# Περιοδικός πίνακας και χημικοί δεσμοί

> Η θέση στον πίνακα προβλέπει τη συμπεριφορά.

Χημεία, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/chemistry/periodic-table-bonds

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις ομάδα και περίοδο ενός στοιχείου από την κατανομή των ηλεκτρονίων του.
- Να προβλέπεις από τη θέση στον πίνακα αν ένα στοιχείο είναι μέταλλο, αμέταλλο ή ευγενές αέριο.
- Να ξεχωρίζεις ιοντικό, ομοιοπολικό και μεταλλικό δεσμό και τις ιδιότητες που δίνει ο καθένας.
- Να γράφεις τον τύπο μιας ιοντικής ένωσης από τα φορτία των ιόντων.

## Ένας χάρτης, όχι ένας κατάλογος

Ο περιοδικός πίνακας κρέμεται σε κάθε εργαστήριο χημείας, αλλά δεν είναι λίστα για αποστήθιση. Είναι **χάρτης συμπεριφοράς**. Αν ξέρεις πού κάθεται ένα στοιχείο, ξέρεις σε μεγάλο βαθμό αν είναι μέταλλο, αν αντιδρά βίαια ή καθόλου, και τι ενώσεις θα φτιάξει.

Τα στοιχεία μπαίνουν στη σειρά του **ατομικού αριθμού** $Z$, σε γραμμές και στήλες:

- Οι **περίοδοι** είναι οι οριζόντιες γραμμές. Ο αριθμός της περιόδου είναι **πόσες στιβάδες** έχουν τα ηλεκτρόνια του ατόμου. Το νάτριο ($2, 8, 1$) έχει τρεις στιβάδες, άρα είναι στην **3η περίοδο**.
- Οι **ομάδες** είναι οι κατακόρυφες στήλες. Στα στοιχεία που θα δούμε, η ομάδα δείχνει **πόσα ηλεκτρόνια** έχει η εξωτερική στιβάδα: $1$ για την ομάδα 1, $2$ για την ομάδα 2, και για τις ομάδες 13 ως 18 αφαιρείς $10$ — η ομάδα 17 έχει $7$.

> **Κλειδί**
>
> Στοιχεία της **ίδιας ομάδας** έχουν τον ίδιο αριθμό εξωτερικών ηλεκτρονίων, και γι' αυτό **συμπεριφέρονται παρόμοια**. Λίθιο, νάτριο και κάλιο αντιδρούν όλα με το νερό· ήλιο, νέον και αργό δεν αντιδρούν σχεδόν με τίποτα.
>
> Η θέση στον πίνακα προβλέπει τη συμπεριφορά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα πρώτα είκοσι στοιχεία, και πού θα τα βρεις*

## Μέταλλα αριστερά, αμέταλλα δεξιά

| Περιοχή                        | Εξωτερικά ηλεκτρόνια | Τι κάνουν                                        | Παραδείγματα                |
| ------------------------------ | -------------------- | ------------------------------------------------ | --------------------------- |
| **Αριστερά** (ομάδες 1, 2, 13) | λίγα, $1$ ως $3$     | **δίνουν** ηλεκτρόνια, γίνονται θετικά ιόντα     | νάτριο, μαγνήσιο, αλουμίνιο |
| **Δεξιά** (ομάδες 15 ως 17)    | πολλά, $5$ ως $7$    | **παίρνουν** ηλεκτρόνια, γίνονται αρνητικά ιόντα | άζωτο, οξυγόνο, χλώριο      |
| **Τελευταία στήλη** (ομάδα 18) | γεμάτη στιβάδα       | **τίποτα** — είναι σχεδόν αδρανή                 | ήλιο, νέον, αργό            |

Τα **μέταλλα** είναι γυαλιστερά, άγουν ρεύμα και θερμότητα, σφυρηλατούνται και τραβιούνται σε σύρμα. Τα **αμέταλλα** είναι συνήθως αέρια ή εύθρυπτα στερεά και δεν άγουν. Ανάμεσα κάθονται στοιχεία όπως το **πυρίτιο**, που άγει λίγο και υπό προϋποθέσεις — γι' αυτό είναι ημιαγωγός και πάνω του στηρίζεται όλη η ηλεκτρονική.

*Συγκόλληση TIG. Γύρω από το λιωμένο μέταλλο το πιστόλι φυσάει ευγενές αέριο, συνήθως αργό, που έχει γεμάτη εξωτερική στιβάδα, δεν αντιδρά και κρατάει μακριά το οξυγόνο του αέρα. Ο τεχνίτης φοράει μάσκα και γάντια, γιατί το τόξο εκπέμπει έντονη υπεριώδη ακτινοβολία.*

## Γιατί τα άτομα ενώνονται

Τα ευγενή αέρια δεν αντιδρούν γιατί έχουν **γεμάτη εξωτερική στιβάδα** — συνήθως $8$ ηλεκτρόνια, το ήλιο $2$. Τα υπόλοιπα στοιχεία φτάνουν σε αυτή τη σταθερή διάταξη ενώνοντας τα άτομά τους. Αυτό λέγεται **κανόνας της οκτάδας**, και ο **χημικός δεσμός** είναι ο τρόπος που το πετυχαίνουν.

*Άτομο αργού με 18 πρωτόνια και 22 νετρόνια στον πυρήνα, και 18 ηλεκτρόνια: 2 στη στιβάδα K, 8 στην L και 8 στη γεμάτη εξωτερική στιβάδα M.*

### Ιοντικός δεσμός: μέταλλο με αμέταλλο

Το μέταλλο **δίνει** τα λίγα εξωτερικά του ηλεκτρόνια, το αμέταλλο τα **παίρνει**. Προκύπτουν ένα θετικό και ένα αρνητικό ιόν, που έλκονται δυνατά.

Το νάτριο ($2, 8, 1$) δίνει ένα ηλεκτρόνιο και γίνεται $\text{Na}^{+}$. Το χλώριο ($2, 8, 7$) το παίρνει και γίνεται $\text{Cl}^{-}$. Μαζί φτιάχνουν το $\text{NaCl}$, το αλάτι.

*Ιόν νατρίου Na⁺ με 11 πρωτόνια και 12 νετρόνια στον πυρήνα, και 10 ηλεκτρόνια: 2 στη στιβάδα K και 8 στην L.*

*Ιόν χλωρίου Cl⁻ με 17 πρωτόνια και 18 νετρόνια στον πυρήνα, και 18 ηλεκτρόνια: 2 στη στιβάδα K, 8 στην L και 8 στην M.*

Οι ιοντικές ενώσεις είναι **στερεά με ψηλό σημείο τήξης** (το αλάτι λιώνει στους $801$ °C) και **άγουν το ρεύμα μόνο όταν διαλυθούν ή λιώσουν**, γιατί τότε τα ιόντα κινούνται ελεύθερα.

> **Πρόσεχε**
>
> Το καθαρό, απεσταγμένο νερό άγει πολύ λίγο. Το νερό της βρύσης, ο ιδρώτας, το νερό της θάλασσας όμως έχουν διαλυμένα **ιόντα** και άγουν. Γι' αυτό δεν αγγίζεις ποτέ ηλεκτρολογικό πίνακα, πρίζα ή εργαλείο με βρεγμένα χέρια ή πατώντας σε νερά.

### Ομοιοπολικός δεσμός: αμέταλλο με αμέταλλο

Όταν και τα δύο άτομα θέλουν ηλεκτρόνια, κανένα δεν τα δίνει. Τα **μοιράζονται**: κάθε κοινό **ζεύγος ηλεκτρονίων** μετράει και για τα δύο άτομα.

Στο νερό, $\text{H}_2\text{O}$, το οξυγόνο μοιράζεται ένα ζεύγος με κάθε υδρογόνο. Στο διοξείδιο του άνθρακα του πυροσβεστήρα, $\text{CO}_2$, ο άνθρακας κάνει διπλό δεσμό με κάθε οξυγόνο. Οι ομοιοπολικές ενώσεις φτιάχνουν **μόρια**, είναι συχνά αέρια ή υγρά σε θερμοκρασία δωματίου και **δεν άγουν** το ρεύμα — γι' αυτό τα περισσότερα πλαστικά είναι μονωτικά.

### Μεταλλικός δεσμός: μέταλλο με μέταλλο

Σε ένα κομμάτι χαλκού, κάθε άτομο αφήνει τα εξωτερικά του ηλεκτρόνια ελεύθερα. Τα θετικά ιόντα κάθονται σε σειρές, και τα ηλεκτρόνια κινούνται ανάμεσά τους σαν **«θάλασσα»**. Τα ελεύθερα ηλεκτρόνια εξηγούν γιατί τα μέταλλα **άγουν το ρεύμα** και γιατί **λυγίζουν χωρίς να σπάνε**: οι σειρές γλιστρούν η μία πάνω στην άλλη και η θάλασσα τις κρατάει ενωμένες.

| Δεσμός           | Ανάμεσα σε          | Άγει;                      | Παράδειγμα                 |
| ---------------- | ------------------- | -------------------------- | -------------------------- |
| **Ιοντικός**     | μέταλλο + αμέταλλο  | μόνο διαλυμένος ή λιωμένος | αλάτι, $\text{NaCl}$       |
| **Ομοιοπολικός** | αμέταλλο + αμέταλλο | όχι                        | νερό, μεθάνιο, πλαστικά    |
| **Μεταλλικός**   | μέταλλο + μέταλλο   | ναι, και στερεός           | χαλκός, αλουμίνιο, χάλυβας |

## Ο τύπος μιας ιοντικής ένωσης

Μια ένωση είναι **ηλεκτρικά ουδέτερη**: τα θετικά φορτία ισούνται με τα αρνητικά. Φτάνει να ξέρεις το φορτίο κάθε ιόντος, και αυτό το δίνει η ομάδα:

> **Θυμήσου**
>
> - Ομάδα 1 → $+1$, ομάδα 2 → $+2$, ομάδα 13 → $+3$.
> - Ομάδα 15 → $-3$, ομάδα 16 → $-2$, ομάδα 17 → $-1$.
>
> Γρήγορος κανόνας: το φορτίο του ενός ιόντος γίνεται **δείκτης** του άλλου, «σταυρωτά», και αν οι δείκτες απλοποιούνται, απλοποιείς.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στη συγκόλληση TIG, η ραφή προστατεύεται με ρεύμα αργού. Αν αντί για αργό έφτανε αέρας στο λιωμένο μέταλλο, το οξυγόνο θα χαλούσε τη ραφή. Εξήγησε τη διαφορά από τη θέση των δύο στοιχείων στον πίνακα: αργό \$Z = 18\$, οξυγόνο \$Z = 8\$.

1. **Αργό:** κατανομή $2, 8, 8$. Τρεις στιβάδες — **3η περίοδος**. Οκτώ εξωτερικά — **ομάδα 18**, ευγενή αέρια.
2. **Οξυγόνο:** κατανομή $2, 6$. Δύο στιβάδες — **2η περίοδος**. Έξι εξωτερικά — **ομάδα 16**, στα δεξιά, αμέταλλο.
3. Το αργό έχει γεμάτη στιβάδα και **δεν αντιδρά**: σκεπάζει το λιωμένο μέταλλο σαν κουβέρτα χωρίς να το αγγίζει.

   Στο οξυγόνο λείπουν **δύο** ηλεκτρόνια και τα παίρνει εύκολα από το καυτό μέταλλο. Σχηματίζονται οξείδια, και η ραφή βγαίνει πορώδης και αδύναμη.

### Παράδειγμα 2: Για να λιώσει ο πάγος στους δρόμους, εκτός από το κοινό αλάτι ρίχνεται συχνά και χλωριούχο ασβέστιο. Το ασβέστιο έχει \$Z = 20\$ και το χλώριο \$Z = 17\$. Τι δεσμό σχηματίζουν, και ποιος είναι ο τύπος της ένωσης;

1. Ασβέστιο: $2, 8, 8, 2$ — ομάδα 2, **μέταλλο**. Χλώριο: $2, 8, 7$ — ομάδα 17, **αμέταλλο**. Μέταλλο με αμέταλλο: **ιοντικός** δεσμός.
2. Το ασβέστιο δίνει τα $2$ εξωτερικά του: $\text{Ca}^{2+}$.

   Κάθε χλώριο θέλει μόνο $1$: $\text{Cl}^{-}$.
3. Για να ισοφαριστεί το $+2$ χρειάζονται **δύο** ιόντα $\text{Cl}^{-}$:
   $$
   \text{CaCl}_2
   $$
   Έλεγχος: $(+2) + 2 \cdot (-1) = 0$.

### Παράδειγμα 3: Το φυσικό αέριο που καίει ένας λέβητας είναι κυρίως μεθάνιο. Ο άνθρακας έχει \$Z = 6\$ και το υδρογόνο \$Z = 1\$. Πόσους δεσμούς κάνει ο άνθρακας, ποιος είναι ο τύπος, και γιατί το μεθάνιο είναι αέριο;

1. Άνθρακας: $2, 4$. Του λείπουν **τέσσερα** ηλεκτρόνια για την οκτάδα.

   Υδρογόνο: $1$. Του λείπει **ένα** για να γεμίσει τη στιβάδα K, που χωράει δύο.
2. Και τα δύο είναι αμέταλλα, άρα **μοιράζονται**: ο άνθρακας κάνει ένα κοινό ζεύγος με καθένα από **τέσσερα** υδρογόνα.
   $$
   \text{CH}_4
   $$
3. Ο δεσμός είναι **ομοιοπολικός** και σχηματίζονται μικρά, χωριστά μόρια. Τα μόρια του μεθανίου έλκονται μεταξύ τους ελάχιστα, οπότε μένει αέριο — υγροποιείται μόνο αν ψυχθεί κάτω από περίπου $-162$ °C.

### Παράδειγμα 4: Το αλουμίνιο των κουφωμάτων δεν σκουριάζει σαν τον σίδηρο, γιατί καλύπτεται από ένα λεπτό στρώμα οξειδίου του αργιλίου. Το αργίλιο έχει \$Z = 13\$ και το οξυγόνο \$Z = 8\$. Γράψε τον τύπο του οξειδίου.

1. Αργίλιο: $2, 8, 3$ — ομάδα 13, δίνει $3$ ηλεκτρόνια: $\text{Al}^{3+}$.

   Οξυγόνο: $2, 6$ — ομάδα 16, παίρνει $2$: $\text{O}^{2-}$.
2. Σταυρωτά: το $3$ του αργιλίου γίνεται δείκτης του οξυγόνου, το $2$ του οξυγόνου δείκτης του αργιλίου.
   $$
   \text{Al}_2\text{O}_3
   $$
3. Έλεγχος: $2 \cdot (+3) + 3 \cdot (-2) = 6 - 6 = 0$. Η ένωση είναι ουδέτερη.

   Η ίδια ουσία, σε κρυστάλλους, είναι το **κορούνδιο** των γυαλόχαρτων και των δίσκων λείανσης — από τα σκληρότερα υλικά που υπάρχουν.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί λίθιο, νάτριο και κάλιο, που βρίσκονται στην ίδια στήλη, αντιδρούν όλα με το νερό;
   - Έχουν τον ίδιο αριθμό εξωτερικών ηλεκτρονίων
   - Έχουν τον ίδιο αριθμό στιβάδων ηλεκτρονίων
   - Έχουν τον ίδιο αριθμό πρωτονίων στον πυρήνα
   - Έχουν περίπου την ίδια ατομική μάζα
2. Ένα στοιχείο έχει κατανομή ηλεκτρονίων $2, 8, 4$. Σε ποια περίοδο και ποια ομάδα ανήκει;
   - 3η περίοδο, ομάδα 14
   - 4η περίοδο, ομάδα 3
   - 14η περίοδο, ομάδα 4
   - 3η περίοδο, ομάδα 4
3. Γιατί στη συγκόλληση TIG χρησιμοποιείται αργό για να προστατέψει τη ραφή;
   - Έχει γεμάτη εξωτερική στιβάδα και δεν αντιδρά
   - Είναι μέταλλο και ενώνεται με τη ραφή
   - Καίγεται και δίνει περισσότερη θερμότητα
   - Παίρνει ηλεκτρόνια από το λιωμένο μέταλλο
4. Τι δεσμό σχηματίζουν το μαγνήσιο και το οξυγόνο στο οξείδιο του μαγνησίου;
   - Ιοντικό
   - Ομοιοπολικό
   - Μεταλλικό
   - Κανέναν
5. Ποιος είναι ο τύπος της ένωσης $\text{Mg}^{2+}$ και $\text{Cl}^{-}$;
   - $\text{MgCl}_2$
   - $\text{MgCl}$
   - $\text{Mg}_2\text{Cl}$
   - $\text{Mg}_2\text{Cl}_2$
6. Γιατί ο χαλκός των καλωδίων άγει το ρεύμα, ενώ η πλαστική μόνωση γύρω του όχι;
   - Στον χαλκό υπάρχουν ηλεκτρόνια που κινούνται ελεύθερα
   - Στον χαλκό υπάρχουν ιόντα που κινούνται ελεύθερα
   - Το πλαστικό έχει ιοντικούς δεσμούς που δεν άγουν
   - Ο χαλκός είναι βαρύτερος και έχει περισσότερη μάζα
7. Το στερεό αλάτι δεν άγει το ρεύμα, αλλά το αλατόνερο άγει. Γιατί;
   - Στο νερό τα ιόντα του αλατιού κινούνται ελεύθερα
   - Στο νερό το αλάτι αποκτά ελεύθερα ηλεκτρόνια
   - Στο στερεό αλάτι δεν υπάρχουν καθόλου ιόντα
   - Το νερό μόνο του είναι πάντα καλός αγωγός
8. Τι δεσμούς έχει το μόριο του νερού, $\text{H}_2\text{O}$;
   - Ομοιοπολικούς
   - Ιοντικούς
   - Μεταλλικούς
   - Κανέναν

## Ασκήσεις

1. Το μαγνήσιο έχει $Z = 12$ και κατανομή ηλεκτρονίων $2, 8, 2$. Σε ποια ομάδα και σε ποια περίοδο ανήκει;
   *Άτομο μαγνησίου με 2 ηλεκτρόνια στη στιβάδα K, 8 στην L και 2 στην M.*
2. Στο δελτίο ασφαλείας ενός απολυμαντικού νερού διαβάζεις ότι το δραστικό στοιχείο είναι στην 3η περίοδο και στην ομάδα 17. Γράψε την κατανομή των ηλεκτρονίων του και τον ατομικό του αριθμό. Τι ιόν σχηματίζει;
3. Όταν καίγεται μαγνήσιο στον αέρα, π.χ. σε μια φωτοβολίδα, ένα μέρος του ενώνεται με το άζωτο αντί για το οξυγόνο. Το μαγνήσιο έχει $Z = 12$ και το άζωτο $Z = 7$. Ποιος είναι ο τύπος της ένωσης;
4. Ένα άγνωστο στοιχείο Χ της 3ης περιόδου δίνει με το χλώριο μια λευκή στερεή ένωση με τύπο $\text{XCl}_2$. Η ένωση λιώνει στους $714$ °C και άγει το ρεύμα μόνο λιωμένη ή διαλυμένη στο νερό.
   α) Τι δεσμό έχει η ένωση; Είναι το Χ μέταλλο ή αμέταλλο;
   β) Σε ποια ομάδα ανήκει το Χ, και ποιο στοιχείο είναι;
   γ) Γράψε τον τύπο του οξειδίου του Χ.
5. Σε ένα εργαστήριο θερμαίνεται σκόνη αλουμινίου ($Z = 13$) με θείο ($Z = 16$), και σχηματίζεται θειούχο αλουμίνιο.
   α) Ποιος είναι ο τύπος της ένωσης, και τι δεσμό έχει;
   β) Πόσα ηλεκτρόνια περνούν από τα άτομα αλουμινίου στα άτομα θείου, για μία μονάδα $\text{Al}_2\text{S}_3$;
6. Τα στοιχεία Α, Β και Γ έχουν διαδοχικούς ατομικούς αριθμούς, με αυτή τη σειρά. Το Β είναι ευγενές αέριο, και το Γ έχει τα ηλεκτρόνιά του σε τέσσερις στιβάδες.
   α) Σε ποια ομάδα ανήκει το Α, και σε ποια το Γ;
   β) Ποια είναι τα τρία στοιχεία;
   γ) Ποια ένωση σχηματίζουν το Α και το Γ, και με τι δεσμό;
   δ) Ποιον τύπο και ποιον δεσμό έχει η ένωση του Α με το υδρογόνο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/chemistry/periodic-table-bonds
