# Μαγνήτες

> Έλξη, άπωση και η πυξίδα που δείχνει βορρά.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/magnets

## Τι θα μάθεις

- Να εφαρμόζεις τον κανόνα των πόλων: ίδιοι απωθούνται, αντίθετοι έλκονται.
- Να αναγνωρίζεις ποια υλικά έλκονται από μαγνήτη και ποια όχι.
- Να καταλαβαίνεις ότι ο μαγνητισμός δρα από απόσταση και μέσα από υλικά.
- Να εξηγείς γιατί η βελόνα της πυξίδας δείχνει βορρά.

## Κάθε μαγνήτης έχει δύο πόλους

Στα άκρα κάθε μαγνήτη υπάρχουν δύο περιοχές όπου η δύναμη είναι ισχυρότερη: ο **βόρειος** (Β) και ο **νότιος** (Ν) πόλος.

Ο κανόνας είναι ένας, και δεν έχει εξαιρέσεις:

> **Ίδιοι πόλοι απωθούνται. Αντίθετοι πόλοι έλκονται.**

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γύρνα τους μαγνήτες*

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν μπορείς να φτιάξεις μαγνήτη με έναν μόνο πόλο.
>
> Κόψε έναν μαγνήτη στη μέση: δεν παίρνεις ένα «βόρειο» και ένα «νότιο» κομμάτι. Παίρνεις **δύο πλήρεις μαγνήτες**, ο καθένας με Β και Ν.
>
> Κόψ' τους ξανά, και πάλι το ίδιο. Όσο μικρά κι αν γίνουν τα κομμάτια, έχουν πάντα δύο πόλους.

## Ποια υλικά έλκονται

Ο μαγνήτης **δεν** τραβάει «τα μέταλλα». Τραβάει συγκεκριμένα μέταλλα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Θα το τραβήξει ο μαγνήτης;*

> **Κλειδί**
>
> Μαγνητικά είναι κυρίως **τρία** μέταλλα: ο **σίδηρος**, το **νικέλιο** και το **κοβάλτιο** — καθώς και κράματα που τα περιέχουν, όπως ο χάλυβας.
>
> Τα υπόλοιπα μέταλλα (αλουμίνιο, χαλκός, χρυσός, ασήμι) **δεν** έλκονται.
>
> Γι' αυτό ο μαγνήτης είναι εργαλείο διαχωρισμού: στα εργοστάσια ανακύκλωσης ξεχωρίζει τα σιδερένια από τα αλουμινένια σε δευτερόλεπτα.

## Δρα από απόσταση, και μέσα από υλικά

Ο μαγνήτης δεν χρειάζεται να αγγίξει το αντικείμενο. Γύρω του υπάρχει ένα **μαγνητικό πεδίο** — μια περιοχή όπου ασκείται δύναμη.

Το πεδίο περνάει μέσα από χαρτί, ξύλο, πλαστικό, γυαλί, ακόμα και από το χέρι σου. Γι' αυτό ένας μαγνήτης κρατάει ένα σημείωμα πάνω στο ψυγείο, με το χαρτί ανάμεσα.

Όσο απομακρύνεσαι, η δύναμη **εξασθενεί γρήγορα**.

*Ένας μαγνήτης-πέταλο κάτω από ένα φύλλο χαρτί, και από πάνω ρινίσματα σιδήρου. Ο μαγνήτης δεν αγγίζει τα ρινίσματα, κι όμως αυτά στοιχίζονται σε γραμμές. Πυκνώνουν στους δύο πόλους, όπου η δύναμη είναι πιο ισχυρή.*

## Μπορείς να φτιάξεις μαγνήτη

Τρίψε ένα σιδερένιο καρφί πολλές φορές με τον ίδιο πόλο ενός μαγνήτη, **πάντα προς την ίδια κατεύθυνση**. Μετά, το καρφί θα σηκώνει μικρούς συνδετήρες.

Τι έγινε; Μέσα στον σίδηρο υπάρχουν μικροσκοπικές μαγνητικές περιοχές — σαν πολλά μικρά μαγνητάκια. Συνήθως είναι στραμμένες ανάκατα, και οι δυνάμεις τους αλληλοαναιρούνται. Το τρίψιμο τις στρέφει **προς την ίδια κατεύθυνση**, και οι δυνάμεις τους αθροίζονται.

Ένα δυνατό χτύπημα ή η πολλή ζέστη τις ξαναμπερδεύουν, και το καρφί χάνει τον μαγνητισμό του.

## Η Γη είναι ένας τεράστιος μαγνήτης

Η βελόνα της πυξίδας είναι ένας μικρός μαγνήτης που γυρίζει ελεύθερα. Στρέφεται μέχρι να ευθυγραμμιστεί με το μαγνητικό πεδίο της Γης.

> **Θυμήσου**
>
> Ο «βόρειος» πόλος της βελόνας δείχνει προς τον γεωγραφικό **βορρά** της Γης.
>
> Αλλά αν οι αντίθετοι πόλοι έλκονται, τότε εκεί πάνω πρέπει να υπάρχει μαγνητικός **νότιος** πόλος!
>
> Ακριβώς έτσι είναι: ο μαγνητικός πόλος που βρίσκεται κοντά στον γεωγραφικό βορρά είναι, μαγνητικά, νότιος. Είναι θέμα ονομασίας — οι πόλοι του μαγνήτη πήραν το όνομά τους από το πού δείχνουν: «βόρειος» είναι αυτός που γυρίζει προς τον βορρά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πλησιάζεις δύο μαγνήτες και νιώθεις να σπρώχνονται. Τι ισχύει;

1. Σπρώξιμο σημαίνει **άπωση**.
2. Ο κανόνας λέει ότι απωθούνται οι **ίδιοι** πόλοι.
3. Άρα απέναντι βρίσκονται Β–Β ή Ν–Ν.
4. Γύρνα τον έναν ανάποδα και θα κολλήσουν αμέσως: τώρα απέναντι είναι Β–Ν.

### Παράδειγμα 2: Πώς ξεχωρίζεις γρήγορα σιδερένια από αλουμινένια κουτάκια;

1. Και τα δύο είναι μέταλλα και μοιάζουν πολύ.
2. Αλλά διαφέρουν σε ένα: ο **σίδηρος** είναι μαγνητικός, το **αλουμίνιο** όχι.
3. Περνάς έναν δυνατό μαγνήτη πάνω από τον σωρό.
4. Τα σιδερένια κολλάνε, τα αλουμινένια μένουν.

   Αυτή ακριβώς η μέθοδος χρησιμοποιείται στα εργοστάσια ανακύκλωσης, με τεράστιους ηλεκτρομαγνήτες σε ιμάντες.

### Παράδειγμα 3: Ένα καρφί είναι μέσα σε κλειστό γυάλινο μπουκάλι. Το βγάζεις χωρίς να το ανοίξεις;

1. Το γυαλί δεν είναι μαγνητικό — ο μαγνήτης δεν το τραβάει.
2. Αλλά το μαγνητικό πεδίο **περνάει μέσα** από το γυαλί.
3. Ακουμπάς τον μαγνήτη στο εξωτερικό τοίχωμα και τον σέρνεις προς το στόμιο.
4. Το καρφί ακολουθεί από μέσα και φτάνει στο άνοιγμα.

   Το γενικό συμπέρασμα: ο μαγνητισμός δεν εμποδίζεται από τα **μη μαγνητικά** υλικά. Τα διαπερνά.

## Ερωτήσεις

1. Φέρνεις τον βόρειο πόλο ενός μαγνήτη κοντά στον βόρειο πόλο άλλου. Τι γίνεται;
   - Απωθούνται
   - Έλκονται
   - Τίποτα
   - Εξαρτάται από την απόσταση
2. Ποιο από αυτά **δεν** έλκεται από μαγνήτη;
   - Αλουμινένιο κουτάκι
   - Σιδερένιο συρματάκι
   - Ατσάλινο ψαλίδι
   - Κέρμα με νικέλιο
3. Κόβεις έναν μαγνήτη στη μέση. Τι παίρνεις;
   - Δύο μαγνήτες, ο καθένας με δύο πόλους
   - Ένα βόρειο και ένα νότιο κομμάτι
   - Δύο κομμάτια χωρίς μαγνητισμό
   - Έναν μαγνήτη και ένα απλό κομμάτι μέταλλο
4. Ένας μαγνήτης κρατάει ένα χαρτί στο ψυγείο. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι η δύναμη περνάει μέσα από το χαρτί
   - Ότι το χαρτί είναι μαγνητικό
   - Ότι ο μαγνήτης κολλάει με κόλλα
   - Ότι το ψυγείο είναι ηλεκτρισμένο από το ρεύμα
5. Γιατί η βελόνα της πυξίδας δείχνει βορρά;
   - Γιατί είναι μαγνήτης και τη στρέφει η Γη
   - Γιατί ο βορράς είναι ψηλότερα
   - Γιατί την τραβάει ο ήλιος
   - Γιατί η βελόνα είναι φτιαγμένη από αλουμίνιο
6. Απομακρύνεις σιγά σιγά έναν συνδετήρα από έναν μαγνήτη. Τι γίνεται με τη δύναμη;
   - Εξασθενεί
   - Μένει ίδια
   - Δυναμώνει
   - Γίνεται άπωση
7. Τρίβεις ένα σιδερένιο καρφί με έναν μαγνήτη και το καρφί γίνεται μαγνήτης. Γιατί;
   - Γιατί τα μαγνητάκια μέσα του ευθυγραμμίζονται
   - Γιατί παίρνει λίγο μαγνητικό υλικό από τον μαγνήτη
   - Γιατί ζεσταίνεται από την τριβή
   - Γιατί φορτίζεται ηλεκτρικά
8. Ένα καρφί βρίσκεται μέσα σε κλειστό γυάλινο μπουκάλι. Το βγάζεις χωρίς να το ανοίξεις;
   - Ναι, με μαγνήτη απ' έξω
   - Όχι με τίποτα
   - Μόνο αν το γυαλί είναι λεπτό
   - Μόνο αν βγει πρώτα ο αέρας

## Ασκήσεις

1. Τι γίνεται όταν φέρνεις κοντά δύο βόρειους πόλους;
2. Ένα κέρμα κολλάει στον μαγνήτη. Η Ελένη λέει: «Άρα είναι φτιαγμένο από σίδηρο.» Είναι σίγουρο αυτό; Ποια άλλα μέταλλα θα μπορούσε να έχει μέσα του;
3. Τρίβεις μια σιδερένια βελόνα ραπτικής πολλές φορές με τον ίδιο πόλο ενός μαγνήτη, πάντα προς την ίδια κατεύθυνση. Μετά η βελόνα σηκώνει μικρές καρφίτσες.
   α) Κρεμάς τη βελόνα από τη μέση της με μια κλωστή, μακριά από άλλους μαγνήτες. Τι θα κάνει;
   β) Φέρνεις τον βόρειο πόλο του μαγνήτη κοντά στη μία άκρη της, και η άκρη απομακρύνεται. Τι πόλος είναι;
   γ) Αν η άκρη είχε έρθει πιο κοντά αντί να απομακρυνθεί, θα ήσουν σίγουρος για τον πόλο της;
4. Έχεις μια πυξίδα πάνω στο τραπέζι και έναν ραβδόμαγνήτη με σημαδεμένους πόλους.
   α) Φέρνεις τον βόρειο πόλο του μαγνήτη κοντά στην πυξίδα. Ποια άκρη της βελόνας στρέφεται προς αυτόν;
   β) Πας τον μαγνήτη πολύ μακριά. Προς τα πού δείχνει τώρα ο βόρειος πόλος της βελόνας;
   γ) Τι μαγνητικός πόλος βρίσκεται κοντά στον γεωγραφικό βορρά της Γης;
5. Περνάς $4$ ίδιους μαγνήτες-δαχτυλίδια σε ένα όρθιο μολύβι. Κάθε δαχτυλίδι έχει τον βόρειο πόλο στη μία επίπεδη πλευρά του και τον νότιο στην άλλη, και μπαίνει με όποια πλευρά θέλεις προς τα πάνω. Το κάτω δαχτυλίδι κάθεται στη βάση. Κάθε άλλο δαχτυλίδι αιωρείται πάνω από το από κάτω του αν τα δύο σπρώχνονται, και κολλάει πάνω του αν έλκονται. Τα δαχτυλίδια γλιστρούν στο μολύβι χωρίς τριβή.
   α) Πώς πρέπει να τα περάσεις, ώστε κάθε δαχτυλίδι να αιωρείται πάνω από το από κάτω του;
   β) Με πόσους τρόπους μπορείς να περάσεις τα $4$ δαχτυλίδια; Σε πόσους αιωρούνται όλα, και σε πόσους κολλάνε όλα;
   γ) Όταν αιωρούνται όλα, υπάρχουν τρία κενά ανάμεσά τους. Ποιο είναι το μικρότερο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/magnets
