθηκε ένα νέο κράτος, η
**Αλβανία**.

*Χάρτης της Ελλάδας με την Ήπειρο, τη Μακεδονία, την Κρήτη και τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, τις περιοχές που πήρε η Ελλάδα με τους Βαλκανικούς πολέμους.*

Η ειρήνη όμως δεν έφερε ηρεμία. Οι ηττημένοι ήθελαν **ρεβάνς**, οι άλλοι να
κρατήσουν ή να μεγαλώσουν τα κέρδη τους. Έτσι **Τουρκία και Βουλγαρία**
συντάχθηκαν με τις **Κεντρικές Δυνάμεις** (Γερμανία, Αυστροουγγαρία), ενώ
**Ελλάδα, Ρουμανία και Σερβία** με την **Αντάντ** (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία,
Ιταλία). Οι Μεγάλες Δυνάμεις έβρισκαν πεδίο να ανακατεύονται. Δεν είναι τυχαίο
ότι ο **Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος** άναψε στα Βαλκάνια.

> **Κλειδί**
>
> **Ιστορικοί όροι, σε μία πρόταση ο καθένας**
>
> - **Νεότουρκοι:** νέοι διανοούμενοι και αξιωματικοί που κατέλαβαν την εξουσία το
>   1908 για να εκσυγχρονίσουν την Αυτοκρατορία, αλλά επιδίωξαν τον εκτουρκισμό
>   των εθνοτήτων.
> - **Εκτουρκισμός:** η πολιτική να γίνουν όλοι οι λαοί της Αυτοκρατορίας Τούρκοι
>   στη γλώσσα και στην ταυτότητα.
> - **Στρατιωτικός Σύνδεσμος:** η οργάνωση αξιωματικών που έκανε το κίνημα στο
>   Γουδί (1909) και κάλεσε τον Βενιζέλο.
> - **Συνθήκη του Λονδίνου (1913):** η ειρήνη του Α΄ Βαλκανικού· η Τουρκία έχασε
>   σχεδόν όλη την Ευρώπη δυτικά της γραμμής Αίνου – Μηδείας.
> - **Συνθήκη του Βουκουρεστίου (1913):** η ειρήνη του Β΄ Βαλκανικού, που όρισε τα
>   νέα σύνορα και διπλασίασε την Ελλάδα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την ήττα του 1897 στον διπλασιασμό*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος κέρδισε, ποιος έχασε;*

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί οι βαλκανικοί λαοί συνεργάστηκαν το 1912 και γιατί ο συνασπισμός τους διαλύθηκε το 1913.

1. **Το σχέδιο.** Η ερώτηση έχει δύο σκέλη: σύγκλιση και απόκλιση. Βάλε πρώτα τον
   κοινό στόχο, μετά τους τρεις λόγους της συμμαχίας, και στο τέλος τι τη διέλυσε.
2. **Ο κοινός στόχος.** Από τον 19ο αιώνα όλοι οι βαλκανικοί λαοί ήθελαν ισχυρά
   εθνικά κράτη στα εδάφη της Αυτοκρατορίας: ανεξαρτησία όσοι είχαν αυτονομία,
   επέκταση όσοι είχαν ήδη κράτος.
3. **Η σύγκλιση.** Τρεις λόγοι: η κοινή απειλή των **Νεοτούρκων**· η Αγγλία και η
   Γαλλία δεν στήριζαν πια την ακεραιότητα της Αυτοκρατορίας· η ήττα της Τουρκίας
   από την Ιταλία (1911–12) έδειξε την αδυναμία της. Οι διαφορές υποχώρησαν «προς
   στιγμή».
4. **Η απόκλιση.** Μετά τη Συνθήκη του Λονδίνου (Μάιος 1913) οι σύμμαχοι δεν
   συμφωνούσαν στη μοιρασιά. Οι Βούλγαροι ζήτησαν υπερβολικά πολλά, ακόμα και να
   αφήσει η Ελλάδα τη Θεσσαλονίκη. Έλληνες και Σέρβοι ενώθηκαν, οι Βούλγαροι
   επιτέθηκαν και ηττήθηκαν. Ο ίδιος στόχος, το μεγάλο εθνικό κράτος, που τους
   ένωσε, τους χώρισε.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε την πηγή: ο Ίων Δραγούμης συγκρίνει τους Τούρκους με τους άλλους γείτονες (1908). Τι δείχνει για τη βαλκανική αντιπαλότητα της εποχής;

1. **Η πηγή** (σε δική μας απόδοση): «Οι Τούρκοι τουλάχιστον δεν θέλησαν ή δεν
   κατάφεραν ποτέ να μας πάρουν τη θρησκεία, τη γλώσσα, την εθνική μας ταυτότητα.
   Οι άλλοι λαοί που μας περιτριγυρίζουν και το θέλουν και το καταφέρνουν.» — Ίων
   Δραγούμης, προκήρυξη προς τους υπόδουλους και τους ελεύθερους Έλληνες,
   Κωνσταντινούπολη, 1908.
2. **Ποιος, πότε, για ποιον.** Ένας Έλληνας διπλωμάτης, που είχε ζήσει τον
   Μακεδονικό Αγώνα, γράφει στην Κωνσταντινούπολη τη χρονιά των Νεοτούρκων. Μιλά
   και στους υπόδουλους και στους ελεύθερους Έλληνες: θέλει να τους πει ποιος είναι
   ο πραγματικός κίνδυνος.
3. **Τι δείχνει.** Είναι ακριβώς αυτό που λέει το βιβλίο: για ένα διάστημα η
   **ελληνοβουλγαρική** αντιπαλότητα ξεπέρασε την ελληνοτουρκική. Οι Τούρκοι ήταν
   αντίπαλος, αλλά δεν απειλούσαν την ταυτότητα· οι «άλλοι λαοί», δηλαδή κυρίως οι
   Βούλγαροι, διεκδικούσαν τους ίδιους ανθρώπους και τα ίδια εδάφη.
4. **Με προσοχή.** Η πηγή είναι γραμμένη για να πείσει, όχι για να ζυγίσει. Λίγο
   αργότερα οι Νεότουρκοι προσπάθησαν να εκτουρκίσουν όλες τις εθνότητες, και η
   εικόνα του Δραγούμη για τους Τούρκους διαψεύστηκε.

> **Πρόσεχε**
>
> - Στον **Α΄** Βαλκανικό οι Βούλγαροι ήταν **σύμμαχοι** των Ελλήνων· στον **Β΄**
>   ήταν **αντίπαλοι**. Μην τους βάλεις στην ίδια πλευρά και στους δύο.
> - Οι **Ρουμάνοι** δεν διεκδίκησαν ελληνικά εδάφη και δεν συγκρούστηκαν με την
>   Ελλάδα· στον Β΄ Βαλκανικό χτύπησαν τη Βουλγαρία.
> - Οι Νεότουρκοι **υποσχέθηκαν** ισότητα, αλλά **έκαναν** εκτουρκισμό. Η απάντηση
>   θέλει και τα δύο.

> **Θυμήσου**
>
> - **1897**: ήττα και ντροπή → εικοσαετία ανόρθωσης.
> - **Αντιπαλότητα**: Τούρκοι ο «αιώνιος» αντίπαλος, Βούλγαροι ο νέος κίνδυνος
>   (Μακεδονικός Αγώνας)· Σέρβοι, Ρουμάνοι, Αλβανοί λιγότερο.
> - **1908** Νεότουρκοι (εκτουρκισμός)· **1909** Γουδί, Στρατιωτικός Σύνδεσμος,
>   Βενιζέλος.
> - **Α΄ Βαλκανικός** (1912–13): όλοι κατά της Τουρκίας· Λονδίνο, Μάιος 1913.
> - **Β΄ Βαλκανικός** (1913): Έλληνες και Σέρβοι κατά Βουλγάρων· Βουκουρέστι.
> - **Αποτελέσματα**: η Ελλάδα διπλασιάζεται, νέα η Αλβανία· Τουρκία και Βουλγαρία
>   με τις Κεντρικές Δυνάμεις, Ελλάδα με την Αντάντ.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η ήττα του 1897 θεωρείται σταθμός στη νεοελληνική ιστορία;
   - Επειδή η Ελλάδα έχασε τη Θεσσαλία
   - Επειδή από τη ντροπή της γεννήθηκε μια πορεία ανόρθωσης
   - Επειδή έφερε αμέσως μετά την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα
   - Επειδή μετά από αυτήν καταργήθηκε η βασιλεία
2. Γιατί οι Βούλγαροι έγιναν για ένα διάστημα ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τους Έλληνες;
   - Επειδή είχαν τον μεγαλύτερο στόλο της Βαλκανικής
   - Επειδή είχαν συμμαχήσει με τους Νεότουρκους
   - Επειδή διεκδικούσαν εδάφη και τον ηγετικό ρόλο των Ελλήνων
   - Επειδή είχαν ήδη πάρει τη Θεσσαλονίκη
3. Γιατί η ελληνορουμανική αντιπαλότητα δεν έφτασε ποτέ σε σύγκρουση;
   - Οι Ρουμάνοι δεν διεκδικούσαν ελληνικά εδάφη
   - Η Ρουμανία ήταν σύμμαχος της Τουρκίας
   - Οι δύο χώρες είχαν κοινά σύνορα και συνεργάζονταν
   - Οι Βλάχοι της Πίνδου έγιναν Ρουμάνοι πολίτες
4. Τι έκαναν στην πράξη οι Νεότουρκοι με τις εθνότητες της Αυτοκρατορίας;
   - Τους έδωσαν αυτονομία σε κάθε επαρχία
   - Κατάργησαν κάθε διάκριση, όπως είχαν υποσχεθεί
   - Τους επέτρεψαν να μεταναστεύσουν ελεύθερα
   - Επιδίωξαν τον εκτουρκισμό τους
5. Ποιο ήταν το σύνθημα του Στρατιωτικού Συνδέσμου στο Γουδί (1909);
   - Κατάργηση της βασιλείας και εγκαθίδρυση αβασίλευτης δημοκρατίας
   - Άμεσος πόλεμος για την απελευθέρωση της Κρήτης
   - Εξυγίανση της πολιτικής και ανασυγκρότηση του στρατού
   - Συμμαχία με τη Βουλγαρία κατά των Τούρκων
6. Πώς βοήθησε η ήττα της Τουρκίας από την Ιταλία (1911–12) τη βαλκανική συμμαχία;
   - Η Ιταλία έστειλε στρατό στα Βαλκάνια
   - Η Τουρκία έχασε τη Μακεδονία από την Ιταλία
   - Η Τουρκία ζήτησε ειρήνη και από τους Βαλκάνιους
   - Έδειξε ότι η Τουρκία ήταν αδύναμη
7. Γιατί ξέσπασε ο Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος (1913);
   - Οι Τούρκοι αρνήθηκαν τη Συνθήκη του Λονδίνου
   - Η Σερβία επιτέθηκε στην Ελλάδα για τη Μακεδονία
   - Οι Βούλγαροι πρόβαλαν υπερβολικές εδαφικές αξιώσεις
   - Η Ρουμανία κήρυξε πόλεμο σε όλους
8. Με ποια πλευρά συντάχθηκαν η Τουρκία και η Βουλγαρία μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους;
   - Με την Αντάντ
   - Με τις Κεντρικές Δυνάμεις
   - Έμειναν ουδέτερες
   - Με την Ελλάδα και τη Σερβία

## Ασκήσεις

1. Ποια συνθήκη τερμάτισε τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, και πότε υπογράφηκε;
2. Στον χάρτη γράφονται τα σημερινά κράτη των Βαλκανίων. Ποιο από αυτά γεννήθηκε ως νέο κράτος με τους Βαλκανικούς πολέμους;
   *Χάρτης της Ευρώπης με τα ονόματα επτά βαλκανικών κρατών.*
3. Οι Σέρβοι, όπως και οι Βούλγαροι, είχαν βλέψεις στη Μακεδονία. Εξήγησε γιατί η ελληνοσερβική αντιπαλότητα ήταν πολύ λιγότερο έντονη από την ελληνοβουλγαρική.
4. «Μέρες και νύχτες υποφέρουμε. Βρέχει, περπατάμε μέσα στη λάσπη, όλοι οι στρατιώτες είναι άρρωστοι. Αφήσαμε πίσω το μαγειρείο μας και πεινάμε. […] Ήρθε διαταγή να κινηθούμε. Προς τα πού; Κανείς δεν ξέρει. Γιατί; Κανείς δεν ξέρει. Ούτε αρχηγοί υπάρχουν ούτε αρχηγείο.» — Ομέρ Σεϊφεττίν, Τούρκος αξιωματικός και διηγηματογράφος, ημερολόγιο, 14 Οκτωβρίου 1912 (σε δική μας απόδοση). Τι δείχνει η πηγή για τον τουρκικό στρατό στον Α΄ Βαλκανικό, πώς εξηγεί τις «αλλεπάλληλες ήττες» του, και τι κερδίζεις διαβάζοντας μια πηγή της άλλης πλευράς;
5. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι διπλασίασαν την Ελλάδα, αλλά δεν έφεραν ειρήνη στα Βαλκάνια. Κρίνε αν ήταν τελικά λύση ή προετοιμασία για τον επόμενο πόλεμο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/history/balkan-wars
