# Το αναπνευστικό σύστημα

> Από τη μύτη ως τις κυψελίδες: πώς μπαίνει το οξυγόνο στο αίμα και πώς βγαίνει το διοξείδιο του άνθρακα.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/respiratory-system

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις με τη σειρά τα όργανα από τα οποία περνά ο αέρας, από τη μύτη ως τις κυψελίδες.
- Να εξηγείς την ανταλλαγή των αερίων στις κυψελίδες, και πώς διαφέρει ο αέρας που εισπνέεις από αυτόν που εκπνέεις.
- Να περιγράφεις πώς γεμίζουν και αδειάζουν οι πνεύμονες με το διάφραγμα και τους μυς του θώρακα.
- Να εξηγείς γιατί είναι καλύτερο να αναπνέεις από τη μύτη, και πώς το κάπνισμα, η σκόνη και ο καπνός βλάπτουν τους πνεύμονες.

## Λίγα δευτερόλεπτα χωρίς αέρα

Χωρίς φαγητό αντέχεις εβδομάδες, χωρίς νερό μερικές μέρες. Χωρίς αέρα, **μόλις λίγα λεπτά**. Γι' αυτό οι δύτες, οι πυροσβέστες και οι αστροναύτες κουβαλούν φιάλες με αέρα, και οι ορειβάτες στις πιο ψηλές κορυφές της Γης φιάλες με οξυγόνο.

Κάθε κύτταρο του σώματός σου χρειάζεται **οξυγόνο**, για να διασπά την τροφή και να παίρνει ενέργεια, όπως κάνουν και τα φυτά. Από τη διάσπαση αυτή μένει **διοξείδιο του άνθρακα**, που πρέπει να φύγει. Με την **αναπνοή** παίρνεις το ένα και διώχνεις το άλλο. Τα όργανα που το κάνουν αποτελούν το **αναπνευστικό σύστημα**.

Δεν αναπνέουν όλα τα ζώα όπως εσύ. Τα ψάρια παίρνουν με τα **βράγχια** το οξυγόνο που είναι διαλυμένο στο νερό. Ο γαιοσκώληκας αναπνέει από όλο το δέρμα του. Τα πουλιά, που ξοδεύουν πολλή ενέργεια στο πέταγμα, έχουν και αερόσακους μέσα στο σώμα τους, που κρατούν επιπλέον αέρα.

## Το ταξίδι του αέρα

Πάρε μια βαθιά ανάσα. Ο αέρας που μπαίνει από τη μύτη σου κάνει μια συγκεκριμένη διαδρομή:

1. **Ρινική κοιλότητα** (ή στόμα). Εδώ ο αέρας καθαρίζεται, ζεσταίνεται και υγραίνεται.
2. **Φάρυγγας**, ο χώρος πίσω από τη μύτη και το στόμα, απ' όπου περνούν και ο αέρας και η τροφή.
3. **Λάρυγγας**, η αρχή της αναπνευστικής οδού, όπου βρίσκονται και οι φωνητικές χορδές.
4. **Τραχεία**, ένας σωλήνας στον λαιμό, που τον κρατούν ανοιχτό χόνδρινοι δακτύλιοι.
5. **Βρόγχοι**: η τραχεία χωρίζεται σε δύο, έναν για κάθε **πνεύμονα**.
6. **Βρογχικό δέντρο**: οι βρόγχοι διακλαδίζονται σε όλο και πιο λεπτά κλαδιά, σαν ανάποδο δέντρο.
7. **Κυψελίδες**: στις άκρες των πιο λεπτών κλαδιών υπάρχουν εκατομμύρια μικροσκοπικά σακουλάκια, τυλιγμένα με πολύ λεπτά αιμοφόρα αγγεία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη μύτη ως τις κυψελίδες*

## Στις κυψελίδες: η ανταλλαγή

Στις κυψελίδες γίνεται η πιο σημαντική δουλειά. Το τοίχωμά τους είναι τόσο λεπτό που τα αέρια το περνούν:

- το **οξυγόνο** του αέρα που εισέπνευσες περνά από την κυψελίδα **στο αίμα**,
- το **διοξείδιο του άνθρακα**, που φέρνει το αίμα από τα κύτταρα του σώματος, περνά από το αίμα **στην κυψελίδα**, και φεύγει με την εκπνοή.

> **Κλειδί**
>
> Η **ανταλλαγή των αερίων** γίνεται στις **κυψελίδες** των πνευμόνων: οξυγόνο από τον αέρα στο αίμα, διοξείδιο του άνθρακα από το αίμα στον αέρα.
>
> Γι' αυτό ο αέρας που εκπνέεις έχει **λιγότερο οξυγόνο** και **πολύ περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα** από αυτόν που εισπνέεις.

|                       | Αέρας που εισπνέεις          | Αέρας που εκπνέεις                                  |
| --------------------- | ---------------------------- | --------------------------------------------------- |
| Οξυγόνο               | περίπου $21$ στα $100$ μέρη  | περίπου $16$ στα $100$                              |
| Διοξείδιο του άνθρακα | λιγότερο από $1$ στα $1.000$ | περίπου $4$ στα $100$                               |
| Υδρατμοί              | λίγοι                        | πολλοί: γι' αυτό θολώνει ο καθρέφτης όταν τον φυσάς |

Το οξυγόνο που μπήκε στο αίμα ταξιδεύει σε όλο το σώμα. Αυτό είναι δουλειά του κυκλοφορικού συστήματος, που θα δεις στην επόμενη ενότητα, [Το κυκλοφορικό σύστημα](/el/dim-6/physics/circulatory-system).

## Ποιος κινεί τους πνεύμονες

Οι πνεύμονες **δεν έχουν δικούς τους μυς**. Δεν μπορούν να φουσκώσουν μόνοι τους. Τους κινούν οι **μύες του θώρακα**, ανάμεσα στα πλευρά, και το **διάφραγμα**, ένας μεγάλος μυς σαν θόλος κάτω από τους πνεύμονες.

- **Εισπνοή:** το διάφραγμα κατεβαίνει και τα πλευρά ανοίγουν. Ο θώρακας μεγαλώνει, οι πνεύμονες τεντώνονται και ρουφούν αέρα.
- **Εκπνοή:** το διάφραγμα χαλαρώνει και ανεβαίνει, τα πλευρά κλείνουν. Ο θώρακας μικραίνει και ο αέρας βγαίνει.

Βάλε την παλάμη σου στην κοιλιά και πάρε μια βαθιά ανάσα: τη νιώθεις να φουσκώνει, γιατί το διάφραγμα σπρώχνει προς τα κάτω.

*Ακτινογραφία θώρακα ενός υγιούς ανθρώπου. Οι πνεύμονες, γεμάτοι αέρα, φαίνονται σκούροι, και τα πλευρά τους κλείνουν σαν κλουβί. Ανάμεσά τους, πιο ανοιχτόχρωμη, είναι η καρδιά. Από κάτω φαίνεται ο θόλος του διαφράγματος.*

> **Πρόσεχε**
>
> «Όταν τρως, μη μιλάς» δεν είναι μόνο τρόποι. Τη στιγμή που καταπίνεις, ένα πτερύγιο, η **επιγλωττίδα**, κλείνει τον λάρυγγα, και η τροφή πάει στον οισοφάγο. Όταν μιλάς, ο λάρυγγας μένει ανοιχτός για να βγαίνει αέρας. Αν μιλάς με γεμάτο στόμα, μια μπουκιά μπορεί να πάει στον λάθος δρόμο και να σε πνίξει.

## Να προσέχεις τους πνεύμονές σου

Μαζί με τον αέρα εισπνέεις και σκόνη, γύρη, μικρόβια. Η μύτη είναι η πρώτη σου άμυνα: οι τριχούλες και η βλέννα της παγιδεύουν πολλά από αυτά, και ο αέρας φτάνει στους πνεύμονες ζεστός και υγρός. Γι' αυτό είναι πιο υγιεινό να αναπνέεις **από τη μύτη** και όχι από το στόμα.

- **Το κάπνισμα** γεμίζει τους πνεύμονες με πίσσα, νικοτίνη και εκατοντάδες βλαβερές ουσίες. Κάποιες κάθονται στις κυψελίδες και δυσκολεύουν την ανταλλαγή των αερίων, άλλες περνούν στο αίμα. Και όποιος κάθεται δίπλα σε καπνιστή εισπνέει κι αυτός τις ίδιες ουσίες: αυτό είναι το **παθητικό κάπνισμα**.
- **Η σκόνη και η ρύπανση** του αέρα, ειδικά στις μεγάλες πόλεις, προκαλούν αναπνευστικά προβλήματα. Βοηθούν ο συχνός αερισμός των δωματίων, οι βόλτες στη φύση και η άσκηση.
- **Το άσθμα** είναι μια συχνή πάθηση: οι βρόγχοι στενεύουν, και η αναπνοή γίνεται δύσκολη, με βήχα και σφύριγμα. Το ειδικό σπρέι που χρησιμοποιούν όσοι έχουν άσθμα ανοίγει ξανά τους βρόγχους.

> **Θυμήσου**
>
> Αν πιάσει φωτιά σε ένα κτίριο και γεμίσει καπνό, ο μεγάλος κίνδυνος δεν είναι μόνο τα εγκαύματα, αλλά και ο καπνός, που δεν έχει αρκετό οξυγόνο. Βάλε ένα βρεγμένο πανί στη μύτη και στο στόμα και βγες **σκυφτά, κοντά στο πάτωμα**, όπου ο αέρας είναι πιο καθαρός, γιατί ο ζεστός καπνός ανεβαίνει ψηλά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Φυσάς με ένα καλαμάκι στο νερό με ασβέστη, που είναι διαυγές, και σε λίγο θολώνει. Τι σου λέει αυτό για τον αέρα που εκπνέεις;

1. Το ασβεστόνερο θολώνει όταν περνάει από μέσα του **διοξείδιο του άνθρακα**.
2. Ο αέρας που φύσηξες ήρθε από τους πνεύμονες, άρα έχει διοξείδιο του άνθρακα, και αρκετό για να θολώσει το νερό.
3. Αν περάσεις από το ίδιο νερό απλό αέρα του δωματίου, με μια τρόμπα, θα θολώσει πολύ πιο αργά. Ο αέρας που εκπνέεις έχει **πολύ περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα**, γιατί στις κυψελίδες το αίμα αφήνει εκεί αυτό που μάζεψε από το σώμα.

### Παράδειγμα 2: Γιατί, όταν τρέχεις, αναπνέεις πιο γρήγορα και πιο βαθιά;

1. Τρέχοντας, οι μύες σου δουλεύουν περισσότερο, άρα χρειάζονται **περισσότερη ενέργεια**.
2. Για περισσότερη ενέργεια, τα κύτταρά τους διασπούν περισσότερη τροφή. Αυτό θέλει **περισσότερο οξυγόνο** και αφήνει **περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα**.
3. Με γρηγορότερες και βαθύτερες ανάσες μπαίνει περισσότερος αέρας στις κυψελίδες. Έτσι περνά περισσότερο οξυγόνο στο αίμα και φεύγει γρηγορότερα το διοξείδιο του άνθρακα.

## Ερωτήσεις

1. Πού περνά το οξυγόνο από τον αέρα στο αίμα;
   - Στις κυψελίδες
   - Στην τραχεία, μέσα στον λαιμό
   - Στη ρινική κοιλότητα, στη μύτη
   - Στο διάφραγμα, κάτω από το στήθος
2. Ποια είναι η σωστή σειρά της διαδρομής του αέρα;
   - Λάρυγγας → τραχεία → βρόγχοι → κυψελίδες
   - Τραχεία → λάρυγγας → κυψελίδες → βρόγχοι
   - Βρόγχοι → τραχεία → λάρυγγας → κυψελίδες
   - Λάρυγγας → κυψελίδες → τραχεία → βρόγχοι
3. Σε τι διαφέρει ο αέρας που εκπνέεις από αυτόν που εισπνέεις;
   - Έχει λιγότερο οξυγόνο και πιο πολύ διοξείδιο του άνθρακα
   - Δεν έχει καθόλου οξυγόνο, μόνο διοξείδιο του άνθρακα
   - Έχει περισσότερο οξυγόνο, γιατί καθαρίστηκε στη μύτη
   - Είναι ίδιος με τον αέρα του δωματίου, απλώς πιο ζεστός και υγρός
4. Ποιος κάνει τους πνεύμονες να γεμίζουν με αέρα;
   - Το διάφραγμα και οι μύες του θώρακα
   - Οι δικοί τους μύες, μέσα στους πνεύμονες
   - Η καρδιά, που τους σπρώχνει με κάθε χτύπο
   - Η τραχεία, που ρουφάει τον αέρα σαν αντλία
5. Γιατί είναι πιο υγιεινό να αναπνέεις από τη μύτη και όχι από το στόμα;
   - Ο αέρας φιλτράρεται, ζεσταίνεται και υγραίνεται
   - Από τη μύτη μπαίνει πολύ περισσότερος αέρας σε κάθε ανάσα
   - Η μύτη προσθέτει οξυγόνο στον αέρα που μπαίνει
   - Η μύτη κάνει την ανταλλαγή των αερίων μόνη της
6. Γιατί είναι επικίνδυνο να μιλάς με γεμάτο στόμα;
   - Η τροφή μπορεί να πάει στον λάρυγγα
   - Το στομάχι γεμίζει αέρα και πονάει
   - Οι φωνητικές χορδές λερώνονται από το φαγητό
   - Τα δόντια δεν μασάνε καλά την τροφή
7. Ένα κτίριο γεμίζει καπνό από φωτιά. Πώς βγαίνεις πιο ασφαλώς;
   - Σκυφτά, κοντά στο πάτωμα, με βρεγμένο πανί
   - Όρθιος και τρέχοντας, κρατώντας την ανάσα
   - Ανεβαίνοντας στον πάνω όροφο για καθαρό αέρα
   - Ανοίγοντας τα ντουλάπια για να βρεις οξυγόνο
8. Πώς παίρνει οξυγόνο ένα ψάρι;
   - Με τα βράγχια, από το νερό
   - Με πνεύμονες, από την επιφάνεια
   - Από όλο του το δέρμα, στη λάσπη
   - Δεν χρειάζεται καθόλου οξυγόνο

## Ασκήσεις

1. Ποιο αέριο παίρνει το σώμα σου με την εισπνοή, και ποιο διώχνει με την εκπνοή;
2. Ένα χειμωνιάτικο πρωί, $25$ παιδιά κάθονται δύο ώρες σε μια τάξη με κλειστά παράθυρα, και τα τζάμια θολώνουν από μέσα. Ποιο αέριο λιγοστεύει στον αέρα της τάξης, ποιο αυξάνεται, και τι θόλωσε τα τζάμια;
3. Υπολόγισε περίπου: πόσο αέρα αναπνέει ένας ενήλικας σε ένα μερόνυχτο; Σε κάθε ήρεμη ανάσα παίρνει περίπου μισό λίτρο αέρα. Πόσες ανάσες κάνει το λεπτό, διάλεξέ το εσύ.
   α) Πόσα λίτρα αέρα σε ένα μερόνυχτο;
   β) Πόσα λίτρα οξυγόνο κρατά το σώμα του από αυτόν τον αέρα;
4. Στο «φιλί της ζωής», ένας διασώστης φυσάει τον αέρα που εκπνέει στο στόμα ενός ανθρώπου που σταμάτησε να αναπνέει. Ο Παύλος λέει: «Αυτό δεν βοηθάει. Ο αέρας που εκπνέουμε δεν έχει καθόλου οξυγόνο.» Έχει δίκιο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/respiratory-system
