# Δομή του ατόμου

> Ατομικός αριθμός, μαζικός αριθμός, ισότοπα.

Χημεία, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/chemistry/atomic-structure

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις πρωτόνια, νετρόνια και ηλεκτρόνια από τον ατομικό και τον μαζικό αριθμό.
- Να εξηγείς τι είναι ιόν και να μετράς τα ηλεκτρόνιά του από το φορτίο.
- Να αναγνωρίζεις ισότοπα και να υπολογίζεις τη σχετική ατομική μάζα ως μέσο όρο.
- Να γράφεις την κατανομή ηλεκτρονίων σε στιβάδες για τα πρώτα είκοσι στοιχεία.

## Μέσα σε ένα σύρμα χαλκού

Κόψε ένα καλώδιο και κοίτα τον χαλκό. Αν μπορούσες να τον μοιράζεις ξανά και ξανά, κάποια στιγμή θα έφτανες σε ένα κομμάτι που δεν χωρίζεται άλλο χωρίς να πάψει να είναι χαλκός: το **άτομο**. Ένα σύρμα $1$ mm² κρατάει δισεκατομμύρια δισεκατομμυρίων άτομα σε κάθε χιλιοστό του μήκους του.

*Καλώδιο με τη μόνωση κομμένη στις άκρες. Κάθε αγωγός έχει διατομή 1,5 mm² και είναι φτιαγμένος από πολλά λεπτά συρματάκια χαλκού. Όλα τα άτομά τους έχουν 29 πρωτόνια.*

Το άτομο έχει στη μέση έναν μικροσκοπικό **πυρήνα** και γύρω του **ηλεκτρόνια**. Ο πυρήνας είναι τόσο μικρός που, αν ήταν ένα μπαλάκι του πινγκ πονγκ, το άτομο θα είχε διάμετρο μερικά χιλιόμετρα. Κι όμως, εκεί είναι σχεδόν όλη η μάζα.

## Τρία σωματίδια

| Σωματίδιο      | Πού βρίσκεται       | Φορτίο | Μάζα (σχετική)                |
| -------------- | ------------------- | ------ | ----------------------------- |
| **Πρωτόνιο**   | στον πυρήνα         | $+1$   | $1$                           |
| **Νετρόνιο**   | στον πυρήνα         | $0$    | $1$                           |
| **Ηλεκτρόνιο** | γύρω από τον πυρήνα | $-1$   | σχεδόν $0$ (περίπου $1/1836$) |

Ένα άτομο είναι **ηλεκτρικά ουδέτερο**: έχει τόσα ηλεκτρόνια όσα πρωτόνια, και τα φορτία αλληλοαναιρούνται.

## Δύο αριθμοί τα λένε όλα

- **Ατομικός αριθμός** $Z$: πόσα **πρωτόνια** έχει ο πυρήνας. Αυτός ορίζει το στοιχείο. Κάθε άτομο με $29$ πρωτόνια είναι χαλκός· με $26$, σίδηρος· με $13$, αλουμίνιο.
- **Μαζικός αριθμός** $A$: πόσα **πρωτόνια και νετρόνια** έχει μαζί ο πυρήνας.

Άρα τα νετρόνια βγαίνουν με μια αφαίρεση: νετρόνια $= A - Z$.

Τα δύο γράφονται δίπλα στο σύμβολο, ο $A$ πάνω και ο $Z$ κάτω: $^{63}_{29}\text{Cu}$ είναι χαλκός με $29$ πρωτόνια και $63 - 29 = 34$ νετρόνια.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε ένα άτομο*

> **Κλειδί**
>
> Το κάθε σωματίδιο ελέγχει κάτι διαφορετικό:
>
> - Άλλαξε τα **πρωτόνια** — άλλαξε το **στοιχείο**.
> - Άλλαξε τα **νετρόνια** — ίδιο στοιχείο, άλλο **ισότοπο**.
> - Άλλαξε τα **ηλεκτρόνια** — ίδιο στοιχείο, αλλά **ιόν** με φορτίο.

## Ιόντα: όταν τα ηλεκτρόνια δεν ισούνται με τα πρωτόνια

Ένα άτομο μπορεί να χάσει ή να κερδίσει ηλεκτρόνια. Τα πρωτόνια δεν αλλάζουν — αυτό θα το έκανε άλλο στοιχείο.

- **Χάνει** ηλεκτρόνια — περισσεύουν πρωτόνια — **θετικό ιόν** (κατιόν). Το $\text{Na}^{+}$ έχει ένα ηλεκτρόνιο λιγότερο.
- **Κερδίζει** ηλεκτρόνια — περισσεύουν ηλεκτρόνια — **αρνητικό ιόν** (ανιόν). Το $\text{Cl}^{-}$ έχει ένα ηλεκτρόνιο περισσότερο.

Τα ιόντα είναι παντού στη δουλειά. Τα **άλατα** του σκληρού νερού, που κάνουν πουρί στους λέβητες, στις αντιστάσεις του θερμοσίφωνα και στις βρύσες, είναι κυρίως ιόντα ασβεστίου $\text{Ca}^{2+}$ και μαγνησίου $\text{Mg}^{2+}$. Οι **ηλεκτρολύτες** στο αίμα, που μετράει κάθε εξέταση, είναι ιόντα $\text{Na}^{+}$, $\text{K}^{+}$, $\text{Cl}^{-}$.

> **Πρόσεχε**
>
> Το πρόσημο παραπλανά. Το $+$ **δεν** σημαίνει «πήρε κάτι». Σημαίνει ότι **έχασε** ηλεκτρόνια, που είναι αρνητικά, και έμεινε με περισσότερα θετικά πρωτόνια.
>
> Για το φορτίο $2+$: ηλεκτρόνια $= Z - 2$. Για το φορτίο $2-$: ηλεκτρόνια $= Z + 2$.

## Ισότοπα

Άτομα του **ίδιου στοιχείου** (ίδιος $Z$) με **διαφορετικό αριθμό νετρονίων** (άλλος $A$) λέγονται **ισότοπα**. Ο χαλκός των καλωδίων είναι μείγμα δύο ισοτόπων: $^{63}\text{Cu}$ (περίπου $69\%$) και $^{65}\text{Cu}$ (περίπου $31\%$). Στο καλώδιο συμπεριφέρονται ακριβώς το ίδιο — ίδια αγωγιμότητα, ίδια σκουριά — γιατί η χημεία κρίνεται από τα ηλεκτρόνια, όχι από τα νετρόνια.

Μερικά ισότοπα είναι **ραδιενεργά**: ο πυρήνας τους διασπάται με τον καιρό και εκπέμπει ακτινοβολία. Αυτό έχει χρήσεις. Ο **άνθρακας-14** χρονολογεί αρχαία ξύλα και οστά. Το **αμερίκιο-241** είναι μέσα σε ορισμένους ανιχνευτές καπνού. Ισότοπα όπως το **ιώδιο-131** χρησιμοποιούνται στην πυρηνική ιατρική.

> **Σχετική ατομική μάζα**
>
> Ο δεκαδικός αριθμός κάτω από κάθε σύμβολο στον περιοδικό πίνακα. Είναι μέσος όρος των ισοτόπων, όχι μάζα ενός ατόμου.

Επειδή κάθε στοιχείο είναι μείγμα ισοτόπων, η **σχετική ατομική μάζα** του είναι **σταθμισμένος μέσος όρος**: κάθε μαζικός αριθμός επί το ποσοστό του. Για τον χαλκό:

$$
63 \cdot 0{,}69 + 65 \cdot 0{,}31 \approx 63{,}6
$$

Ο πίνακας γράφει $63{,}5$, γιατί οι ακριβείς μάζες των ισοτόπων δεν είναι ακριβώς ακέραιοι· για τους δικούς μας υπολογισμούς η διαφορά δεν μετράει.

## Πώς κάθονται τα ηλεκτρόνια

Τα ηλεκτρόνια μπαίνουν σε **στιβάδες** γύρω από τον πυρήνα, από μέσα προς τα έξω. Για τα πρώτα είκοσι στοιχεία αρκεί ο απλός κανόνας:

| Στιβάδα                          | K   | L   | M   | N   |
| -------------------------------- | --- | --- | --- | --- |
| Χωράει (στα πρώτα $20$ στοιχεία) | $2$ | $8$ | $8$ | $2$ |

Γεμίζεις την πρώτη, μετά τη δεύτερη, και ούτω καθεξής. Το αλουμίνιο ($Z = 13$): $2, 8, 3$. Το χλώριο ($Z = 17$): $2, 8, 7$.

*Άτομο χλωρίου με 17 πρωτόνια και 18 νετρόνια στον πυρήνα, και 17 ηλεκτρόνια: 2 στη στιβάδα K, 8 στην L και 7 στην M.*

> **Θυμήσου**
>
> Τα ηλεκτρόνια της **εξωτερικής** στιβάδας κρίνουν πώς αντιδρά ένα στοιχείο. Το νάτριο ($2, 8, 1$) έχει ένα και το δίνει εύκολα. Το χλώριο ($2, 8, 7$) θέλει ένα ακόμα για να γεμίσει τη στιβάδα. Αυτό θα είναι η βάση για τους χημικούς δεσμούς, στην επόμενη ενότητα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ο χαλκός στα καλώδια είναι κυρίως το ισότοπο \$^{63}\_{29}\text{Cu}\$. Πόσα πρωτόνια, νετρόνια και ηλεκτρόνια έχει ένα άτομό του;

1. Ο κάτω αριθμός είναι ο ατομικός: $Z = 29$. Άρα **$29$ πρωτόνια**.
2. Ο πάνω είναι ο μαζικός: $A = 63$. Νετρόνια:
   $$
   63 - 29 = 34
   $$
3. Δεν γράφεται φορτίο, άρα το άτομο είναι ουδέτερο: **$29$ ηλεκτρόνια**, όσα και τα πρωτόνια.

### Παράδειγμα 2: Το πουρί στην αντίσταση ενός θερμοσίφωνα οφείλεται στα ιόντα \$\text{Ca}^{2+}\$ του νερού. Το ασβέστιο έχει \$Z = 20\$ και το συνηθισμένο του ισότοπο \$A = 40\$. Βρες πρωτόνια, νετρόνια, ηλεκτρόνια και την κατανομή στις στιβάδες για το ιόν.

1. Πρωτόνια $= Z = 20$. Το φορτίο δεν αγγίζει τα πρωτόνια.
2. Νετρόνια $= 40 - 20 = 20$.
3. Το $2+$ σημαίνει ότι το άτομο **έχασε δύο** ηλεκτρόνια:

   ηλεκτρόνια $= 20 - 2 = 18$
4. Κατανομή των $18$: $2, 8, 8$.

   Το ουδέτερο ασβέστιο είναι $2, 8, 8, 2$. Χάνοντας τα δύο εξωτερικά ηλεκτρόνια, μένει με γεμάτη εξωτερική στιβάδα — γι' αυτό το ασβέστιο συναντιέται σχεδόν πάντα ως $\text{Ca}^{2+}$.

### Παράδειγμα 3: Οι ελαφριές ζάντες αγωνιστικών αυτοκινήτων γίνονται από κράματα μαγνησίου. Το μαγνήσιο στη φύση είναι \$79\\%\$ μαγνήσιο-24, \$10\\%\$ μαγνήσιο-25 και \$11\\%\$ μαγνήσιο-26. Πόση είναι η σχετική ατομική του μάζα;

1. Σταθμισμένος μέσος όρος: κάθε μαζικός αριθμός επί το ποσοστό του, γραμμένο ως δεκαδικός.
   $$
   24 \cdot 0{,}79 + 25 \cdot 0{,}10 + 26 \cdot 0{,}11
   $$
2. $$
   = 18{,}96 + 2{,}50 + 2{,}86 = 24{,}32
   $$
3. Ο περιοδικός πίνακας γράφει $24{,}3$.

   **Έλεγχος λογικής:** το αποτέλεσμα είναι κοντά στο $24$, γιατί το μαγνήσιο-24 είναι το συντριπτικά πιο άφθονο. Αν βγει έξω από το διάστημα $24$ ως $26$, κάτι πήγε λάθος στις πράξεις.

### Παράδειγμα 4: Σε ένα νοσοκομείο, για θεραπεία του θυρεοειδούς, χορηγείται ιώδιο-131. Το σταθερό ιώδιο της τροφής είναι το ιώδιο-127. Το ιώδιο έχει \$Z = 53\$. Σε τι διαφέρουν τα δύο άτομα, και γιατί ο θυρεοειδής παίρνει το ραδιενεργό όπως και το κανονικό;

1. Και τα δύο έχουν $53$ πρωτόνια: είναι **το ίδιο στοιχείο**.
2. Νετρόνια:
   $$
   131 - 53 = 78, \qquad 127 - 53 = 74
   $$
   Διαφέρουν κατά $4$ νετρόνια: είναι **ισότοπα**.
3. Ουδέτερα, έχουν και τα δύο $53$ ηλεκτρόνια, με την ίδια κατανομή. Αφού η χημική συμπεριφορά κρίνεται από τα ηλεκτρόνια, ο οργανισμός **δεν ξεχωρίζει** τα δύο.
4. Ο θυρεοειδής μαζεύει ιώδιο για να φτιάξει τις ορμόνες του, οπότε μαζεύει και το ιώδιο-131. Εκεί η ακτινοβολία του δρα τοπικά. Η διαφορά στα νετρόνια κάνει τον πυρήνα ασταθή· η ίδια χημεία τον στέλνει στο σωστό σημείο.

## Ερωτήσεις

1. Τι κρίνει αν ένα άτομο είναι χαλκός, σίδηρος ή αλουμίνιο;
   - Ο αριθμός των πρωτονίων του
   - Ο αριθμός των νετρονίων του
   - Ο αριθμός των ηλεκτρονίων του
   - Η συνολική μάζα του ατόμου
2. Πόσα νετρόνια έχει το άτομο $^{56}_{26}\text{Fe}$ του σιδήρου;
   - $30$
   - $56$
   - $82$
   - $26$
3. Το οξυγόνο έχει $Z = 8$. Πόσα ηλεκτρόνια έχει το ιόν $\text{O}^{2-}$;
   - $10$
   - $6$
   - $8$
   - $16$
4. Ποιο ζευγάρι ατόμων είναι **ισότοπα**;
   - $^{12}_{6}\text{C}$ και $^{14}_{6}\text{C}$
   - $^{14}_{6}\text{C}$ και $^{14}_{7}\text{N}$
   - $^{23}_{11}\text{Na}$ και $^{23}_{11}\text{Na}^{+}$
   - $^{16}_{8}\text{O}$ και $^{32}_{16}\text{S}$
5. Πού βρίσκεται σχεδόν όλη η μάζα ενός ατόμου;
   - Στον πυρήνα, σε πρωτόνια και νετρόνια
   - Στα ηλεκτρόνια, που πιάνουν τον περισσότερο χώρο
   - Μοιράζεται ίσα σε πυρήνα και ηλεκτρόνια
   - Στον κενό χώρο γύρω από τον πυρήνα
6. Ο φωσφόρος των λιπασμάτων έχει $Z = 15$. Ποια είναι η κατανομή των ηλεκτρονίων του σε στιβάδες;
   - $2, 8, 5$
   - $8, 7$
   - $2, 8, 8$
   - $2, 5, 8$
7. Γιατί ο χαλκός-63 και ο χαλκός-65 άγουν το ρεύμα και οξειδώνονται με τον ίδιο τρόπο;
   - Έχουν τα ίδια ηλεκτρόνια, και αυτά κρίνουν τη χημεία
   - Έχουν τα ίδια νετρόνια, και αυτά κρίνουν τη χημεία
   - Έχουν τον ίδιο μαζικό αριθμό, οπότε είναι ίδια άτομα
   - Στην πραγματικότητα ο χαλκός-65 οξειδώνεται πολύ πιο γρήγορα
8. Το χλώριο της απολύμανσης είναι $75\%$ χλώριο-35 και $25\%$ χλώριο-37. Πόση είναι η σχετική ατομική του μάζα;
   - $35{,}5$
   - $36$
   - $35$
   - $72$

## Ασκήσεις

1. Τα κουφώματα αλουμινίου είναι φτιαγμένα από το ισότοπο $^{27}_{13}\text{Al}$. Πόσα πρωτόνια, νετρόνια και ηλεκτρόνια έχει ένα άτομό του;
2. Στο νερό μιας γεώτρησης που μυρίζει «κλούβιο αυγό» υπάρχει ένα ιόν με φορτίο $2-$ και κατανομή ηλεκτρονίων $2, 8, 8$. Ποιος είναι ο ατομικός αριθμός του στοιχείου, και πόσα ηλεκτρόνια είχε το ουδέτερο άτομο στην εξωτερική του στιβάδα;
3. Το χλώριο ($Z = 17$) που απολυμαίνει τις πισίνες έχει δύο ισότοπα, που διαφέρουν κατά δύο νετρόνια. Το ελαφρύτερο έχει $A = 35$. Ποιος είναι ο μαζικός αριθμός του βαρύτερου, και πόσα νετρόνια έχει το καθένα; Ποιο από τα δύο ιόντα $\text{Cl}^-$ έχει περισσότερα ηλεκτρόνια;
4. Δύο σωματίδια έχουν τα εξής χαρακτηριστικά. Το Α έχει $12$ πρωτόνια, $12$ νετρόνια και $10$ ηλεκτρόνια. Το Β έχει $12$ πρωτόνια, $14$ νετρόνια και $12$ ηλεκτρόνια.
   α) Είναι το ίδιο στοιχείο; Ποιοι είναι οι μαζικοί τους αριθμοί;
   β) Ποιο από τα δύο είναι ιόν, και τι φορτίο έχει;
   γ) Γράψε την κατανομή των ηλεκτρονίων σε στιβάδες για το Α και για το Β.
5. Ο χαλκός των καλωδίων έχει δύο ισότοπα, με μαζικούς αριθμούς $63$ και $65$, και σχετική ατομική μάζα $63{,}55$. Δούλεψε με τους μαζικούς αριθμούς, όπως στο μάθημα.
   α) Χωρίς πράξεις: ποιο ισότοπο είναι το πιο άφθονο;
   β) Βρες το ποσοστό του καθενός.
6. Το βόριο-10 απορροφά νετρόνια, γι' αυτό μπαίνει στις ράβδους ελέγχου των πυρηνικών αντιδραστήρων. Το φυσικό βόριο έχει δύο ισότοπα, με μαζικούς αριθμούς $10$ και $11$, και σχετική ατομική μάζα $10{,}8$.
   α) Τι ποσοστό των ατόμων του φυσικού βορίου είναι βόριο-10;
   β) Τι ποσοστό της μάζας του φυσικού βορίου είναι βόριο-10;
   γ) Πόσα kg φυσικού βορίου χρειάζονται για να έχεις $1$ kg βόριο-10;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/chemistry/atomic-structure
