# Διαλύματα και συγκεντρώσεις

> Παρασκευή και αραίωση διαλύματος με ακρίβεια.

Χημεία, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/chemistry/solutions

## Τι θα μάθεις

- Να διαβάζεις και να υπολογίζεις περιεκτικότητα % w/w, % w/v και % v/v.
- Να υπολογίζεις πόση ουσία χρειάζεσαι για να φτιάξεις ένα διάλυμα ορισμένης περιεκτικότητας.
- Να αραιώνεις ένα πυκνό προϊόν στη συγκέντρωση που ζητάει η οδηγία χρήσης.
- Να κάνεις την αραίωση με ασφάλεια, ξέροντας τι ρίχνεις μέσα σε τι.

## Τι είναι ένα διάλυμα

Η άλμη για τις ελιές, το απολυμαντικό του ιατρείου, το αντιψυκτικό στο ψυγείο του αυτοκινήτου, το φυτοφάρμακο στον ψεκαστήρα: όλα είναι **διαλύματα**. Διάλυμα είναι ένα **ομογενές μείγμα** — όσο κι αν το κοιτάξεις, δεν ξεχωρίζεις τα συστατικά του, και κάθε σταγόνα έχει την ίδια σύσταση.

Σε κάθε διάλυμα υπάρχουν δύο ρόλοι:

- ο **διαλύτης**, αυτό που είναι σε μεγαλύτερη ποσότητα — στη δουλειά σχεδόν πάντα το νερό,
- η **διαλυμένη ουσία**, αυτό που διαλύεται μέσα του — το αλάτι, η χλωρίνη, το οινόπνευμα.

Το νερό δεν διαλύει απεριόριστα. Όταν δεν παίρνει άλλο, το διάλυμα είναι **κορεσμένο**, και ό,τι ρίξεις επιπλέον κάθεται στον πάτο. Το όριο εξαρτάται από τη θερμοκρασία: στο ζεστό νερό τα περισσότερα στερεά διαλύονται περισσότερο.

## Πόσο «δυνατό» είναι: η περιεκτικότητα

Η ετικέτα δεν γράφει «δυνατό» ή «αραιό». Γράφει ένα ποσοστό, την **περιεκτικότητα**, και το γράμμα δίπλα λέει τι μετράει:

| Σύμβολο   | Τι σημαίνει                             | Παράδειγμα                                                   |
| --------- | --------------------------------------- | ------------------------------------------------------------ |
| **% w/w** | γραμμάρια ουσίας σε $100$ g διαλύματος  | άλμη $10\%$ w/w: $10$ g αλάτι σε $100$ g άλμης               |
| **% w/v** | γραμμάρια ουσίας σε $100$ mL διαλύματος | φυσιολογικός ορός $0{,}9\%$ w/v: $0{,}9$ g αλάτι σε $100$ mL |
| **% v/v** | mL ουσίας σε $100$ mL διαλύματος        | οινόπνευμα $70\%$ v/v: $70$ mL αλκοόλη σε $100$ mL           |

Και ο υπολογισμός είναι ο ίδιος και για τα τρία:

**περιεκτικότητα = (ποσότητα ουσίας : ποσότητα διαλύματος) × 100**

Δοκίμασε: ρίξε αλάτι σε νερό και δες πώς αλλάζει η περιεκτικότητα — και πότε το νερό σταματά να το δέχεται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε άλμη*

> **Πρόσεχε**
>
> Στον παρονομαστή μπαίνει το **διάλυμα**, όχι το νερό.
>
> Αν ρίξεις $10$ g αλάτι σε $90$ g νερό, η άλμη ζυγίζει $100$ g και είναι $10\%$ — όχι $11{,}1\%$. Πριν διαιρέσεις, πρόσθεσε.

## Αραίωση: από το πυκνό στο έτοιμο

Τα περισσότερα επαγγελματικά προϊόντα πωλούνται **πυκνά** και αραιώνονται επί τόπου: χλωρίνη, απολυμαντικά, καθαριστικά στοιχείων κλιματιστικού, φυτοφάρμακα. Η οδηγία λέει ποια περιεκτικότητα θέλεις. Η δική σου δουλειά είναι να βρεις **πόσο πυκνό** θα πάρεις.

> **Κλειδί**
>
> Όταν αραιώνεις, προσθέτεις **μόνο νερό**. Η ποσότητα της ουσίας που μπήκε στον κουβά μένει ίδια — απλώς απλώνεται σε περισσότερο όγκο.
>
> Γι' αυτό η «ουσία πριν» είναι ίση με την «ουσία μετά»:
>
> $$
> C_1 \cdot V_1 = C_2 \cdot V_2
> $$
>
> $C_1$ και $V_1$ η περιεκτικότητα και ο όγκος του πυκνού, $C_2$ και $V_2$ του έτοιμου διαλύματος.

Δύο πράγματα κάνουν τον τύπο να δουλεύει σωστά:

- Οι δύο περιεκτικότητες είναι **του ίδιου είδους** (και οι δύο % v/v, ή και οι δύο % w/v), και οι δύο όγκοι **στην ίδια μονάδα**.
- Το $V_2$ είναι ο **τελικός όγκος**, όχι το νερό που θα ρίξεις. Παίρνεις $V_1$ από το πυκνό και **συμπληρώνεις** με νερό μέχρι το $V_2$.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι ετικέτες γράφουν συχνά «αραίωση $1{:}10$». Άλλοι κατασκευαστές εννοούν $1$ μέρος προϊόν συν $10$ νερό, άλλοι $1$ μέρος σε $10$ συνολικά — και η διαφορά είναι περίπου $10\%$ στη δύναμη. Αν η ετικέτα δίνει και ποσότητες, όπως «$100$ mL σε $1$ L νερό», ακολούθησε αυτές.

> **Θυμήσου**
>
> **Το πυκνό στο νερό, ποτέ το νερό στο πυκνό.** Βάζεις πρώτα το νερό στο δοχείο και ρίχνεις σιγά σιγά μέσα το πυκνό.
>
> Με τα πυκνά οξέα, όπως το θειικό οξύ, η αραίωση βγάζει πολλή θερμότητα. Αν ρίξεις λίγο νερό πάνω στο οξύ, το νερό βράζει ακαριαία και πετάει οξύ έξω. Και πάντα: γάντια, γυαλιά, αερισμός, και αραίωση σε **κρύο** νερό.

> **Στο εργαστήριο: mol ανά λίτρο**
>
> Στα εργαστήρια, και στα φύλλα ανάλυσης νερού ή εδάφους, θα δεις και τη **μοριακή συγκέντρωση**, σε $\text{mol/L}$ (γράφεται και $\text{M}$). Λέει πόσα mol ουσίας έχει κάθε λίτρο διαλύματος: ένα διάλυμα $0{,}1\ \text{M}$ έχει $0{,}1$ mol σε κάθε λίτρο.
>
> Η αραίωση δουλεύει ακριβώς με τον ίδιο τύπο: τα mol πριν και μετά είναι ίδια.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η κουζίνα ενός εστιατορίου θέλει \$5\$ kg άλμη \$8\\%\$ w/w για τουρσί. Πόσο αλάτι και πόσο νερό θα ζυγίσει ο μάγειρας;

1. Κοινή μονάδα: $5$ kg $= 5000$ g άλμης.
2. Το $8\%$ της άλμης είναι αλάτι:

   $0{,}08 \times 5000 = 400$ g αλάτι
3. Το υπόλοιπο είναι νερό:

   $5000 - 400 = 4600$ g νερό, δηλαδή περίπου $4{,}6$ L.
4. **Έλεγχος.** $\frac{400}{5000} \times 100 = 8\%$ ✓

   Αν είχε ρίξει $400$ g αλάτι σε $5$ L νερό, η άλμη θα ζύγιζε $5{,}4$ kg και θα ήταν μόλις $7{,}4\%$.

### Παράδειγμα 2: Ένα ιατρείο έχει οινόπνευμα \$96\\%\$ v/v και θέλει \$500\$ mL απολυμαντικό \$70\\%\$ v/v. Πόσο οινόπνευμα θα πάρει;

1. Γνωστά: $C_1 = 96$, $C_2 = 70$, $V_2 = 500$ mL. Άγνωστος ο όγκος $V_1$ του πυκνού.

   $96 \cdot V_1 = 70 \cdot 500$
2. $96 \cdot V_1 = 35000$, άρα $V_1 = \frac{35000}{96} \approx 365$ mL.
3. **Στην πράξη:** μετράει $365$ mL οινόπνευμα σε ογκομετρικό δοχείο και **συμπληρώνει** με νερό μέχρι τα $500$ mL.

   Δεν ρίχνει «$135$ mL νερό»: όταν αλκοόλη και νερό ανακατεύονται, ο όγκος βγαίνει λίγο μικρότερος από το άθροισμα. Αυτό που μετράει είναι ο τελικός όγκος.

### Παράδειγμα 3: Η χλωρίνη του εμπορίου έχει \$5\\%\$ υποχλωριώδες νάτριο. Για την απολύμανση των πάγκων ενός κομμωτηρίου χρειάζονται \$2\$ L διαλύματος \$0{,}1\\%\$. Πόση χλωρίνη μπαίνει;

1. Πρώτα ίδια μονάδα όγκου: $V_2 = 2$ L $= 2000$ mL.
2. $C_1 \cdot V_1 = C_2 \cdot V_2$

   $5 \cdot V_1 = 0{,}1 \cdot 2000 = 200$
3. $V_1 = \frac{200}{5} = 40$ mL χλωρίνη.
4. **Έλεγχος λογικής.** Από $5\%$ σε $0{,}1\%$ η χλωρίνη αραιώνεται $50$ φορές. Και πράγματι $2000 : 40 = 50$ ✓

   Βάζεις $40$ mL χλωρίνη σε δοχείο με κρύο νερό και συμπληρώνεις ως τα $2$ L. Το αραιωμένο διάλυμα χάνει τη δύναμή του με τις ώρες, γι' αυτό φτιάχνεται φρέσκο κάθε μέρα.

## Ερωτήσεις

1. Ο ζαχαροπλάστης διαλύει $20$ g ζάχαρη σε $180$ g νερό. Ποια είναι η περιεκτικότητα % w/w;
   - $10\%$
   - $11{,}1\%$
   - $20\%$
   - $0{,}1\%$
2. Τι σημαίνει «οινόπνευμα $70\%$ v/v» στην ετικέτα;
   - $70$ mL αλκοόλη σε $100$ mL διαλύματος
   - $70$ mL αλκοόλη σε $100$ mL καθαρού νερού
   - $70$ g αλκοόλη σε $100$ g διαλύματος
   - $70$ g αλκοόλη σε $100$ mL διαλύματος
3. Μια άλμη είναι κορεσμένη. Ρίχνεις κι άλλο αλάτι χωρίς να αλλάξει η θερμοκρασία. Τι γίνεται;
   - Μένει αδιάλυτο στον πάτο
   - Διαλύεται, αν ανακατέψεις αρκετά
   - Η άλμη γίνεται πιο πυκνή
   - Αντιδρά με το νερό και χάνεται
4. Αραιώνεις $100$ mL καθαριστικού $12\%$ συμπληρώνοντας με νερό ως τα $400$ mL. Τι περιεκτικότητα έχει τώρα;
   - $3\%$
   - $4\%$
   - $48\%$
   - $12\%$
5. Ένας ορός έχει $0{,}9\%$ w/v χλωριούχο νάτριο. Πόσα γραμμάρια έχει ένας ασκός των $500$ mL;
   - $4{,}5$ g
   - $0{,}9$ g
   - $45$ g
   - $450$ g
6. Πρέπει να αραιώσεις πυκνό θειικό οξύ. Ποιος είναι ο σωστός τρόπος;
   - Οξύ σιγά σιγά μέσα στο νερό
   - Νερό σιγά σιγά μέσα στο οξύ
   - Και τα δύο μαζί, όσο πιο γρήγορα
   - Οξύ μέσα σε ζεστό νερό, για να ανακατευτεί
7. Όταν αραιώνεις ένα διάλυμα προσθέτοντας νερό, τι μένει ίδιο;
   - Η ποσότητα της διαλυμένης ουσίας
   - Η περιεκτικότητα του διαλύματος
   - Ο συνολικός όγκος του διαλύματος
   - Η μάζα όλου του διαλύματος μαζί
8. Μια κομμώτρια έχει οξυζενέ $6\%$ και θέλει $60$ mL οξυζενέ $3\%$. Πόσο από το $6\%$ θα πάρει;
   - $30$ mL
   - $120$ mL
   - $3$ mL
   - $60$ mL

## Ασκήσεις

1. Διαλύεις $15$ g σόδα σε $235$ g νερό για να καθαρίσεις ένα φίλτρο απορροφητήρα. Ποια είναι η περιεκτικότητα % w/w;
2. Ένα τυροκομείο έχει $1{,}5$ kg αλάτι και θέλει να φτιάξει με όλο αυτό άλμη $12\%$ w/w για τη φέτα. Πόση άλμη θα βγει, και πόσο νερό θα ζυγίσει;
3. Η ετικέτα ενός πυκνού απολυμαντικού λέει «$50$ mL σε $1$ L νερό». Ποια είναι η περιεκτικότητα % v/v του έτοιμου διαλύματος σε πυκνό προϊόν; Θεώρησε ότι οι όγκοι προστίθενται.
4. Σε ένα ιατρείο έμειναν $300$ mL οινόπνευμα $96\%$ v/v και $700$ mL ενός αραιού $40\%$ v/v. Η νοσηλεύτρια τα ανακατεύει σε ένα μπουκάλι. Για απολύμανση χρειάζεται τουλάχιστον $70\%$. Θεώρησε ότι οι όγκοι προστίθενται.
   α) Ποια είναι η περιεκτικότητα του μείγματος;
   β) Κάνει για απολύμανση; Θα την έφτιαχνε πιο δυνατή αν πρόσθετε κι άλλο από το $40\%$;
5. Ένα καθαριστικό στοιχείων κλιματιστικού έρχεται πυκνό, $15\%$. Η ετικέτα γράφει «αραίωση $1{:}20$», και ο τεχνικός θέλει διάλυμα $0{,}5\%$ για τον ψεκαστήρα.
   α) Αν το $1{:}20$ σημαίνει $1$ μέρος πυκνό και $20$ μέρη νερό, ποια περιεκτικότητα βγαίνει;
   β) Πόσο νερό πρέπει να ρίξει σε κάθε $100$ mL πυκνού για να πάρει ακριβώς $0{,}5\%$;
6. Το κύκλωμα ψύξης ενός αυτοκινήτου είναι γεμάτο με $7$ L μείγμα αντιψυκτικού $20\%$ v/v. Ο μηχανικός θέλει $40\%$ v/v για τον χειμώνα. Θεώρησε ότι οι όγκοι προστίθενται.
   α) Γιατί δεν αρκεί να προσθέσει καθαρό αντιψυκτικό;
   β) Θα αδειάσει ένα μέρος από το μείγμα και θα συμπληρώσει ως τα $7$ L με καθαρό αντιψυκτικό. Πόσα λίτρα πρέπει να αδειάσει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/chemistry/solutions
