# Φως — ανάκλαση και διάθλαση

> Γιατί το καλαμάκι φαίνεται σπασμένο μέσα στο ποτήρι.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/light-reflection-refraction

## Τι θα μάθεις

- Να εφαρμόζεις τον νόμο της ανάκλασης.
- Να εξηγείς τη διάθλαση από την αλλαγή ταχύτητας του φωτός.
- Να προβλέπεις προς ποια πλευρά στρίβει η ακτίνα.
- Να εξηγείς γιατί το καλαμάκι φαίνεται σπασμένο μέσα στο νερό.

## Δύο πράγματα που παθαίνει το φως

Όταν το φως συναντά μια επιφάνεια, δύο πράγματα μπορούν να συμβούν:

- **Ανάκλαση** — γυρίζει πίσω (καθρέφτης, νερό, γυαλιστερό μέταλλο)
- **Διάθλαση** — περνάει μέσα και **στρίβει** (νερό, γυαλί, φακοί)

Συνήθως συμβαίνουν **και τα δύο ταυτόχρονα**: κοίταξε μια λίμνη και θα δεις τόσο την αντανάκλαση του ουρανού όσο και τα βότσαλα στον πάτο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ακτίνα περνάει στο νερό*

## Ανάκλαση: η γωνία που μπαίνει, βγαίνει

> **Κλειδί**
>
> **Γωνία πρόσπτωσης = γωνία ανάκλασης.**
>
> Και οι δύο μετριούνται από την **κάθετη** στην επιφάνεια, όχι από την ίδια την επιφάνεια.
>
> Γι' αυτό μια μπάλα που χτυπάει λοξά τον τοίχο φεύγει με την ίδια λοξή γωνία από την άλλη πλευρά — το φως κάνει ακριβώς το ίδιο.

Η διαφορά ανάμεσα σε καθρέφτη και τοίχο δεν είναι ότι ο ένας ανακλά και ο άλλος όχι. **Και οι δύο ανακλούν.**

- **Λείος** καθρέφτης → όλες οι ακτίνες ανακλώνται **παράλληλα** → βλέπεις εικόνα.
- **Τραχύς** τοίχος → οι ακτίνες σκορπίζονται προς κάθε κατεύθυνση → βλέπεις χρώμα, όχι εικόνα.

## Διάθλαση: γιατί στρίβει

Το φως ταξιδεύει **πιο αργά** στο νερό και στο γυαλί απ' ό,τι στον αέρα: περίπου $300.000$ km/s στον αέρα, $225.000$ km/s στο νερό και $200.000$ km/s στο γυαλί.

Φαντάσου ένα καροτσάκι που μπαίνει λοξά από άσφαλτο σε άμμο. Η μία ρόδα φτάνει πρώτη στην άμμο και **επιβραδύνει**, ενώ η άλλη τρέχει ακόμα. Το καροτσάκι **στρίβει**.

Το φως κάνει το ίδιο.

> **Πρόσεχε**
>
> Η κατεύθυνση του στριψίματος έχει κανόνα:
>
> - Από **αραιό σε πυκνό** (αέρας → νερό): επιβραδύνει, στρίβει **προς** την κάθετη
> - Από **πυκνό σε αραιό** (νερό → αέρας): επιταχύνει, στρίβει **μακριά** από την κάθετη
>
> Και μία εξαίρεση: αν η ακτίνα μπαίνει **κάθετα** ($0°$), δεν στρίβει καθόλου. Και οι δύο πλευρές της επιβραδύνουν ταυτόχρονα.

## Το σπασμένο καλαμάκι

Βάλε ένα καλαμάκι σε ποτήρι νερό. Φαίνεται σπασμένο στην επιφάνεια.

*Το ίδιο πείραμα με μολύβι. Πρόσεξε το σημείο όπου το μολύβι μπαίνει στο νερό: το κομμάτι από κάτω φαίνεται μετατοπισμένο και πιο χοντρό. Το μολύβι όμως είναι ίσιο.*

Το καλαμάκι είναι ίσιο. Αυτό που «σπάει» είναι **το φως**:

1. Το φως φεύγει από το βυθισμένο μέρος του καλαμακιού.
2. Βγαίνοντας από το νερό στον αέρα, **στρίβει**.
3. Το μάτι σου όμως υποθέτει ότι το φως ήρθε σε **ευθεία γραμμή**.
4. Άρα «βλέπει» το βυθισμένο κομμάτι σε λάθος θέση.

Το ίδιο κάνει μια πισίνα να φαίνεται **ρηχότερη** απ' ό,τι είναι. Γι' αυτό **δεν βουτάς ποτέ με το κεφάλι** σε νερό που δεν ξέρεις πόσο βαθύ είναι.

> **Θυμήσου**
>
> Το μάτι πάντα υποθέτει ότι **το φως ήρθε ευθεία**.
>
> Κάθε φορά που το φως στρίβει πριν φτάσει σε σένα, βλέπεις το αντικείμενο σε **λάθος θέση**. Δεν είναι λάθος του ματιού — είναι σωστή υπόθεση σε ασυνήθιστη περίπτωση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια ακτίνα πέφτει σε καθρέφτη με γωνία 35° από την κάθετη. Πού πάει;

1. Ο νόμος της ανάκλασης: η γωνία ανάκλασης ισούται με τη γωνία πρόσπτωσης.
2. Γωνία πρόσπτωσης $= 35°$.
3. Άρα γωνία ανάκλασης $= 35°$, στην **άλλη** πλευρά της κάθετης.
4. **Προσοχή στη μέτρηση:** αν το πρόβλημα έδινε «$55°$ από την επιφάνεια», η γωνία από την κάθετη θα ήταν $90 - 55 = 35°$ — ο ίδιος αριθμός, άλλη διατύπωση.

### Παράδειγμα 2: Μια ακτίνα περνά από το νερό στον αέρα. Προς τα πού στρίβει;

1. Το φως ταξιδεύει **γρηγορότερα** στον αέρα από ό,τι στο νερό.
2. Πηγαίνει από πυκνό σε αραιό, άρα **επιταχύνει**.
3. Επιταχύνοντας, στρίβει **μακριά από την κάθετη**.
4. Είναι ακριβώς αντίστροφο από την είσοδο στο νερό.

   Αυτή ακριβώς η στροφή είναι που κάνει το βυθισμένο μέρος του καλαμακιού να φαίνεται μετατοπισμένο.

### Παράδειγμα 3: Γιατί μια πισίνα φαίνεται ρηχότερη απ' ό,τι είναι;

1. Το φως φεύγει από τον πάτο της πισίνας προς τα μάτια σου.
2. Βγαίνοντας από το νερό στον αέρα, στρίβει **μακριά από την κάθετη** — δηλαδή γίνεται πιο οριζόντιο.
3. Το μάτι σου προεκτείνει αυτή την ακτίνα σε **ευθεία γραμμή** προς τα πίσω.
4. Η ευθεία προέκταση συναντά ένα σημείο **ψηλότερα** από τον πραγματικό πάτο.

   Βλέπεις τον πάτο πιο κοντά στην επιφάνεια — όταν κοιτάς σχεδόν κατακόρυφα, η πισίνα φαίνεται περίπου στα **τρία τέταρτα** του πραγματικού της βάθους.

## Ερωτήσεις

1. Ακτίνα πέφτει σε καθρέφτη με γωνία $40°$ από την κάθετη. Πόση είναι η γωνία ανάκλασης;
   - $40°$
   - $50°$
   - $80°$
   - $0°$
2. Ακτίνα περνά από τον αέρα στο νερό. Προς τα πού στρίβει;
   - Προς την κάθετη
   - Μακριά από την κάθετη
   - Δεν στρίβει καθόλου
   - Γυρίζει πίσω
3. Πότε μια ακτίνα **δεν** στρίβει καθόλου περνώντας στο νερό;
   - Όταν πέφτει κάθετα στην επιφάνεια
   - Όταν πέφτει με πολύ μεγάλη γωνία
   - Ποτέ — στρίβει πάντα
   - Όταν το νερό είναι πολύ ζεστό
4. Γιατί το καλαμάκι φαίνεται σπασμένο μέσα στο ποτήρι;
   - Γιατί το φως στρίβει στην επιφάνεια του νερού
   - Γιατί το νερό λυγίζει πραγματικά το καλαμάκι
   - Γιατί το γυαλί του ποτηριού μεγεθύνει
   - Γιατί το μάτι μας κάνει λάθος από την απόσταση
5. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε καθρέφτη και ματ τοίχο;
   - Ο τοίχος σκορπίζει το φως, ο καθρέφτης όχι
   - Ο τοίχος δεν ανακλά καθόλου φως
   - Ο καθρέφτης παράγει λίγο δικό του φως
   - Ο τοίχος απορροφά όλο το φως που του πέφτει
6. Τι λέει ο νόμος της ανάκλασης;
   - Η γωνία πρόσπτωσης ισούται με τη γωνία ανάκλασης
   - Η ακτίνα γυρίζει πάντα πίσω από εκεί που ήρθε, σε κάθε γωνία
   - Η γωνία ανάκλασης είναι πάντα $90°$
   - Το φως χάνει κατεύθυνση τυχαία
7. Πού ταξιδεύει το φως πιο **αργά**;
   - Στο γυαλί
   - Στον αέρα
   - Στο νερό
   - Παντού ίδια
8. Γιατί βλέπεις τα αντικείμενα ενός δωματίου όταν ανάψει η λάμπα;
   - Γιατί ανακλούν το φως της προς τα μάτια σου
   - Γιατί αρχίζουν να παράγουν δικό τους φως
   - Γιατί τα μάτια σου στέλνουν ακτίνες πάνω τους
   - Γιατί ο αέρας γίνεται διαφανής

## Ασκήσεις

1. Η ανακλώμενη ακτίνα σχηματίζει $50°$ με την κάθετη. Πόση ήταν η γωνία πρόσπτωσης;
2. Μια ακτίνα φωτός πέφτει πλάγια σε ένα χοντρό τζάμι, περνάει μέσα από το γυαλί και βγαίνει πάλι στον αέρα από την άλλη πλευρά. Προς τα πού στρίβει όταν μπαίνει στο γυαλί, και προς τα πού όταν βγαίνει;
3. Ένα νόμισμα είναι στον πάτο ενός άδειου φλιτζανιού. Σκύβεις ώσπου το χείλος του φλιτζανιού να το κρύψει. Χωρίς να κουνηθείς, κάποιος γεμίζει σιγά σιγά το φλιτζάνι με νερό, και το νόμισμα ξαναφαίνεται.
   α) Τι παθαίνει το φως από το νόμισμα, όταν βγαίνει από το νερό στον αέρα;
   β) Το νόμισμα σού φαίνεται πιο ψηλά ή πιο χαμηλά από εκεί που είναι στ' αλήθεια;
   γ) Ένας ψαράς με καμάκι, όρθιος στη βάρκα, βλέπει ένα ψάρι πλάγια μέσα στο νερό. Πρέπει να σημαδέψει εκεί που το βλέπει, λίγο πιο ψηλά ή λίγο πιο χαμηλά;
4. Φτιάχνεις ένα περισκόπιο από ένα χάρτινο κουτί και δύο καθρεφτάκια. Στον πρώτο καθρέφτη η ακτίνα πρέπει να στρίψει κατά ορθή γωνία: η προσπίπτουσα και η ανακλώμενη ακτίνα να σχηματίζουν μεταξύ τους $90°$.
   α) Πόση πρέπει να είναι η γωνία πρόσπτωσης;
   β) Πόση γωνία σχηματίζει τότε η προσπίπτουσα ακτίνα με την επιφάνεια του καθρέφτη;
   γ) Ο καθρέφτης γλιστράει, και τώρα η ακτίνα πέφτει πάνω του κάθετα. Πού πηγαίνει η ανακλώμενη;
5. Δύο επίπεδοι καθρέφτες, ο Α και ο Β, στέκονται όρθιοι, ακουμπούν στη μία άκρη τους και σχηματίζουν ορθή γωνία, όπως δύο τοίχοι στη γωνία ενός δωματίου. Μια οριζόντια ακτίνα πέφτει στον Α με γωνία πρόσπτωσης $30°$, ανακλάται και πέφτει στον Β. Όλες οι ακτίνες μένουν οριζόντιες, σαν σχέδιο πάνω στο πάτωμα.
   α) Πόση γωνία σχηματίζει η ανακλώμενη ακτίνα με την επιφάνεια του Α;
   β) Πόση είναι η γωνία πρόσπτωσης στον Β;
   γ) Πώς είναι η ακτίνα που φεύγει από τον Β σε σχέση με αυτήν που ήρθε στον Α;
   δ) Η γωνία πρόσπτωσης στον Α γίνεται $50°$. Γυρίζει η ακτίνα πάλι πίσω;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/light-reflection-refraction
