# Οξέα, βάσεις και άλατα

> pH, εξουδετέρωση και διάβρωση υλικών.

Χημεία, Α΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-a/chemistry/acids-bases-salts

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις οξέα, βάσεις και άλατα από τον τύπο και από τη χρήση τους.
- Να διαβάζεις την κλίμακα pH και να συγκρίνεις δύο τιμές ξέροντας ότι κάθε μονάδα είναι δεκαπλάσιο.
- Να γράφεις την αντίδραση εξουδετέρωσης και να ονομάζεις το άλας που βγαίνει.
- Να προβλέπεις ποια υλικά διαβρώνει ένα οξύ ή μια βάση και ποια προϊόντα δεν ανακατεύονται ποτέ.

## Τα οξέα

Το υδροχλωρικό που καθαρίζει αρμούς και πουρί, το θειικό οξύ μέσα στη μπαταρία του αυτοκινήτου, το φωσφορικό των μετατροπέων σκουριάς, το κιτρικό των αφαλατικών, το οξικό του ξιδιού: όλα είναι **οξέα**.

Αυτό που τα κάνει οξέα είναι ένα κοινό κομμάτι. Μέσα στο νερό δίνουν **ιόντα υδρογόνου**, $\text{H}^+$:

| Οξύ         | Τύπος                   | Πού το βρίσκεις                 |
| ----------- | ----------------------- | ------------------------------- |
| υδροχλωρικό | $\text{HCl}$            | καθαριστικό αρμών, «κεζάπι»     |
| θειικό      | $\text{H}_2\text{SO}_4$ | υγρό μπαταρίας μολύβδου         |
| νιτρικό     | $\text{HNO}_3$          | παραγωγή λιπασμάτων             |
| φωσφορικό   | $\text{H}_3\text{PO}_4$ | μετατροπείς σκουριάς, αφαλατικά |

Τι κάνουν στην πράξη:

- **Προσβάλλουν πολλά μέταλλα** — ψευδάργυρο, σίδηρο, αλουμίνιο — και βγάζουν υδρογόνο, που είναι εύφλεκτο: $\text{Zn} + 2\text{HCl} \rightarrow \text{ZnCl}_2 + \text{H}_2$.
- **Διαλύουν τα ανθρακικά**: μάρμαρο, ασβεστόλιθο, πουρί. Βγαίνει διοξείδιο του άνθρακα, γι' αυτό αφρίζουν.
- **Καίνε** δέρμα και μάτια, όσο πιο πυκνά τόσο περισσότερο.

## Οι βάσεις

Η καυστική σόδα των αποφρακτικών, η αμμωνία του καθαριστικού τζαμιών, ο ασβέστης και το νωπό τσιμέντο είναι **βάσεις**. Μέσα στο νερό δίνουν **ιόντα υδροξειδίου**, $\text{OH}^-$:

| Βάση                     | Τύπος             | Πού τη βρίσκεις               |
| ------------------------ | ----------------- | ----------------------------- |
| υδροξείδιο του νατρίου   | $\text{NaOH}$     | καυστική σόδα, αποφρακτικά    |
| υδροξείδιο του καλίου    | $\text{KOH}$      | σαπούνια, απολιπαντικά        |
| υδροξείδιο του ασβεστίου | $\text{Ca(OH)}_2$ | σβησμένος ασβέστης, κονιάματα |
| αμμωνία                  | $\text{NH}_3$     | καθαριστικά, βαφές μαλλιών    |

Οι βάσεις είναι **γλιστερές** στην αφή, γιατί διαλύουν τα λίπη και τις πρωτεΐνες του δέρματος — γι' αυτό ξεβουλώνουν τις αποχετεύσεις από λίπη και τρίχες. Για τον ίδιο λόγο, στο μάτι μια πυκνή βάση κάνει συνήθως **χειρότερο** έγκαυμα από ένα οξύ ίδιας δύναμης: δεν σταματάει στην επιφάνεια, προχωράει. Το νωπό τσιμέντο στα γόνατα ή στα χέρια καίει ακριβώς έτσι.

## Η κλίμακα pH

Πόσο όξινο ή βασικό είναι ένα διάλυμα το λέει το **pH**, ένας αριθμός από το $0$ ως το $14$ περίπου:

- κάτω από $7$: **όξινο** — όσο πιο χαμηλά, τόσο πιο όξινο,
- ακριβώς $7$: **ουδέτερο**, όπως το καθαρό νερό,
- πάνω από $7$: **βασικό** — όσο πιο ψηλά, τόσο πιο βασικό.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε μονάδα pH είναι **δέκα φορές**, όχι μία.
>
> Ένα διάλυμα με pH $3$ είναι $10$ φορές πιο όξινο από ένα με pH $4$ και $100$ φορές πιο όξινο από ένα με pH $5$. Γενικά, διαφορά $n$ μονάδων σημαίνει $10^n$ φορές.
>
> Γι' αυτό ένα καθαριστικό με pH $1$ δεν είναι «λίγο πιο δυνατό» από ένα με pH $3$ — είναι εκατό φορές πιο όξινο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η κλίμακα pH στη δουλειά*

Το pH το μετράς με **δείκτη** — ταινίες που αλλάζουν χρώμα — ή με ηλεκτρονικό πεχάμετρο. Ο γεωπόνος μετράει έτσι το pH του εδάφους, ο τεχνικός πισίνας το pH του νερού, η κομμώτρια ξέρει ότι η βαφή ανοίγει την τρίχα επειδή είναι βασική.

## Εξουδετέρωση: οξύ και βάση μαζί

Όταν ένα οξύ συναντά μια βάση, τα $\text{H}^+$ του ενός ενώνονται με τα $\text{OH}^-$ της άλλης και γίνονται νερό. Τα κομμάτια που περισσεύουν σχηματίζουν ένα **άλας**:

**οξύ + βάση → άλας + νερό**

$$
\text{HCl} + \text{NaOH} \rightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O}
$$

Η **εξουδετέρωση** είναι παντού στη δουλειά:

- ο γεωπόνος ρίχνει **ασβέστη** σε όξινο χωράφι για να ανεβάσει το pH (ασβέστωση),
- σε χυμένο υγρό μπαταρίας ρίχνεις **μαγειρική σόδα** μέχρι να σταματήσει να αφρίζει, και μετά μαζεύεις,
- μετά από μια βασική βαφή, ένα ελαφρώς όξινο conditioner βοηθάει την τρίχα να γυρίσει κοντά στο φυσικό της pH.

## Τα άλατα

**Άλας** δεν είναι μόνο το αλάτι της κουζίνας. Είναι κάθε ένωση που μπορεί να βγει από εξουδετέρωση: ένα μέταλλο (ή το $\text{NH}_4$) μαζί με το «υπόλοιπο» ενός οξέος.

| Άλας               | Τύπος                    | Πού το βρίσκεις                               |
| ------------------ | ------------------------ | --------------------------------------------- |
| χλωριούχο νάτριο   | $\text{NaCl}$            | αλάτι, άλμη, αλάτι για τον πάγο στους δρόμους |
| ανθρακικό ασβέστιο | $\text{CaCO}_3$          | μάρμαρο, ασβεστόλιθος, πουρί                  |
| θειικό ασβέστιο    | $\text{CaSO}_4$          | γύψος, γυψοσανίδα                             |
| νιτρικό αμμώνιο    | $\text{NH}_4\text{NO}_3$ | αζωτούχο λίπασμα                              |
| θειικός χαλκός     | $\text{CuSO}_4$          | γαλαζόπετρα, χαλκούχοι ψεκασμοί               |

Το πουρί στον θερμοσίφωνα και στην αντίσταση του πλυντηρίου είναι ανθρακικό ασβέστιο, άλας που διαλύεται στα οξέα. Γι' αυτό τα αφαλατικά είναι όξινα.

*Κρύσταλλοι θειικού χαλκού, η γαλαζόπετρα των ψεκασμών. Είναι άλας: ο χαλκός θα ερχόταν από τη βάση και το θειικό από το οξύ. Οι μπλε κρύσταλλοι έχουν και νερό μέσα στο πλέγμα τους, CuSO₄·5H₂O. Είναι τοξικό άλας, γι' αυτό το πιάνεις με γάντια.*

## Διάβρωση: τι τρώει τι

| Υλικό                            | Το προσβάλλουν                       | Γιατί                                                      |
| -------------------------------- | ------------------------------------ | ---------------------------------------------------------- |
| σίδηρος, ψευδάργυρος (γαλβανιζέ) | οξέα                                 | βγάζουν υδρογόνο και διαλύονται                            |
| αλουμίνιο                        | οξέα **και** βάσεις                  | είναι από τα λίγα μέταλλα που τα τρώει και η καυστική σόδα |
| μάρμαρο, πέτρα, αρμοί, σκυρόδεμα | οξέα                                 | είναι ανθρακικά ή έχουν ασβέστη                            |
| χαλκός                           | όχι το υδροχλωρικό ή το αραιό θειικό | είναι μετά το υδρογόνο στη δραστικότητα                    |

Γι' αυτό δεν ρίχνεις αποφρακτικό καυστικής σόδας σε αλουμινένια σκεύη, και δεν καθαρίζεις μάρμαρο με κεζάπι ή ξίδι: θαμπώνει και «τρώγεται» για πάντα.

> **Πρόσεχε**
>
> **Χλωρίνη ποτέ με οξύ, ποτέ με αμμωνία.**
>
> - Χλωρίνη με υδροχλωρικό, αφαλατικό ή οποιοδήποτε όξινο καθαριστικό βγάζει **αέριο χλώριο**.
> - Χλωρίνη με αμμωνία βγάζει **χλωραμίνες**.
>
> Και τα δύο είναι τοξικά αέρια που καίνε τα πνευμόνια, ακόμα και σε κλειστό μπάνιο με λίγη ποσότητα. Ένα προϊόν τη φορά, ξέπλυμα ανάμεσα, αερισμός.

> **Θυμήσου**
>
> Αν οξύ ή βάση πεταχτεί στο δέρμα ή στο μάτι: **άφθονο τρεχούμενο νερό για τουλάχιστον $15$ λεπτά**, και μετά γιατρός. Δεν προσπαθείς να «εξουδετερώσεις» πάνω στο σώμα με ξίδι ή σόδα — η αντίδραση βγάζει θερμότητα και κάνει τη ζημιά χειρότερη. Γάντια και γυαλιά πριν ανοίξεις το μπουκάλι, όχι μετά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα αφαλατικό καφετιέρας έχει pH \$3\$ και ένα σαμπουάν pH \$6\$. Πόσες φορές πιο όξινο είναι το αφαλατικό;

1. Και τα δύο είναι κάτω από $7$, άρα και τα δύο είναι όξινα — το σαμπουάν ελάχιστα.
2. Η διαφορά είναι $6 - 3 = 3$ μονάδες pH.
3. Κάθε μονάδα είναι $10$ φορές, άρα:

   $10 \times 10 \times 10 = 10^3 = 1000$

   Το αφαλατικό είναι **χίλιες φορές** πιο όξινο. Όχι δύο, όπως θα έλεγε κάποιος διαιρώντας $6 : 3$.

### Παράδειγμα 2: Χύθηκε υγρό μπαταρίας (\$\text{H}\_2\text{SO}\_4\$) στο πάτωμα του συνεργείου και ρίχνεις μαγειρική σόδα (\$\text{NaHCO}\_3\$). Γράψε και ισοστάθμισε την αντίδραση, και εξήγησε τον αφρό.

1. Οξύ με όξινο ανθρακικό δίνει άλας, νερό και διοξείδιο του άνθρακα:

   $\text{H}_2\text{SO}_4 + \text{NaHCO}_3 \rightarrow \text{Na}_2\text{SO}_4 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2$
2. **Νάτριο:** $2$ δεξιά, άρα $2\text{NaHCO}_3$. Τότε αριστερά υπάρχουν $2$ άτομα άνθρακα, άρα $2\text{CO}_2$.
3. **Υδρογόνο:** αριστερά $2 + 2 = 4$, άρα $2\text{H}_2\text{O}$:

   $\text{H}_2\text{SO}_4 + 2\text{NaHCO}_3 \rightarrow \text{Na}_2\text{SO}_4 + 2\text{H}_2\text{O} + 2\text{CO}_2$

   **Οξυγόνο:** αριστερά $4 + 6 = 10$, δεξιά $4 + 2 + 4 = 10$ ✓
4. Ο αφρός είναι το $\text{CO}_2$ που φεύγει. Όσο αφρίζει, υπάρχει ακόμα οξύ· όταν σταματήσει, η εξουδετέρωση τελείωσε και το θειικό νάτριο που μένει μαζεύεται με ασφάλεια.

### Παράδειγμα 3: Ένας καθαριστής περνάει μαρμάρινο πάτωμα με υδροχλωρικό οξύ για να βγάλει λεκέδες τσιμέντου. Τι παθαίνει το μάρμαρο;

1. Το μάρμαρο είναι ανθρακικό ασβέστιο, $\text{CaCO}_3$ — άλας που αντιδρά με τα οξέα.
2. $\text{CaCO}_3 + 2\text{HCl} \rightarrow \text{CaCl}_2 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2$

   Ca: $1$/$1$ — C: $1$/$1$ — Cl: $2$/$2$ — H: $2$/$2$ — O: $3$/$3$ ✓
3. Το μάρμαρο **διαλύεται** στην επιφάνεια: βγάζει φυσαλίδες $\text{CO}_2$, το χλωριούχο ασβέστιο φεύγει με το νερό, και η γυαλάδα χάνεται. Η ζημιά δεν καθαρίζει — θέλει τρίψιμο και γυάλισμα.

   Για μάρμαρο υπάρχουν ουδέτερα καθαριστικά, με pH κοντά στο $7$.

### Παράδειγμα 4: Το νιτρικό κάλιο είναι λίπασμα. Από ποιο οξύ και ποια βάση βγαίνει με εξουδετέρωση; Γράψε την αντίδραση.

1. Το όνομα λέει τα κομμάτια: «κάλιο» από τη βάση, «νιτρικό» από το οξύ.

   Η βάση είναι το υδροξείδιο του καλίου, $\text{KOH}$, και το οξύ το νιτρικό, $\text{HNO}_3$.
2. Οξύ + βάση → άλας + νερό:

   $\text{HNO}_3 + \text{KOH} \rightarrow \text{KNO}_3 + \text{H}_2\text{O}$
3. **Έλεγχος.** H: $2$/$2$ — N: $1$/$1$ — O: $4$/$4$ — K: $1$/$1$ ✓

   Το $\text{KNO}_3$ δίνει στο φυτό δύο από τα τρία βασικά θρεπτικά του, άζωτο και κάλιο.

## Ερωτήσεις

1. Ένα καθαριστικό δαπέδων έχει pH $9$. Τι είναι;
   - Βασικό
   - Όξινο
   - Ουδέτερο
   - Άλας
2. Ένα διάλυμα έχει pH $2$ και ένα άλλο pH $5$. Πόσες φορές πιο όξινο είναι το πρώτο;
   - $1000$ φορές
   - $3$ φορές
   - $2{,}5$ φορές
   - $30$ φορές
3. Κάποιος ανακατεύει χλωρίνη με όξινο αφαλατικό για να καθαρίσει καλύτερα την τουαλέτα. Τι γίνεται;
   - Βγαίνει τοξικό αέριο χλώριο
   - Εξουδετερώνονται και γίνονται ακίνδυνα
   - Καθαρίζουν διπλάσια, χωρίς κίνδυνο
   - Βγαίνει υδρογόνο, που είναι εύφλεκτο
4. Τι δίνει πάντα μια αντίδραση εξουδετέρωσης οξέος με υδροξείδιο;
   - Άλας και νερό
   - Άλας και υδρογόνο
   - Οξύ και βάση
   - Μόνο νερό
5. Γιατί δεν καθαρίζεις μαρμάρινο πάγκο με ξίδι ή υδροχλωρικό;
   - Το οξύ διαλύει το ανθρακικό ασβέστιο
   - Το μάρμαρο είναι βασικό και εκρήγνυται
   - Το οξύ αφήνει λεκέδες σκουριάς
   - Δεν βγάζει τίποτα, είναι απλώς άχρηστο
6. Πετάχτηκε αποφρακτικό καυστικής σόδας στο μάτι ενός συναδέλφου. Τι κάνεις πρώτα;
   - Ξέπλυμα με άφθονο νερό για $15$ λεπτά
   - Λίγο ξίδι στο μάτι, για εξουδετέρωση
   - Ένα γρήγορο ξέπλυμα και κολλύριο
   - Επίδεσμος στο μάτι και αναμονή
7. Ποια από αυτές τις ουσίες είναι βάση;
   - $\text{NaOH}$
   - $\text{HCl}$
   - $\text{NaCl}$
   - $\text{H}_2\text{SO}_4$
8. Με τι αφαιρείται το πουρί από την αντίσταση ενός θερμοσίφωνα;
   - Με όξινο αφαλατικό
   - Με διάλυμα καυστικής σόδας
   - Με χλωρίνη
   - Με ζεστό νερό

## Ασκήσεις

1. Σε ένα κομμωτήριο υπάρχουν: σαμπουάν με pH $6$, καθαρό νερό με pH $7$ και υγρό περμανάντ με pH $9$. Χαρακτήρισε το καθένα ως όξινο, ουδέτερο ή βασικό.
2. Ένα καθαριστικό αρμών είναι $1000$ φορές πιο όξινο από ένα σαμπουάν με pH $6$. Πόσο είναι το pH του καθαριστικού, και πόσες φορές πιο όξινο είναι από το καθαρό νερό;
3. Ο γύψος των γυψοσανίδων είναι θειικό ασβέστιο, $\text{CaSO}_4$. Από ποιο οξύ και ποια βάση βγαίνει με εξουδετέρωση; Γράψε την αντίδραση και ισοστάθμισέ την.
4. Ένας τεχνικός πρέπει να βγάλει πουρί από τρία σημεία: έναν χάλκινο σωλήνα, ένα αλουμινένιο στοιχείο ψύξης και έναν μαρμάρινο νεροχύτη. Έχει μαζί του υδροχλωρικό οξύ και καυστική σόδα. Τι μπορεί να χρησιμοποιήσει σε καθένα;
5. Ένας γεωπόνος μετρά pH $4{,}5$ σε ένα χωράφι, ενώ η καλλιέργεια θέλει pH $6{,}5$. Θεώρησε ότι η οξύτητα του εδάφους οφείλεται σε νιτρικό οξύ, $\text{HNO}_3$.
   α) Πόσες φορές λιγότερο όξινο πρέπει να γίνει το έδαφος;
   β) Ποιο από τα τρία θα ρίξει: θειικό χαλκό, νιτρικό αμμώνιο ή σβησμένο ασβέστη, $\text{Ca(OH)}_2$;
   γ) Ισοστάθμισε την αντίδρασή του με το νιτρικό οξύ: $\text{HNO}_3 + \text{Ca(OH)}_2 \rightarrow \text{Ca(NO}_3)_2 + \text{H}_2\text{O}$
6. Στο εργαστήριο της σχολής υπάρχουν δύο μπουκάλια με υπόλειμμα υδροχλωρικού οξέος: $1$ λίτρο με pH $1$ και $1$ λίτρο με pH $3$. Τα αδειάζεις στο ίδιο δοχείο. Ένας συμμαθητής λέει ότι το μείγμα θα έχει pH $2$, τον μέσο όρο.
   α) Πόσες φορές πιο όξινο είναι το ένα μπουκάλι από το άλλο;
   β) Μέτρα την οξύτητα σε «μονάδες», με $1$ μονάδα ανά λίτρο για το pH $3$. Πόσες μονάδες ανά λίτρο έχει το μείγμα;
   γ) Ανάμεσα σε ποιους δύο ακέραιους είναι το pH του μείγματος; Έχει δίκιο ο συμμαθητής;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-a/chemistry/acids-bases-salts
