# Έμβια, άβια και το κύτταρο

> Τι κάνει κάτι ζωντανό, και η μικρότερη μονάδα της ζωής.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/living-things-cell

## Τι θα μάθεις

- Να αναφέρεις τα χαρακτηριστικά που έχουν όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί.
- Να ξεχωρίζεις τα έμβια από τα άβια, ακόμα και στις δύσκολες περιπτώσεις.
- Να εξηγείς ότι το κύτταρο είναι η μικρότερη μονάδα της ζωής.
- Να ονομάζεις τα βασικά μέρη του ζωικού και του φυτικού κυττάρου.

## Τι κάνει κάτι ζωντανό;

Ένα σκυλί είναι ζωντανό. Μια πέτρα όχι. Αυτό είναι εύκολο. Αλλά ένας σπόρος φασολιού, ξερός μέσα σε ένα βάζο; Μια φλόγα, που «τρώει» ξύλο, μεγαλώνει και σβήνει αν της κόψεις τον αέρα;

Για να απαντήσουν, οι επιστήμονες κοιτάζουν **όλα μαζί** τα χαρακτηριστικά της ζωής. Κάθε ζωντανός οργανισμός, από ένα βακτήριο ως μια φάλαινα:

- **τρέφεται**: παίρνει ουσίες και ενέργεια από το περιβάλλον,
- **αναπνέει**: παίρνει ενέργεια από την τροφή του,
- **αναπτύσσεται**: μεγαλώνει και αλλάζει,
- **αναπαράγεται**: δίνει απογόνους, οργανισμούς σαν τον εαυτό του,
- **αντιδρά** σε ό,τι γίνεται γύρω του: το φυτό στρέφεται στο φως, εσύ τραβάς το χέρι από κάτι καυτό,
- **αποβάλλει** άχρηστες ουσίες,
- και είναι φτιαγμένος από **κύτταρα**.

Οι ζωντανοί οργανισμοί λέγονται **έμβια**. Όσα δεν έχουν ζωή λέγονται **άβια**: η πέτρα, το νερό, ο αέρας.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα μόνο χαρακτηριστικό δεν αρκεί. Η φλόγα μεγαλώνει και χρειάζεται αέρα, αλλά δεν τρέφεται, δεν αναπαράγεται με απογόνους και δεν έχει κύτταρα. **Είναι άβιο.** Ένας κρύσταλλος αλατιού επίσης μεγαλώνει μέσα σε αλμυρό νερό, και είναι κι αυτός άβιος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Έμβιο ή άβιο;*

## Το κύτταρο: το «τουβλάκι» της ζωής

Όπως ένα σπίτι χτίζεται από τούβλα, έτσι κάθε οργανισμός είναι φτιαγμένος από **κύτταρα**. Το κύτταρο είναι η **μικρότερη μονάδα της ζωής**: το πιο μικρό κομμάτι που μπορεί να ζει μόνο του.

> **Στο μικροσκόπιο του σχολείου**
>
> Αν το σχολείο σου έχει μικροσκόπιο, ο δάσκαλος ή η δασκάλα μπορεί να σου δείξει τη λεπτή, διάφανη μεμβράνη από το εσωτερικό ενός κρεμμυδιού. Θα δεις κύτταρα σαν τουβλάκια, το ένα δίπλα στο άλλο, με το τοίχωμά τους.

*Κύτταρα από τη μεμβράνη του κρεμμυδιού στο μικροσκόπιο. Οι σκούρες γραμμές είναι τα τοιχώματα, που κάνουν τα κύτταρα να μοιάζουν με τουβλάκια. Η μικρή σκούρα κουκκίδα που φαίνεται σε μερικά είναι ο πυρήνας.*

Τα περισσότερα κύτταρα είναι τόσο μικρά που δεν τα βλέπεις με γυμνό μάτι· χρειάζεσαι **μικροσκόπιο**. Τα πρώτα τα είδε ο Άγγλος επιστήμονας Ρόμπερτ Χουκ το **1665**, σε ένα λεπτό κομμάτι φελλού. Του θύμισαν μικρά δωμάτια, και τα ονόμασε στα αγγλικά cells, δηλαδή «κελιά».

*Ο φελλός όπως τον σχεδίασε ο ίδιος ο Χουκ στο βιβλίο του, το 1665. Δες τα μικρά «δωμάτια» μέσα στον κύκλο: αυτά ονόμασε κύτταρα.*

Κάποιοι οργανισμοί είναι **ένα μόνο κύτταρο**, όπως τα βακτήρια και η μαγιά. Άλλοι έχουν τεράστιο αριθμό. Το σώμα ενός ενήλικα έχει περίπου **30 τρισεκατομμύρια** κύτταρα, και πολλά είδη: κύτταρα του αίματος, των μυών, των νεύρων, του δέρματος.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε κύτταρο έχει τρία βασικά μέρη:
>
> - την **κυτταρική μεμβράνη**, ένα λεπτό περίβλημα γύρω γύρω,
> - το **κυτταρόπλασμα**, ένα ζελατινώδες υγρό μέσα,
> - τον **πυρήνα**, που ελέγχει τι κάνει το κύτταρο.
>
> Τα φυτικά κύτταρα έχουν **επιπλέον** ένα σκληρό **κυτταρικό τοίχωμα**, πράσινους **χλωροπλάστες**, όπου γίνεται η φωτοσύνθεση, και ένα μεγάλο **χυμοτόπιο** με νερό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένα κύτταρο από κοντά*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας ξερός σπόρος φασολιού μένει χρόνια σε ένα βάζο χωρίς να αλλάξει. Είναι έμβιος ή άβιος;

1. Μέσα στο βάζο δεν φαίνεται να τρέφεται ή να μεγαλώνει. Αυτό μας μπερδεύει.
2. Αν όμως τον βάλουμε σε βρεγμένο βαμβάκι, σε λίγες μέρες **φυτρώνει**: μεγαλώνει, βγάζει ρίζα και φύλλα.
3. Ο σπόρος είναι φτιαγμένος από κύτταρα και κρύβει μέσα του ένα μικρό φυτό. **Είναι έμβιος**, απλώς περιμένει τις σωστές συνθήκες για να συνεχίσει τη ζωή του.

### Παράδειγμα 2: Στο μικροσκόπιο βλέπεις κύτταρα με τοίχωμα και πράσινα σωματίδια. Είναι από φύλλο ή από το δέρμα σου;

1. Το κυτταρικό τοίχωμα το έχουν μόνο τα φυτικά κύτταρα.
2. Τα πράσινα σωματίδια είναι χλωροπλάστες, και αυτούς επίσης τους έχουν μόνο τα φυτά.
3. **Είναι από φύλλο.** Τα κύτταρα του δέρματός σου έχουν μεμβράνη, κυτταρόπλασμα και πυρήνα, αλλά ούτε τοίχωμα ούτε χλωροπλάστες.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η μικρότερη μονάδα της ζωής;
   - Το κύτταρο
   - Ο πυρήνας
   - Το όργανο
   - Ο σπόρος
2. Η φλόγα μεγαλώνει και χρειάζεται αέρα. Γιατί δεν είναι έμβια;
   - Δεν έχει κύτταρα ούτε κάνει απογόνους
   - Γιατί δεν κινείται καθόλου
   - Γιατί είναι πολύ ζεστή για να ζει
   - Είναι έμβια, αφού μεγαλώνει και θέλει αέρα
3. Ποιο μέρος του κυττάρου ελέγχει τι κάνει το κύτταρο;
   - Ο πυρήνας
   - Η μεμβράνη
   - Το χυμοτόπιο
   - Το κυτταρόπλασμα
4. Ποιο από αυτά το έχουν μόνο τα φυτικά κύτταρα;
   - Τους χλωροπλάστες
   - Τον πυρήνα
   - Τη μεμβράνη
   - Το κυτταρόπλασμα
5. Ένας ξερός σπόρος φασολιού μένει χρόνια σε ένα βάζο. Τι είναι;
   - Έμβιος, που περιμένει να φυτρώσει
   - Άβιος, αφού δεν αλλάζει καθόλου στο βάζο
   - Άβιος, αφού δεν τρώει
   - Έμβιος μόνο όσο ήταν στο φυτό
6. Πώς είδε ο Ρόμπερτ Χουκ τα πρώτα κύτταρα, το 1665;
   - Με μικροσκόπιο, σε λεπτό κομμάτι φελλού
   - Με γυμνό μάτι, σε ένα φύλλο
   - Με τηλεσκόπιο, κοιτάζοντας τα αστέρια τη νύχτα
   - Με μεγεθυντικό φακό, σε μια πέτρα
7. Η μαγιά του ψωμιού είναι έμβια ή άβια;
   - Έμβια, είναι μικροσκοπικοί μύκητες
   - Άβια, είναι σκόνη από το σούπερ μάρκετ
   - Άβια, είναι ένα είδος αλατιού
   - Έμβια, είναι ένα πολύ μικρό φυτό
8. Ένα φυτό στο περβάζι γέρνει προς το παράθυρο. Ποιο χαρακτηριστικό της ζωής δείχνει;
   - Ότι αντιδρά σε ό,τι γίνεται γύρω του
   - Ότι αναπαράγεται και κάνει απογόνους
   - Ότι αποβάλλει τις άχρηστες ουσίες
   - Ότι κινείται από το ένα μέρος στο άλλο

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία μέρη που έχει κάθε κύτταρο, ζωικό ή φυτικό;
2. Μια σκούπα-ρομπότ κινείται μόνη της, «τρώει» ρεύμα από τη βάση της και στρίβει όταν βρει εμπόδιο. Η Μαρία λέει ότι είναι έμβιο. Γράψε δύο χαρακτηριστικά της ζωής που δεν έχει.
3. Κόβεις ένα πολύ λεπτό κομμάτι από τον φελλό ενός μπουκαλιού και το βάζεις στο μικροσκόπιο. Βλέπεις πολλά μικρά κελιά με τοίχωμα, σαν κηρήθρα, όλα άδεια μέσα: χωρίς πυρήνα, χωρίς χυμοτόπιο, χωρίς χλωροπλάστες.
   α) Τα κελιά έχουν τοίχωμα. Ο φελλός έρχεται από φυτό ή από ζώο;
   β) Τι σου λένε τα άδεια κελιά για τα κύτταρα αυτά;
   γ) Το πώμα από φελλό είναι έμβιο ή άβιο;
4. Θέλεις να δείξεις ότι η μαγιά του ψωμιού είναι ζωντανή. Γεμίζεις δύο ίδια μπουκάλια με χλιαρό νερό και ίδια ποσότητα μαγιά. Στο ένα ρίχνεις και δύο κουταλιές ζάχαρη. Στο στόμιο του καθενός περνάς ένα ξεφούσκωτο μπαλόνι.
   α) Σε μία ώρα, το ένα μπαλόνι έχει φουσκώσει. Ποιο περιμένεις να είναι;
   β) Γιατί χρειάζεται και το μπουκάλι χωρίς ζάχαρη;
   γ) Ο Μάριος λέει: «Το μπαλόνι φούσκωσε, άρα η ζάχαρη είναι ζωντανή.» Πού κάνει λάθος;
5. Ένα ρομπότ στον Άρη ψάχνει ζωή στο χώμα. Παίρνει δύο ίδια δείγματα και ζεσταίνει πολύ το ένα για ώρες, ώστε να πεθάνει ό,τι ζωντανό έχει μέσα. Μετά ρίχνει και στα δύο λίγο νερό με ζάχαρη, και μετρά αν βγαίνει αέριο. Δέξου ότι η ζέστη δεν αλλάζει τα άβια υλικά του χώματος.
   α) Βγαίνει αέριο μόνο από το δείγμα που δεν ζεστάθηκε. Τι δείχνει αυτό;
   β) Σε μια άλλη δοκιμή, βγαίνει το ίδιο αέριο και από τα δύο δείγματα. Τι δείχνει τότε;
   γ) Για την πρώτη περίπτωση, η Δήμητρα λέει: «Βγήκε αέριο, άρα κάτι τρέφεται. Είναι σίγουρα ζωή.» Τι άλλο θα έψαχνες για να είσαι πιο σίγουρος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/living-things-cell
