# Χημικές αντιδράσεις

> Γραφή, ισοστάθμιση και είδη αντιδράσεων.

Χημεία, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/chemistry/chemical-reactions

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις από τα σημάδια του πότε έγινε χημική αντίδραση.
- Να ισοσταθμίζεις μια χημική εξίσωση αλλάζοντας μόνο συντελεστές.
- Να κατατάσσεις μια αντίδραση σε σύνθεση, διάσπαση, αντικατάσταση ή καύση.
- Να κρίνεις με τη σειρά δραστικότητας αν ένα μέταλλο θα διαβρωθεί από ένα διάλυμα.

## Πότε έγινε αντίδραση

Σε μια **χημική αντίδραση** οι αρχικές ουσίες γίνονται άλλες ουσίες, με άλλες ιδιότητες. Το σίδερο του αμαξώματος γίνεται σκουριά, το γκάζι στον καυστήρα γίνεται διοξείδιο του άνθρακα και υδρατμοί. Αυτό την ξεχωρίζει από μια φυσική μεταβολή, όπως το λιώσιμο του πάγου, όπου το νερό μένει νερό.

Στο συνεργείο και στο εργοτάξιο την καταλαβαίνεις από τα σημάδια της:

- **βγαίνει αέριο** — φυσαλίδες όταν ρίχνεις υδροχλωρικό σε γαλβανισμένη λαμαρίνα,
- **αλλάζει το χρώμα** — ο χαλκός μαυρίζει όταν τον ζεσταίνεις με φλόγιστρο,
- **σχηματίζεται ίζημα** — το άσπρο πουρί που κάθεται στον θερμοσίφωνα,
- **εκλύεται ή απορροφάται θερμότητα** — η εποξική ρητίνη ζεσταίνεται μόλις την ανακατέψεις με τον σκληρυντή.

Κανένα σημάδι μόνο του δεν είναι απόδειξη: και το νερό που βράζει βγάζει φυσαλίδες. Αυτό που μετράει είναι αν στο τέλος έχεις **καινούργια ουσία**.

## Πώς γράφεται μια αντίδραση

Η αντίδραση γράφεται σαν **χημική εξίσωση**. Αριστερά τα **αντιδρώντα**, δεξιά τα **προϊόντα**, και ανάμεσα ένα βέλος που διαβάζεται «δίνουν»:

$$
\text{CH}_4 + 2\text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O}
$$

Αυτή είναι η καύση του φυσικού αερίου σε έναν λέβητα: ένα μόριο μεθανίου με δύο μόρια οξυγόνου δίνουν ένα μόριο διοξειδίου του άνθρακα και δύο μόρια νερού.

Δύο αριθμοί, δύο δουλειές:

- ο **δείκτης**, το μικρό νούμερο κάτω δεξιά, λέει από τι είναι φτιαγμένο **ένα** μόριο: το $\text{H}_2\text{O}$ έχει $2$ άτομα υδρογόνου και $1$ οξυγόνου.
- ο **συντελεστής**, το μεγάλο νούμερο μπροστά, λέει **πόσα** μόρια παίρνουν μέρος: το $2\text{H}_2\text{O}$ είναι δύο μόρια νερού, δηλαδή $4$ άτομα υδρογόνου και $2$ οξυγόνου.

> **Κλειδί**
>
> Σε μια αντίδραση τα άτομα **δεν χάνονται και δεν δημιουργούνται** — απλώς αλλάζουν παρέα. Γι' αυτό η μάζα των αντιδρώντων είναι ίση με τη μάζα των προϊόντων.
>
> Η ισοστάθμιση είναι αυτός ο κανόνας γραμμένος στο χαρτί: από κάθε στοιχείο, **ίδιος αριθμός ατόμων αριστερά και δεξιά**.

Γι' αυτό μια σκουριασμένη λαμαρίνα ζυγίζει **περισσότερο** από την καθαρή: ο σίδηρος πήρε οξυγόνο από τον αέρα. Και γι' αυτό τα καυσαέρια μιας μηχανής ζυγίζουν περισσότερο από τη βενζίνη που κάηκε — μέσα τους είναι και το οξυγόνο που ρούφηξε η εισαγωγή.

## Ισοστάθμιση, βήμα βήμα

1. Γράφεις σωστά τους τύπους όλων των ουσιών — και δεν τους αγγίζεις ξανά.
2. Ξεκινάς από στοιχείο που υπάρχει σε **μία μόνο** ουσία σε κάθε πλευρά.
3. Αφήνεις τελευταίο το **οξυγόνο**, που συνήθως εμφανίζεται σε πολλές ουσίες.
4. Αν βγει κλασματικός συντελεστής, πολλαπλασιάζεις **όλη** την εξίσωση για να γίνουν ακέραιοι.
5. Στο τέλος μετράς ξανά όλα τα άτομα.

> **Πρόσεχε**
>
> Ισοσταθμίζεις **μόνο** με συντελεστές, ποτέ αλλάζοντας δείκτες.
>
> Αν για να «βγει» το οξυγόνο γράψεις $\text{H}_2\text{O}_2$ στη θέση του $\text{H}_2\text{O}$, δεν ισοστάθμισες — έγραψες άλλη ουσία. Το $\text{H}_2\text{O}_2$ είναι το υπεροξείδιο του υδρογόνου, το οξυζενέ του κομμωτηρίου, και καμία σχέση δεν έχει με το νερό.

Δοκίμασέ το στην καύση της ασετυλίνης, του αερίου της οξυγονοκόλλησης. Άλλαξε τους συντελεστές μέχρι να ισοφαριστούν όλα τα άτομα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ισοστάθμισε την καύση της ασετυλίνης*

## Τα είδη των αντιδράσεων

| Είδος               | Τι γίνεται                                      | Πού το συναντάς                                                                                                  |
| ------------------- | ----------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Σύνθεση             | δύο ουσίες γίνονται μία                         | σβήσιμο ασβέστη: $\text{CaO} + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{Ca(OH)}_2$                                   |
| Διάσπαση            | μία ουσία σπάει σε απλούστερες                  | ασβεστοκάμινος: $\text{CaCO}_3 \rightarrow \text{CaO} + \text{CO}_2$                                             |
| Απλή αντικατάσταση  | ένα στοιχείο διώχνει ένα άλλο από την ένωσή του | $\text{Zn} + 2\text{HCl} \rightarrow \text{ZnCl}_2 + \text{H}_2$                                                 |
| Διπλή αντικατάσταση | δύο ενώσεις ανταλλάσσουν «κομμάτια»             | αποσκλήρυνση νερού: $\text{CaCl}_2 + \text{Na}_2\text{CO}_3 \rightarrow \text{CaCO}_3 \downarrow + 2\text{NaCl}$ |
| Καύση               | καύσιμο με οξυγόνο, με φλόγα και θερμότητα      | καυστήρας, μηχανή, καμινέτο                                                                                      |

Το βελάκι $\downarrow$ σημαίνει **ίζημα**: στερεό που δεν διαλύεται και κάθεται στον πάτο. Μια διπλή αντικατάσταση προχωράει μόνο όταν κάποιο προϊόν «φεύγει» από το διάλυμα — σαν ίζημα, σαν αέριο ή σαν νερό.

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν το οξυγόνο δεν φτάνει — λέβητας με βουλωμένη καμινάδα, μηχανή που δουλεύει σε κλειστό γκαράζ, μαγκάλι σε δωμάτιο — η καύση γίνεται **ατελής** και βγάζει **μονοξείδιο του άνθρακα**:
>
> $$
> 2\text{CH}_4 + 3\text{O}_2 \rightarrow 2\text{CO} + 4\text{H}_2\text{O}
> $$
>
> Το $\text{CO}$ είναι άχρωμο και άοσμο, και σκοτώνει χωρίς να το καταλάβεις. Αερισμός, συντήρηση καυστήρα και ανιχνευτής μονοξειδίου δεν είναι πολυτέλεια.

## Ποιο μέταλλο διώχνει ποιο

Στην απλή αντικατάσταση ένα μέταλλο διώχνει ένα άλλο **μόνο αν είναι δραστικότερο**. Η **σειρά δραστικότητας**, από το πιο δραστικό στο λιγότερο, για τα μέταλλα που βλέπεις στη δουλειά:

$$
\text{Mg} > \text{Al} > \text{Zn} > \text{Fe} > \text{Pb} > \text{H} > \text{Cu} > \text{Ag} > \text{Au}
$$

Όσα είναι πριν από το υδρογόνο προσβάλλονται από τα οξέα και βγάζουν υδρογόνο. Ο χαλκός, το ασήμι και ο χρυσός όχι.

> **Το ανόδιο του θερμοσίφωνα**
>
> Μέσα σε κάθε θερμοσίφωνα υπάρχει μια ράβδος **μαγνησίου**, το ανόδιο. Το μαγνήσιο είναι δραστικότερο από τον σίδηρο του δοχείου, οπότε διαβρώνεται αυτό πρώτο και ο σίδηρος γλιτώνει. Γι' αυτό το ανόδιο αλλάζεται στη συντήρηση: όταν φαγωθεί εντελώς, σειρά έχει το δοχείο.
>
> Η ίδια ιδέα είναι το γαλβάνισμα: ο ψευδάργυρος πάνω στον σίδηρο «θυσιάζεται» για να μη σκουριάσει ο σίδηρος.

*Αντίσταση από ηλεκτρικό θερμοσίφωνα μαζί με το ανόδιο μαγνησίου, τη ράβδο στη μέση. Το ανόδιο έχει φαγωθεί και καλυφθεί με προϊόντα διάβρωσης: διαβρώθηκε αυτό, για να μη διαβρωθεί το δοχείο. Οι κρούστες στους σωλήνες είναι πουρί από το σκληρό νερό.*

> **Θυμήσου**
>
> Για κάθε αντίδραση ρωτάς τρία πράγματα με τη σειρά: **Τι μπαίνει και τι βγαίνει;** (τύποι) — **Είναι ισοσταθμισμένη;** (μέτρημα ατόμων) — **Τι είδους είναι;** (σχήμα). Το τρίτο συχνά σου λέει και αν θα γίνει καθόλου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το αλουμίνιο στον αέρα καλύπτεται από ένα λεπτό στρώμα οξειδίου που το προστατεύει. Ισοστάθμισε: \$\text{Al} + \text{O}\_2 \rightarrow \text{Al}\_2\text{O}\_3\$

1. Μετράω όπως είναι: αριστερά $1$ Al και $2$ O, δεξιά $2$ Al και $3$ O. Τίποτα δεν ταιριάζει.
2. Το οξυγόνο: $2$ αριστερά, $3$ δεξιά. Το μικρότερο κοινό πολλαπλάσιο είναι το $6$, άρα βάζω $3\text{O}_2$ και $2\text{Al}_2\text{O}_3$:

   $\text{Al} + 3\text{O}_2 \rightarrow 2\text{Al}_2\text{O}_3$
3. Τώρα δεξιά υπάρχουν $2 \times 2 = 4$ άτομα αλουμινίου, άρα βάζω $4\text{Al}$:

   $4\text{Al} + 3\text{O}_2 \rightarrow 2\text{Al}_2\text{O}_3$
4. **Έλεγχος.** Al: $4$ και $4$ ✓ — O: $6$ και $6$ ✓

   Είναι **σύνθεση**: δύο ουσίες γίνονται μία. Το ίδιο στρώμα είναι ο λόγος που τα αλουμινένια κουφώματα δεν σκουριάζουν σαν τα σιδερένια.

### Παράδειγμα 2: Το καμινέτο του υδραυλικού καίει βουτάνιο. Ισοστάθμισε: \$\text{C}\_4\text{H}\_{10} + \text{O}\_2 \rightarrow \text{CO}\_2 + \text{H}\_2\text{O}\$

1. **Άνθρακας πρώτα:** $4$ αριστερά, άρα $4\text{CO}_2$ δεξιά.
2. **Υδρογόνο:** $10$ αριστερά. Κάθε $\text{H}_2\text{O}$ έχει $2$, άρα $5\text{H}_2\text{O}$:

   $\text{C}_4\text{H}_{10} + \text{O}_2 \rightarrow 4\text{CO}_2 + 5\text{H}_2\text{O}$
3. **Οξυγόνο τελευταίο.** Δεξιά: $4 \times 2 + 5 \times 1 = 13$ άτομα. Κάθε $\text{O}_2$ δίνει $2$, άρα χρειάζομαι $\frac{13}{2}$ μόρια — κλάσμα.
4. Διπλασιάζω **όλη** την εξίσωση:

   $2\text{C}_4\text{H}_{10} + 13\text{O}_2 \rightarrow 8\text{CO}_2 + 10\text{H}_2\text{O}$

   **Έλεγχος.** C: $8$/$8$ ✓ — H: $20$/$20$ ✓ — O: $26$/$26$ ✓

### Παράδειγμα 3: Ένας γεωπόνος θέλει να φτιάξει διάλυμα θειικού χαλκού, \$\text{CuSO}\_4\$, μέσα σε σιδερένιο βαρέλι. Θα γίνει αντίδραση;

1. Αν γίνει κάτι, θα είναι **απλή αντικατάσταση**: ο σίδηρος θα προσπαθήσει να διώξει τον χαλκό από την ένωσή του.
2. Κοιτάζω τη σειρά δραστικότητας: ο **σίδηρος είναι δραστικότερος** από τον χαλκό. Άρα η αντίδραση γίνεται:

   $\text{Fe} + \text{CuSO}_4 \rightarrow \text{FeSO}_4 + \text{Cu}$
3. Στην πράξη: το τοίχωμα του βαρελιού διαβρώνεται, πάνω του κάθεται κοκκινωπός χαλκός, και το διάλυμα χάνει τον χαλκό που χρειαζόταν ο ψεκασμός.

   Γι' αυτό τα χαλκούχα σκευάσματα ετοιμάζονται σε πλαστικά δοχεία.

### Παράδειγμα 4: Στο εργοτάξιο σβήνουν \$56\$ kg ασβέστη \$\text{CaO}\$ με νερό και παίρνουν \$74\$ kg σβησμένο ασβέστη \$\text{Ca(OH)}\_2\$. Πόσο νερό αντέδρασε, και τι είδους αντίδραση είναι;

1. Η αντίδραση είναι:

   $\text{CaO} + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{Ca(OH)}_2$

   Δύο ουσίες γίνονται μία: **σύνθεση**. Είναι ήδη ισοσταθμισμένη — Ca: $1$/$1$, O: $2$/$2$, H: $2$/$2$.
2. Η μάζα διατηρείται: μάζα αντιδρώντων = μάζα προϊόντων. Αν $m$ είναι η μάζα του νερού σε kg:

   $56 + m = 74$
3. Άρα αντέδρασαν $74 - 56 = 18$ kg νερό.

   Στην πράξη ρίχνουν πολύ περισσότερο νερό, γιατί η αντίδραση βγάζει τόση θερμότητα που μέρος του νερού βράζει. Ο ασβέστης που σβήνει μπορεί να πεταχτεί και καίει: γυαλιά και γάντια.

## Ερωτήσεις

1. Πόσα άτομα υδρογόνου υπάρχουν στο $3\text{H}_2\text{O}$;
   - $6$
   - $5$
   - $2$
   - $3$
2. Ποιοι συντελεστές ισοσταθμίζουν την $\text{Mg} + \text{O}_2 \rightarrow \text{MgO}$;
   - $2, 1, 2$
   - $1, 1, 1$
   - $1, 1, 2$
   - $2, 2, 2$
3. Γιατί δεν επιτρέπεται να ισοσταθμίσεις αλλάζοντας το $\text{H}_2\text{O}$ σε $\text{H}_2\text{O}_2$;
   - Γιατί γράφεις άλλη ουσία
   - Γιατί οι δείκτες γράφονται πάντα $2$
   - Επιτρέπεται, αν μετά μετρήσεις ξανά
   - Γιατί χαλάει η διατήρηση της μάζας
4. Τι είδους αντίδραση είναι η $\text{CaCO}_3 \rightarrow \text{CaO} + \text{CO}_2$ στο ασβεστοκάμινο;
   - Διάσπαση
   - Σύνθεση
   - Καύση
   - Αντικατάσταση
5. Ένας λέβητας δουλεύει με βουλωμένη καμινάδα και δεν παίρνει αρκετό αέρα. Ποιο επικίνδυνο αέριο βγάζει;
   - Μονοξείδιο του άνθρακα
   - Υδρογόνο από τους υδρατμούς
   - Οξυγόνο που περισσεύει
   - Μεθάνιο που δεν κάηκε
6. Βάζεις ένα χάλκινο σύρμα σε διάλυμα θειικού σιδήρου, $\text{FeSO}_4$. Τι γίνεται;
   - Τίποτα, δεν γίνεται αντίδραση
   - Ο χαλκός διώχνει τον σίδηρο
   - Ο χαλκός βγάζει υδρογόνο
   - Κάθεται σίδηρος πάνω στο σύρμα
7. Καίγονται $12$ g μαγνήσιο και δίνουν $20$ g οξείδιο του μαγνησίου. Πόσο οξυγόνο αντέδρασε;
   - $8$ g
   - $32$ g
   - $20$ g
   - $0$ g
8. Ποιο από αυτά **δεν** είναι χημική αντίδραση;
   - Ο πάγος λιώνει στο ψυγείο-θάλαμο
   - Η λαμαρίνα σκουριάζει στη βροχή
   - Η ρητίνη σκληραίνει με τον σκληρυντή
   - Το γκάζι καίγεται στο μάτι της κουζίνας

## Ασκήσεις

1. Πόσα άτομα άνθρακα και πόσα οξυγόνου υπάρχουν στο $5\text{CO}_2$;
2. Στην υψικάμινο το οξείδιο του σιδήρου του μεταλλεύματος γίνεται σίδηρος με μονοξείδιο του άνθρακα. Ισοστάθμισε: $\text{Fe}_2\text{O}_3 + \text{CO} \rightarrow \text{Fe} + \text{CO}_2$
3. Σε δύο δοχεία με διάλυμα θειικού σιδήρου, $\text{FeSO}_4$, βάζεις σε ένα ένα έλασμα ψευδαργύρου και στο άλλο ένα χάλκινο. Σε ποιο δοχείο γίνεται αντίδραση, ποιο μέταλλο σχηματίζεται, και τι είδους αντίδραση είναι;
4. Ένας λέβητας προπανίου, $\text{C}_3\text{H}_8$, έχει βουλωμένη καμινάδα και δεν παίρνει αρκετό αέρα.
   α) Ισοστάθμισε την πλήρη καύση: $\text{C}_3\text{H}_8 + \text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O}$
   β) Ισοστάθμισε την ατελή καύση: $\text{C}_3\text{H}_8 + \text{O}_2 \rightarrow \text{CO} + \text{H}_2\text{O}$
   γ) Πόσα μόρια οξυγόνου θέλει κάθε μόριο προπανίου στη μία και στην άλλη καύση; Τι λέει αυτό για τη βουλωμένη καμινάδα;
5. Ένα ανοιχτό ποτήρι με υδροχλωρικό οξύ στέκεται πάνω σε ζυγαριά, που δείχνει $350{,}0$ g. Ρίχνεις μέσα $10{,}0$ g κομματάκια μαρμάρου, $\text{CaCO}_3$. Όταν σταματήσουν οι φυσαλίδες, δεν έχει μείνει μάρμαρο και η ζυγαριά δείχνει $355{,}6$ g.
   α) Ισοστάθμισε: $\text{CaCO}_3 + \text{HCl} \rightarrow \text{CaCl}_2 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2$
   β) Πόσα γραμμάρια λείπουν από τη ζυγαριά, και πού πήγαν;
   γ) Τι θα έδειχνε η ζυγαριά αν το ίδιο πείραμα γινόταν σε κλειστό δοχείο;
6. Σε ένα εργαστήριο υπάρχουν τρία ελάσματα, Χ, Ψ και Ω, χωρίς ετικέτα. Είναι ψευδάργυρος, σίδηρος και χαλκός, αλλά δεν ξέρεις ποιο είναι ποιο. Οι δοκιμές δίνουν: (1) το Χ σε διάλυμα άλατος του Ψ σκεπάζεται με μέταλλο· (2) το Ψ σε διάλυμα άλατος του Ω δεν παθαίνει τίποτα· (3) το Ω σε διάλυμα άλατος του Χ δεν παθαίνει τίποτα· (4) στο υδροχλωρικό οξύ βγάζουν φυσαλίδες μόνο τα δύο από τα τρία.
   α) Βάλε τα Χ, Ψ και Ω στη σειρά δραστικότητας, από το πιο δραστικό.
   β) Ποιο μέταλλο είναι το καθένα;
   γ) Έχεις δύο δοχεία, ένα από Χ και ένα από Ψ. Σε ποιο φυλάς διάλυμα άλατος του Ω;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/chemistry/chemical-reactions
