# Τα φυτά: φωτοσύνθεση και αναπνοή

> Πώς ένα φύλλο φτιάχνει τροφή από φως, νερό και διοξείδιο του άνθρακα — και γιατί το φυτό αναπνέει κι αυτό.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/plants-photosynthesis

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς ότι τα φυτά φτιάχνουν μόνα τους την τροφή τους με τη φωτοσύνθεση.
- Να αναφέρεις τι χρειάζεται η φωτοσύνθεση (φως, νερό, διοξείδιο του άνθρακα, χλωροφύλλη) και τι δίνει (άμυλο και οξυγόνο).
- Να ξεχωρίζεις τη φωτοσύνθεση από την αναπνοή του φυτού, και να ξέρεις ότι το φυτό αναπνέει μέρα και νύχτα.
- Να περιγράφεις τη διαπνοή και τον ρόλο των στομάτων του φύλλου.

## Ένα φύλλο που μαγειρεύει

Εσύ τρως για να έχεις ενέργεια. Το ίδιο και η γάτα, το ψάρι, η μέλισσα. Κανένα ζώο δεν φτιάχνει μόνο του την τροφή του: την παίρνει έτοιμη, τρώγοντας φυτά ή άλλα ζώα.

Τα φυτά κάνουν κάτι που δεν το κάνει κανένα ζώο. **Φτιάχνουν μόνα τους την τροφή τους**, μέσα στα φύλλα τους, από υλικά που υπάρχουν παντού γύρω μας:

- **νερό**, που το απορροφούν οι ρίζες από το έδαφος και ανεβαίνει από τον βλαστό ως τα φύλλα,
- **διοξείδιο του άνθρακα**, ένα αέριο του αέρα, που μπαίνει στα φύλλα από μικροσκοπικές τρυπούλες,
- και **ενέργεια από το φως του Ήλιου**.

Το φως το «πιάνει» μια πράσινη ουσία των φύλλων, η **χλωροφύλλη**. Αυτή δίνει στα φυτά το χρώμα τους, και βρίσκεται μέσα στους χλωροπλάστες των κυττάρων, που γνωρίζεις από την ενότητα [Έμβια, άβια και το κύτταρο](/el/dim-6/physics/living-things-cell).

> **Κλειδί**
>
> **Φωτοσύνθεση** είναι η λειτουργία με την οποία το φυτό φτιάχνει την τροφή του. Η λέξη έχει μέσα της το «φως» και τη «σύνθεση».
>
> **νερό + διοξείδιο του άνθρακα** → (με φως και χλωροφύλλη) → **γλυκόζη + οξυγόνο**
>
> Από τη γλυκόζη το φυτό φτιάχνει **άμυλο**, την αποθηκευμένη τροφή του, που ταξιδεύει σε όλα τα μέρη του. Το **οξυγόνο** βγαίνει στον αέρα.

Γι' αυτό η φωτοσύνθεση γίνεται μόνο στα **πράσινα** μέρη του φυτού, κυρίως στα φύλλα. Η ρίζα, μέσα στο σκοτεινό χώμα, δεν φωτοσυνθέτει· τρέφεται με το άμυλο που της στέλνουν τα φύλλα.

*Φύκια σε μια φιάλη με νερό, μετά από ώρα στον ήλιο. Οι μικρές φυσαλίδες γύρω τους είναι οξυγόνο, που βγήκε από τη φωτοσύνθεση.*

Φωτοσύνθεση δεν κάνουν μόνο τα φυτά της στεριάς. Στη θάλασσα, κοντά στην επιφάνεια όπου φτάνει το φως, ζουν δισεκατομμύρια μικροσκοπικοί οργανισμοί, το **φυτοπλαγκτόν**. Δεν έχουν ούτε ρίζες ούτε φύλλα, αλλά φωτοσυνθέτουν, και είναι τόσο πολλοί που δίνουν περίπου **το μισό οξυγόνο** που παράγεται στη Γη.

## Το πείραμα με το ποντίκι

Το $1772$ ο Άγγλος ερευνητής **Τζόζεφ Πρίστλεϊ** έκλεισε ένα ποντίκι σε ένα γυάλινο δοχείο. Σε λίγη ώρα το ποντίκι λιποθύμησε: ο αέρας του δοχείου είχε «χαλάσει». Ένα φυτό όμως, κλεισμένο μόνο του σε ίδιο δοχείο, συνέχιζε να μεγαλώνει.

Τότε έβαλε **μαζί** ένα ποντίκι και ένα φυτό. Το ποντίκι ανέπνεε κανονικά για πολύ περισσότερη ώρα. Το φυτό ξανάφτιαχνε τον αέρα που χαλούσε η αναπνοή του ποντικιού. Σήμερα ξέρουμε τι συνέβαινε: το φυτό έδινε **οξυγόνο** με τη φωτοσύνθεση.

## Το φυτό αναπνέει κι αυτό

Το φυτό είναι ζωντανός οργανισμός, άρα χρειάζεται ενέργεια για να ζήσει. Την παίρνει όπως εσύ: **διασπά την τροφή του με οξυγόνο**. Αυτό είναι η **αναπνοή**. Το φυτό παίρνει οξυγόνο και αφήνει διοξείδιο του άνθρακα, από όλα τα μέρη του: φύλλα, βλαστό, ακόμα και ρίζες.

Η αναπνοή είναι η **αντίθετη** λειτουργία από τη φωτοσύνθεση:

|              | Φωτοσύνθεση                    | Αναπνοή                        |
| ------------ | ------------------------------ | ------------------------------ |
| Πότε         | μόνο όταν υπάρχει φως          | μέρα και νύχτα, πάντα          |
| Πού          | στα πράσινα μέρη               | σε όλα τα μέρη                 |
| Παίρνει      | διοξείδιο του άνθρακα και νερό | οξυγόνο                        |
| Δίνει        | οξυγόνο                        | διοξείδιο του άνθρακα          |
| Με την τροφή | τη φτιάχνει                    | τη διασπά και παίρνει ενέργεια |

Τη μέρα γίνονται και οι δύο. Η φωτοσύνθεση όμως δίνει **πολύ περισσότερο** οξυγόνο από όσο παίρνει η αναπνοή, γι' αυτό το φυτό συνολικά εμπλουτίζει τον αέρα. Τη νύχτα μένει μόνο η αναπνοή.

> **Πρόσεχε**
>
> - Τα φυτά **δεν** αναπνέουν μόνο τη νύχτα. Αναπνέουν συνέχεια· τη μέρα απλώς η φωτοσύνθεση «σκεπάζει» την αναπνοή.
> - Πολλοί λένε ότι είναι επικίνδυνο να κοιμάσαι σε δωμάτιο με φυτά. Δεν είναι. Το οξυγόνο που παίρνει ένα φυτό τη νύχτα είναι πολύ λιγότερο από όσο παίρνει ένας άνθρωπος, ή ακόμα κι ένα κατοικίδιο, στο ίδιο δωμάτιο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φωτοσύνθεση ή αναπνοή;*

## Τα στόματα και η διαπνοή

Από πού μπαίνει το διοξείδιο του άνθρακα και βγαίνει το οξυγόνο; Από χιλιάδες μικροσκοπικούς πόρους, κυρίως στην κάτω επιφάνεια του φύλλου. Λέγονται **στόματα**, γιατί μοιάζουν με μικρά στόματα με χείλη, που ανοίγουν και κλείνουν.

*Ένα στόμα σε φύλλο ντομάτας, μεγεθυμένο χιλιάδες φορές, με τεχνητό χρώμα. Δύο κύτταρα σαν χείλη ανοίγουν και κλείνουν το άνοιγμα στη μέση.*

Όταν τα στόματα ανοίγουν για τα αέρια, βγαίνει από εκεί και **νερό**, σαν υδρατμός. Αυτή η αποβολή νερού λέγεται **διαπνοή**. Για να αναπληρώσει το νερό που χάνει, το φυτό τραβάει συνέχεια καινούργιο νερό από τις ρίζες. Μαζί του ανεβαίνουν και τα θρεπτικά άλατα του χώματος, και φτάνουν σε όλα τα μέρη του φυτού.

Κάθε φυτό έχει τις δικές του ανάγκες σε νερό. Ο **κάκτος** και η φραγκοσυκιά αποθηκεύουν νερό στον χοντρό βλαστό τους και αντέχουν μεγάλες ξηρασίες. Το **ρύζι** θέλει πολύ νερό, και καλλιεργείται σε χωράφια πλημμυρισμένα. Το **νούφαρο** επιπλέει σε λίμνες, με τα φύλλα του πάνω στο νερό.

> **Θυμήσου**
>
> - **Φωτοσύνθεση:** με φως και χλωροφύλλη, από νερό και διοξείδιο του άνθρακα, φτιάχνεται τροφή και βγαίνει οξυγόνο.
> - **Αναπνοή:** με οξυγόνο διασπάται η τροφή και βγαίνει διοξείδιο του άνθρακα. Γίνεται μέρα και νύχτα.
> - **Διαπνοή:** το φυτό χάνει νερό από τα στόματα των φύλλων.

Το φυτό, που φτιάχνει μόνο του την τροφή του, είναι η αρχή κάθε τροφικής αλυσίδας. Θα το δεις στην ενότητα [Οικοσυστήματα](/el/dim-6/physics/ecosystems-food-webs).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κλείνεις μια γλάστρα με φασόλι σε ντουλάπι για δέκα μέρες, και το ποτίζεις κανονικά. Τα φύλλα κιτρινίζουν και το φυτό αδυνατίζει. Γιατί;

1. Το φυτό είχε νερό από το πότισμα και διοξείδιο του άνθρακα από τον αέρα του ντουλαπιού.
2. Του έλειπε όμως το **φως**. Χωρίς φως η φωτοσύνθεση σταματά, άρα το φυτό δεν φτιάχνει καινούργια τροφή.
3. Η αναπνοή όμως συνεχίζει μέρα και νύχτα, και ξοδεύει την τροφή που είχε αποθηκεύσει. Το φυτό ζει από τα «αποθέματά» του, και γι' αυτό αδυνατίζει.

### Παράδειγμα 2: Γιατί ένα φυτό που ξεχάσαμε να ποτίσουμε μαραίνεται πιο γρήγορα μια ζεστή μέρα με αέρα;

1. Από τα ανοιχτά στόματα των φύλλων το φυτό χάνει συνέχεια νερό με τη **διαπνοή**.
2. Με ζέστη και αέρα το νερό εξατμίζεται πιο γρήγορα, όπως στεγνώνουν πιο γρήγορα και τα ρούχα στο σκοινί.
3. Χωρίς πότισμα, οι ρίζες δεν βρίσκουν νερό για να αναπληρώσουν όσο χάνεται. Τα κύτταρα αδειάζουν από νερό και το φυτό **μαραίνεται**.

## Ερωτήσεις

1. Τι κάνουν τα φυτά που δεν το κάνει κανένα ζώο;
   - Φτιάχνουν μόνα τους την τροφή τους
   - Αναπνέουν οξυγόνο από τον αέρα
   - Χρειάζονται νερό για να ζήσουν
   - Μεγαλώνουν και κάνουν απογόνους σαν τον εαυτό τους
2. Ποια υλικά χρησιμοποιεί το φύλλο για να φτιάξει τροφή με τη φωτοσύνθεση;
   - Νερό και διοξείδιο του άνθρακα
   - Οξυγόνο από τον αέρα και νερό από τη ρίζα
   - Άμυλο και οξυγόνο
   - Χώμα και λίπασμα από τη γλάστρα
3. Ποια είναι η δουλειά της χλωροφύλλης;
   - Πιάνει την ενέργεια του φωτός
   - Τραβάει το νερό από τις ρίζες
   - Αποθηκεύει το άμυλο στη ρίζα
   - Ανοίγει και κλείνει τα στόματα
4. Τι κάνει ένα φυτό τα μεσάνυχτα, στο σκοτάδι;
   - Αναπνέει, αλλά δεν φωτοσυνθέτει
   - Φωτοσυνθέτει, αλλά σταματά να αναπνέει
   - Ούτε αναπνέει ούτε φωτοσυνθέτει
   - Και αναπνέει και φωτοσυνθέτει
5. Ο Πρίστλεϊ έκλεισε ένα ποντίκι μαζί με ένα φυτό σε γυάλινο δοχείο. Γιατί το ποντίκι άντεξε πολύ περισσότερο από όταν ήταν μόνο του;
   - Το φυτό έδινε οξυγόνο με τη φωτοσύνθεση
   - Το ποντίκι έτρωγε τα φύλλα του φυτού
   - Το φυτό έπαιρνε το οξυγόνο του ποντικιού
   - Το φυτό έβγαζε νερό με τη διαπνοή
6. Τι είναι τα στόματα ενός φύλλου;
   - Μικροσκοπικοί πόροι που ανοίγουν και κλείνουν
   - Οι πράσινοι χλωροπλάστες μέσα στα κύτταρα του φύλλου
   - Οι λεπτές ρίζες που ρουφούν το νερό
   - Τα σημεία όπου φυτρώνουν οι καρποί
7. Η Ελένη έχει μια γλάστρα στο δωμάτιό της. Της λένε ότι τη νύχτα το φυτό θα της «κλέψει» το οξυγόνο. Τι ισχύει;
   - Το φυτό παίρνει πολύ λίγο οξυγόνο, χωρίς κίνδυνο
   - Το φυτό δεν παίρνει καθόλου οξυγόνο όταν είναι σκοτάδι
   - Είναι επικίνδυνο, πρέπει να το βγάλει έξω
   - Το φυτό βγάζει οξυγόνο και τη νύχτα
8. Από πού έρχεται περίπου το μισό οξυγόνο που παράγεται στη Γη;
   - Από το φυτοπλαγκτόν της θάλασσας
   - Από τα ψάρια του ωκεανού
   - Από τις ρίζες των δέντρων
   - Από τα σύννεφα και τους υδρατμούς της ατμόσφαιρας

## Ασκήσεις

1. Ποια δύο πράγματα βγαίνουν από τη φωτοσύνθεση;
2. Η ρίζα του καρότου είναι πορτοκαλί και ζει μέσα στο χώμα. Κάνει φωτοσύνθεση, αναπνοή ή και τα δύο;
3. Κρατάς ένα φυτό δύο μέρες στο σκοτάδι, για να ξοδέψει το άμυλο που είχε. Μετά σκεπάζεις τη μισή επιφάνεια ενός φύλλου με αλουμινόχαρτο και αφήνεις το φυτό μια μέρα στον ήλιο. Στο τέλος ο δάσκαλος βγάζει το πράσινο χρώμα από το φύλλο και ρίχνει πάνω του ιώδιο, ένα υγρό που γίνεται μπλε-μαύρο εκεί που υπάρχει άμυλο.
   α) Ποιο μισό του φύλλου θα γίνει μπλε-μαύρο;
   β) Γιατί έπρεπε πρώτα να μείνει το φυτό στο σκοτάδι;
   γ) Ένα άλλο φυτό έχει φύλλα με πράσινες και άσπρες λωρίδες. Το αφήνεις όλο στον ήλιο, χωρίς αλουμινόχαρτο. Πού θα γίνει μπλε-μαύρο το φύλλο του;
4. Ένα φυτό και ένα ποντίκι κλείνονται μαζί σε γυάλινο δοχείο, αλλά το δοχείο μένει όλο το βράδυ στο σκοτάδι. Θα βοηθήσει το φυτό το ποντίκι;
5. Βάζεις ένα κλαδάκι υδρόβιου φυτού σε ένα ποτήρι νερό, και πάνω από το ποτήρι ένα λαμπάκι LED. Μετράς πόσες φυσαλίδες βγάζει το φυτό σε ένα λεπτό, με το λαμπάκι σε διαφορετικές αποστάσεις: στα $10$ cm βγάζει $24$, στα $20$ cm $11$, στα $40$ cm $3$, και στα $80$ cm καμία. Με το λαμπάκι σβηστό, σε σκοτεινό δωμάτιο, πάλι καμία. Το LED σχεδόν δεν ζεσταίνει, και το νερό έχει σε όλες τις μετρήσεις την ίδια θερμοκρασία.
   α) Τι αέριο είναι οι φυσαλίδες, και τι δείχνουν οι μετρήσεις;
   β) Γιατί ήταν σημαντικό να μη ζεσταίνει το λαμπάκι το νερό;
   γ) Η Ρένα λέει: «Στα $80$ cm δεν βγαίνει καμία φυσαλίδα, όπως στο σκοτάδι. Άρα εκεί το φυτό δεν κάνει καθόλου φωτοσύνθεση.» Είναι σίγουρο αυτό;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/plants-photosynthesis
