# Ύλη, καταστάσεις και ιδιότητες

> Φυσικές και χημικές ιδιότητες: τι αλλάζει και τι όχι.

Χημεία, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/chemistry/matter-states

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις στερεά, υγρά και αέρια με βάση το σχήμα, τον όγκο και τη συμπιεστότητα.
- Να ονομάζεις τις αλλαγές κατάστασης και να τις αναγνωρίζεις σε ψυκτικά κυκλώματα, λέβητες και κουζίνες.
- Να υπολογίζεις την πυκνότητα και να τη χρησιμοποιείς για να αναγνωρίσεις ένα υλικό.
- Να ξεχωρίζεις τη φυσική από τη χημική μεταβολή με ένα ερώτημα: προέκυψε νέα ουσία;

## Ύλη είναι ό,τι έχει μάζα και πιάνει χώρο

Το λάδι στο κάρτερ, ο αέρας στο λάστιχο, η λαμαρίνα, η βαφή μαλλιών, το αλάτι στην κουζίνα: όλα είναι **ύλη**. Έχουν **μάζα** (ζυγίζονται) και **όγκο** (πιάνουν χώρο). Ακόμα και ο αέρας — ένα φουσκωμένο λάστιχο αυτοκινήτου ζυγίζει λίγο περισσότερο από ένα ξεφούσκωτο.

Κάθε συγκεκριμένο είδος ύλης λέγεται **ουσία**: νερό, χαλκός, οξυγόνο, οινόπνευμα. Η χημεία ασχολείται με το τι κάνουν οι ουσίες και πώς γίνονται άλλες ουσίες.

## Οι τρεις καταστάσεις

Η ίδια ουσία μπορεί να είναι **στερεή**, **υγρή** ή **αέρια**. Το νερό είναι πάγος στην κατάψυξη, νερό στη βρύση, ατμός στον λέβητα. Αυτό που αλλάζει είναι πόσο κοντά και πόσο δεμένα βρίσκονται τα σωματίδιά του.

| Κατάσταση  | Σχήμα                        | Όγκος                 | Συμπιέζεται;    |
| ---------- | ---------------------------- | --------------------- | --------------- |
| **Στερεή** | σταθερό                      | σταθερός              | πρακτικά όχι    |
| **Υγρή**   | παίρνει το σχήμα του δοχείου | σταθερός              | πρακτικά όχι    |
| **Αέρια**  | γεμίζει όλο το δοχείο        | γεμίζει όλο το δοχείο | **ναι, εύκολα** |

Η τελευταία στήλη είναι αυτή που θα συναντήσεις στο συνεργείο. Το **υγρό δεν συμπιέζεται**, γι' αυτό τα υγρά μεταφέρουν δύναμη: το υγρό φρένων, το λάδι στον υδραυλικό ανυψωτήρα, το υδραυλικό του κλαρκ. Πατάς στη μία άκρη και η δύναμη φτάνει ακέραια στην άλλη. Το **αέριο συμπιέζεται**, γι' αυτό αποθηκεύεται: ο αεροσυμπιεστής χωράει πολλά λίτρα αέρα σε ένα μικρό δοχείο, και η φιάλη υγραερίου κρατάει πολύ αέριο σε λίγο χώρο.

## Οι αλλαγές κατάστασης

| Από → σε       | Όνομα                  | Πού το βλέπεις                                     |
| -------------- | ---------------------- | -------------------------------------------------- |
| στερεό → υγρό  | **τήξη**               | λιώνει η κόλληση στο κολλητήρι                     |
| υγρό → στερεό  | **πήξη**               | παγώνει το νερό στον σωλήνα τον χειμώνα            |
| υγρό → αέριο   | **εξάτμιση / βρασμός** | βράζει το νερό στη χύτρα                           |
| αέριο → υγρό   | **συμπύκνωση**         | «ιδρώνει» το κρύο μπουκάλι, στάζει το κλιματιστικό |
| στερεό → αέριο | **εξάχνωση**           | ο ξηρός πάγος βγάζει «καπνό» χωρίς να λιώσει       |

*Ξηρός πάγος, δηλαδή στερεό διοξείδιο του άνθρακα. Σε θερμοκρασία δωματίου δεν λιώνει σε υγρό· γίνεται κατευθείαν αέριο. Ο λευκός «καπνός» είναι υδρατμοί του αέρα που συμπυκνώνονται από το κρύο. Είναι τόσο παγωμένος που καίει το δέρμα, γι' αυτό δεν τον πιάνεις με γυμνά χέρια.*

Δύο πράγματα αξίζει να κρατήσεις:

- Για να λιώσει ή να εξατμιστεί κάτι, **απορροφά θερμότητα**. Όταν πήζει ή συμπυκνώνεται, **αποδίδει θερμότητα**. Πάνω σε αυτό δουλεύει κάθε ψυγείο και κλιματιστικό: το ψυκτικό υγρό **εξατμίζεται** στη μονάδα μέσα στο δωμάτιο και παίρνει θερμότητα από τον αέρα· μετά ο συμπιεστής το στέλνει στην εξωτερική μονάδα, όπου **συμπυκνώνεται** και τη διώχνει έξω.
- Το **σημείο βρασμού** εξαρτάται από την πίεση. Το νερό βράζει στους $100$ °C σε ανοιχτή κατσαρόλα, αλλά σε χύτρα ταχύτητας, με την πίεση ανεβασμένη, βράζει πάνω από τους $110$ °C — γι' αυτό μαγειρεύει γρηγορότερα. Το ίδιο κάνει η τάπα του ψυγείου στο αυτοκίνητο: κρατάει το κύκλωμα υπό πίεση, ώστε το ψυκτικό να μη βράζει στη θερμοκρασία λειτουργίας.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην ανοίγεις ποτέ την τάπα του ψυγείου με το μοτέρ ζεστό. Μόλις φύγει η πίεση, το ψυκτικό που είναι πάνω από τους $100$ °C **βράζει ακαριαία** και πετάγεται έξω ως καυτό υγρό και ατμός. Περίμενε να κρυώσει το μοτέρ.

## Φυσικές ιδιότητες

**Φυσική ιδιότητα** είναι ό,τι μετράς ή παρατηρείς **χωρίς** να αλλάξεις την ουσία: χρώμα, οσμή, σκληρότητα, σημείο τήξης, σημείο βρασμού, ηλεκτρική αγωγιμότητα, πυκνότητα. Ο χαλκός είναι κοκκινωπός, άγει άριστα το ρεύμα και λιώνει στους $1085$ °C — τίποτα από αυτά δεν τον κάνει κάτι άλλο από χαλκό.

Η πιο χρήσιμη στο εργαστήριο είναι η **πυκνότητα**: πόση μάζα χωράει σε κάθε μονάδα όγκου.

$$
\rho = \frac{m}{V}
$$

Το $\rho$ διαβάζεται «ρο». Για υγρά τη γράφουμε συνήθως σε kg/L, για στερεά σε g/cm³ — και οι δύο μονάδες δίνουν τον ίδιο αριθμό, αφού $1$ L ζυγίζει τόσα kg όσα g ζυγίζει $1$ cm³.

| Υλικό             | Πυκνότητα              |
| ----------------- | ---------------------- |
| Βενζίνη           | περίπου $0{,}74$ kg/L  |
| Πετρέλαιο κίνησης | περίπου $0{,}83$ kg/L  |
| Λάδι μηχανής      | περίπου $0{,}87$ kg/L  |
| Νερό              | $1$ kg/L               |
| Αλουμίνιο         | $2{,}7$ g/cm³          |
| Χάλυβας           | περίπου $7{,}85$ g/cm³ |
| Χαλκός            | περίπου $8{,}96$ g/cm³ |

Ό,τι έχει μικρότερη πυκνότητα από το νερό **επιπλέει** πάνω του και δεν ανακατεύεται αν δεν διαλύεται. Γι' αυτό μια φωτιά από βενζίνη ή λάδι **δεν σβήνει με νερό**: το καύσιμο ανεβαίνει στην επιφάνεια και συνεχίζει να καίγεται, ενώ στο καυτό λάδι το νερό βράζει απότομα και το πετάει γύρω. Εκεί θέλει πυροσβεστήρα, ή στο τηγάνι ένα καπάκι.

## Χημικές ιδιότητες

**Χημική ιδιότητα** είναι το τι **γίνεται** η ουσία όταν αντιδρά: αν καίγεται, αν σκουριάζει, αν διαβρώνεται από ένα οξύ, αν αντιδρά με το νερό. Για να τη δεις, πρέπει να αλλάξεις την ουσία. Ο σίδηρος σκουριάζει με υγρασία και οξυγόνο· το αλουμίνιο όχι, γιατί καλύπτεται από ένα λεπτό προστατευτικό στρώμα οξειδίου. Η βενζίνη είναι **εύφλεκτη**· το νερό όχι.

> **Γιατί δεν ανακατεύουμε καθαριστικά**
>
> Η χλωρίνη με ένα καθαριστικό που περιέχει οξύ (π.χ. πολλά καθαριστικά αλάτων) ελευθερώνει **αέριο χλώριο**. Με την αμμωνία δίνει **χλωραμίνες**. Και τα δύο είναι τοξικά αέρια.

Οι χημικές ιδιότητες είναι αυτές που γράφονται στις ετικέτες ασφαλείας: «εύφλεκτο», «διαβρωτικό», «μην αναμιγνύετε με άλλα προϊόντα». Ένα καθαριστικό μόνο του μπορεί να είναι ακίνδυνο, και σε μείγμα με άλλο να παράγει κάτι επικίνδυνο — γιατί εκεί γίνεται χημική μεταβολή.

## Φυσική ή χημική μεταβολή;

Όταν η ουσία αλλάζει μορφή, κατάσταση ή μέγεθος αλλά **μένει η ίδια ουσία**, η μεταβολή είναι **φυσική**. Όταν από την αρχική ουσία **προκύπτει νέα ουσία**, με άλλες ιδιότητες, η μεταβολή είναι **χημική** — αυτό λέγεται **χημική αντίδραση**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Στο συνεργείο, στο κομμωτήριο, στην κουζίνα*

> **Κλειδί**
>
> Μία ερώτηση ξεχωρίζει τις δύο μεταβολές:
>
> **Μετά το φαινόμενο, υπάρχει ουσία που δεν υπήρχε πριν;**
>
> - **Όχι** — φυσική μεταβολή. Λιώσιμο, βρασμός, διάλυση, κόψιμο, λύγισμα.
> - **Ναι** — χημική μεταβολή. Καύση, σκουριά, ψήσιμο, πήξη τσιμέντου, βαφή.
>
> Σημάδια ότι έγινε χημική: αλλαγή χρώματος που δεν γυρίζει πίσω, φυσαλίδες αερίου, οσμή, θερμότητα ή φως που εκλύονται.

> **Θυμήσου**
>
> Τα σημάδια βοηθούν, αλλά δεν αποδεικνύουν. Και ο βρασμός βγάζει φυσαλίδες — είναι όμως ατμός νερού, όχι νέα ουσία. Το κριτήριο είναι πάντα η **νέα ουσία**, όχι η εμφάνιση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στην αποθήκη του συνεργείου βρέθηκε δοχείο 20 L χωρίς ετικέτα, γεμάτο με ένα διαυγές υγρό. Άδειο το δοχείο ζυγίζει 1,5 kg, γεμάτο 18,0 kg. Τι είναι πιθανότατα μέσα;

1. Η μάζα του υγρού είναι η διαφορά των δύο ζυγισμάτων:
   $$
   m = 18{,}0 - 1{,}5 = 16{,}5 \; \text{kg}
   $$
2. Πυκνότητα:
   $$
   \rho = \frac{m}{V} = \frac{16{,}5}{20} = 0{,}825 \; \text{kg/L}
   $$
3. Συγκρίνω με τον πίνακα: η βενζίνη έχει περίπου $0{,}74$, το νερό $1$, το λάδι μηχανής περίπου $0{,}87$. Το $0{,}825$ πέφτει πάνω στο **πετρέλαιο κίνησης**.
4. Η πυκνότητα **δεν** αρκεί για να βάλεις το υγρό σε μηχανή. Δείχνει τι είναι πιθανότατα· το δοχείο παίρνει ετικέτα μόνο αφού επιβεβαιωθεί. Ένα καύσιμο χωρίς σήμανση είναι κίνδυνος.

### Παράδειγμα 2: Μετά από αλλαγή υγρών φρένων, το πεντάλ βουλιάζει «σαν σφουγγάρι» και το αυτοκίνητο φρενάρει αργά. Ο μηχανικός λέει ότι έμεινε αέρας στα σωληνάκια. Γιατί ο αέρας χαλάει το φρενάρισμα;

1. Το υγρό φρένων είναι **υγρό**: δεν συμπιέζεται. Όταν πατάς το πεντάλ, κάθε χιλιοστό που κινείται το έμβολο της αντλίας μεταφέρεται στα έμβολα των δαγκάνων.
2. Ο αέρας είναι **αέριο**: συμπιέζεται. Μια φυσαλίδα στο κύκλωμα μικραίνει όταν πατάς, οπότε μέρος της διαδρομής του πεντάλ «χάνεται» στο να τη ζουλήξει αντί να σπρώξει τα τακάκια.
3. Γι' αυτό το κύκλωμα **εξαερώνεται**: ανοίγεις τη βίδα εξαέρωσης σε κάθε τροχό και πατάς, ώσπου να βγαίνει μόνο υγρό χωρίς φυσαλίδες.

### Παράδειγμα 3: Σε μια επαγγελματική κουζίνα γίνονται ταυτόχρονα τρία πράγματα: βράζει νερό για ζυμαρικά, καραμελώνει ζάχαρη σε ένα τηγάνι, και λιώνει βούτυρο σε ένα κατσαρολάκι. Ποιες μεταβολές είναι φυσικές και ποιες χημικές;

1. **Βράζει το νερό.** Ο ατμός είναι νερό σε αέρια κατάσταση· αν συμπυκνωθεί στο καπάκι, ξαναγίνεται νερό. Καμία νέα ουσία: **φυσική**.
2. **Λιώνει το βούτυρο.** Αλλάζει από στερεό σε υγρό, και στο ψυγείο ξαναπήζει. **Φυσική**.
3. **Καραμελώνει η ζάχαρη.** Γίνεται καφετιά, αποκτά άλλη γεύση και οσμή, και όσο κι αν την κρυώσεις δεν ξαναγίνεται λευκή ζάχαρη. Σχηματίστηκαν νέες ουσίες: **χημική**.
4. Και οι τρεις θέλουν θερμότητα, οπότε η φωτιά δεν σε βοηθάει να τις ξεχωρίσεις. Σε βοηθάει μόνο το ερώτημα «υπάρχει νέα ουσία;».

### Παράδειγμα 4: Η δεξαμενή πετρελαίου θέρμανσης μιας πολυκατοικίας γεμίζει με 1500 L. Αν η πυκνότητα του πετρελαίου είναι 0,84 kg/L, πόσους τόνους ζυγίζει το καύσιμο που κουβαλάει το βυτίο;

1. Από τον τύπο της πυκνότητας λύνω ως προς τη μάζα:
   $$
   m = \rho \cdot V
   $$
2. $$
   m = 0{,}84 \cdot 1500 = 1260 \; \text{kg}
   $$
3. Σε τόνους: $1260$ kg $= 1{,}26$ t.

   Το ίδιο φορτίο σε νερό θα ζύγιζε $1{,}5$ t. Το πετρέλαιο είναι ελαφρύτερο, όπως δείχνει και το ότι επιπλέει.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ο υδραυλικός ανυψωτήρας του συνεργείου δουλεύει με λάδι και όχι με αέρα στο ίδιο κύκλωμα;
   - Το υγρό δεν συμπιέζεται και μεταφέρει τη δύναμη
   - Το λάδι είναι βαρύτερο και σπρώχνει πιο δυνατά
   - Ο αέρας δεν μπορεί να κινηθεί μέσα σε σωλήνα
   - Το λάδι έχει πάντα σταθερό σχήμα στο κύκλωμα
2. Στη μονάδα του κλιματιστικού που είναι μέσα στο δωμάτιο, τι παθαίνει το ψυκτικό ώστε να δροσίσει τον αέρα;
   - Εξατμίζεται και απορροφά θερμότητα
   - Συμπυκνώνεται και απορροφά θερμότητα
   - Καίγεται και παράγει κρύο αέρα
   - Στερεοποιείται και αποδίδει θερμότητα
3. Ένα κομμάτι μετάλλου έχει μάζα $540$ g και όγκο $200$ cm³. Πόση είναι η πυκνότητά του;
   - $2{,}7$ g/cm³
   - $0{,}37$ g/cm³
   - $740$ g/cm³
   - $27$ g/cm³
4. Γιατί μια φωτιά σε λάδι ή βενζίνη δεν σβήνει με νερό;
   - Το καύσιμο επιπλέει στο νερό και συνεχίζει να καίγεται
   - Το νερό είναι εύφλεκτο όταν ζεσταθεί πολύ
   - Το καύσιμο είναι βαρύτερο και σκεπάζει το νερό
   - Το νερό αντιδρά με το λάδι και βγάζει αέριο
5. Ποια από αυτές τις μεταβολές είναι **χημική**;
   - Το ψωμί ροδίζει στον φούρνο
   - Η κερήθρα λιώνει στον ήλιο
   - Η ζάχαρη διαλύεται στον καφέ
   - Ο σωλήνας χαλκού λυγίζει στον κουρμπαδόρο
6. Ποια από τις παρακάτω είναι **χημική** ιδιότητα του σιδήρου;
   - Σκουριάζει με υγρασία και οξυγόνο
   - Λιώνει περίπου στους $1538$ °C
   - Έλκεται από τον μαγνήτη
   - Έχει πυκνότητα περίπου $7{,}9$ g/cm³
7. Γιατί στη χύτρα ταχύτητας το φαγητό μαγειρεύεται γρηγορότερα;
   - Με μεγαλύτερη πίεση το νερό βράζει σε υψηλότερη θερμοκρασία
   - Με μεγαλύτερη πίεση το νερό βράζει σε χαμηλότερη θερμοκρασία
   - Ο ατμός μέσα στη χύτρα γίνεται νέα, πιο ζεστή ουσία
   - Το κλειστό καπάκι σταματά τελείως τον βρασμό του νερού
8. Μια καθαρίστρια σκέφτεται να ανακατέψει χλωρίνη με καθαριστικό αλάτων για «πιο δυνατό» αποτέλεσμα. Τι πρέπει να ξέρει;
   - Γίνεται χημική αντίδραση που βγάζει τοξικό αέριο χλώριο
   - Γίνεται απλή ανάμιξη και καθαρίζει καλύτερα
   - Το ένα εξουδετερώνει το άλλο και δεν κάνει τίποτα
   - Γίνεται φυσική μεταβολή, απλώς αλλάζει η οσμή

## Ασκήσεις

1. Μετά από ζεστό ντους ο καθρέφτης του μπάνιου θολώνει από σταγονίτσες. Πώς λέγεται η αλλαγή κατάστασης που έγινε;
2. Στο μηχανουργείο κόβεις μια ράβδο αλουμινίου με ορθογώνια διατομή $2$ cm × $3$ cm και μήκος $50$ cm. Πόσα κιλά ζυγίζει; Πάρε την πυκνότητα από τον πίνακα του μαθήματος.
3. Ένα ράφι της αποθήκης αντέχει το πολύ $600$ kg. Πάνω του μπαίνουν δοχεία των $20$ L γεμάτα λάδι μηχανής ($0{,}87$ kg/L), και κάθε άδειο δοχείο ζυγίζει $1$ kg. Πόσα δοχεία χωράει το πολύ το ράφι;
4. Ο προμηθευτής λέει ότι ένα εξάρτημα είναι από συμπαγή χάλυβα. Ζυγίζει $471$ g, και όταν το βυθίζεις σε ογκομετρικό κύλινδρο η στάθμη του νερού ανεβαίνει από $200$ mL σε $275$ mL.
   α) Πόση πυκνότητα βγαίνει; Ταιριάζει με τον χάλυβα του πίνακα;
   β) Ο μαγνήτης δείχνει ότι είναι σίγουρα χάλυβας. Αν μέσα έχει μια κλειστή κοιλότητα με αέρα, πόσος είναι ο όγκος της;
5. Ένα βυτίο ζυγίζεται πριν και μετά την παράδοση πετρελαίου θέρμανσης ($0{,}84$ kg/L) σε μια πολυκατοικία: $14.300$ kg και $13.250$ kg. Ο μετρητής του βυτίου γράφει $1270$ L.
   α) Πόσα λίτρα παραδόθηκαν στην πραγματικότητα;
   β) Πόσα λίτρα παραπάνω χρεώνει ο μετρητής, και τι ποσοστό των πραγματικών είναι αυτό;
6. Ένα βαρέλι έχει $10$ L υγρό: πετρέλαιο κίνησης ($0{,}83$ kg/L) στο οποίο έχει πέσει νερό. Τα δύο δεν ανακατεύονται, οπότε οι όγκοι τους απλώς προστίθενται. Το υγρό ζυγίζει $8{,}81$ kg. Πόσο νερό έχει μέσα, και πού βρίσκεται;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/chemistry/matter-states
