# Μικρόβια και μεταδοτικές ασθένειες

> Πώς κολλάμε, πώς προστατευόμαστε, και τι κάνει ένα εμβόλιο.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/infectious-diseases

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τα βακτήρια, τους ιούς και τους μύκητες, και να ξέρεις ότι τα περισσότερα μικρόβια δεν είναι επικίνδυνα.
- Να περιγράφεις τους τρόπους με τους οποίους μεταδίδεται μια ασθένεια.
- Να συνδέεις κάθε τρόπο μετάδοσης με το μέτρο που τον σταματάει.
- Να εξηγείς πώς ένα εμβόλιο «διδάσκει» τον οργανισμό να αμύνεται.

## Ένας κόσμος που δεν βλέπεις

Γύρω μας, πάνω στο δέρμα μας, ακόμα και μέσα στο έντερό μας, ζουν δισεκατομμύρια οργανισμοί τόσο μικροί που φαίνονται μόνο με μικροσκόπιο. Τους λέμε **μικροοργανισμούς** ή απλά **μικρόβια**. Οι βασικές ομάδες είναι:

|              | Τι είναι                                                                                 | Παράδειγμα                              |
| ------------ | ---------------------------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------- |
| **Βακτήρια** | οργανισμοί με ένα μόνο κύτταρο                                                           | τα βακτήρια που κάνουν το γάλα γιαούρτι |
| **Μύκητες**  | από μικροσκοπικούς ως μεγάλους                                                           | η μαγιά του ψωμιού, η μούχλα            |
| **Ιοί**      | πολύ μικρότεροι από τα βακτήρια· πολλαπλασιάζονται μόνο μέσα σε κύτταρα άλλων οργανισμών | ο ιός της γρίπης                        |

*Βακτήρια E. coli στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Κάθε ραβδάκι είναι ένας ολόκληρος οργανισμός με ένα κύτταρο. Τέτοια βακτήρια ζουν κανονικά στο έντερό μας.*

> **Θυμήσου**
>
> Τα **περισσότερα** μικρόβια δεν μας κάνουν κακό, και πολλά μας βοηθούν: φτιάχνουν γιαούρτι και τυρί, βοηθούν την πέψη μας, διασπούν τα φύλλα που πέφτουν στο δάσος. Μόνο λίγα προκαλούν ασθένειες.

## Πώς κολλάμε

Μια ασθένεια που περνάει από τον έναν στον άλλον λέγεται **μεταδοτική**. Το κρυολόγημα, η γρίπη, η ανεμοβλογιά είναι μεταδοτικές. Τα μικρόβια ταξιδεύουν με τέσσερις κυρίως τρόπους:

- **Με σταγονίδια στον αέρα.** Όταν κάποιος βήχει, φταρνίζεται ή μιλάει δυνατά, πετάει μικρές σταγόνες με μικρόβια.
- **Με τα χέρια και τις επιφάνειες.** Τα μικρόβια μένουν σε πόμολα, κουπαστές, κινητά. Τα πιάνεις και μετά αγγίζεις τη μύτη, τα μάτια ή το στόμα σου.
- **Με το νερό και την τροφή.** Νερό που δεν είναι καθαρό, ή φαγητό που δεν φυλάχτηκε σωστά.
- **Με έντομα και ζώα.** Κάποια κουνούπια, όταν τσιμπούν, περνούν μικρόβια από τον έναν στον άλλον.

Το σώμα μας έχει άμυνες. Το **δέρμα** είναι ένα τείχος. Οι βλέννες και οι τρίχες της μύτης παγιδεύουν σκόνη και μικρόβια. Κι αν κάποιο μικρόβιο περάσει, το **ανοσοποιητικό σύστημα**, με τα λευκά αιμοσφαίρια του αίματος, το εντοπίζει και το καταπολεμά. Ο **πυρετός** είναι κι αυτός μέρος της άμυνας.

## Πώς προστατευόμαστε

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο μέτρο σταματάει ποιο μικρόβιο;*

> **Πρόσεχε**
>
> Τα **αντιβιοτικά** σκοτώνουν βακτήρια, αλλά **δεν δουλεύουν στους ιούς**. Δεν βοηθούν στο κρυολόγημα ή στη γρίπη. Τα παίρνουμε μόνο όταν τα γράψει γιατρός, και όσες μέρες πει.

## Τι κάνει ένα εμβόλιο

Όταν το σώμα σου νικήσει ένα μικρόβιο, το ανοσοποιητικό σύστημα το **θυμάται**. Αν το ξανασυναντήσει, το αναγνωρίζει και το σταματά πολύ πιο γρήγορα, συχνά πριν καν αρρωστήσεις.

Το **εμβόλιο** εκμεταλλεύεται αυτή τη μνήμη. Περιέχει ένα μικρόβιο **εξασθενημένο ή νεκρό**, ή μόνο ένα κομματάκι του, που **δεν μπορεί να σε αρρωστήσει**. Το ανοσοποιητικό το γνωρίζει χωρίς κίνδυνο, και μένει έτοιμο για το πραγματικό.

> **Κλειδί**
>
> Το εμβόλιο είναι σαν **πρόβα** για το ανοσοποιητικό σύστημα: μαθαίνει να αναγνωρίζει ένα μικρόβιο χωρίς να χρειαστεί πρώτα να αρρωστήσεις.
>
> Όταν εμβολιάζονται πολλοί, το μικρόβιο δυσκολεύεται να βρει ανθρώπους να περάσει. Έτσι προστατεύονται και όσοι δεν μπορούν να εμβολιαστούν, όπως τα πολύ μικρά μωρά.

Το πρώτο εμβόλιο το έφτιαξε ο Άγγλος γιατρός **Έντουαρντ Τζένερ** το **1796**, για την ευλογιά, μια βαριά αρρώστια που σκότωνε εκατομμύρια ανθρώπους. Χάρη στους εμβολιασμούς σε όλο τον κόσμο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ανακοίνωσε το **1980** ότι η ευλογιά **εξαφανίστηκε**: η μόνη μεταδοτική ασθένεια του ανθρώπου που εξαφανίστηκε ως τώρα.

Τα εμβόλια ελέγχονται πολύ προσεκτικά πριν δοθούν. Μετά από ένα εμβόλιο μπορεί να πονέσει λίγο το χέρι για μια-δυο μέρες· αυτό περνάει μόνο του. Στην Ελλάδα, ποια εμβόλια γίνονται σε κάθε ηλικία το ορίζει το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών του Υπουργείου Υγείας, και τα κάνει ο παιδίατρος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί πρέπει να τρίβεις τα χέρια με σαπούνι τουλάχιστον 20 δευτερόλεπτα, και όχι απλώς να τα βρέχεις;

1. Τα μικρόβια κολλάνε στο δέρμα, μαζί με λίπος και βρομιά. Το σκέτο νερό γλιστράει από πάνω τους.
2. Το σαπούνι ξεκολλάει το λίπος και τη βρομιά, και μαζί τους τα μικρόβια.
3. Το τρίψιμο χρειάζεται χρόνο για να φτάσει παντού: ανάμεσα στα δάχτυλα, στα νύχια, στη ράχη της παλάμης. Είκοσι δευτερόλεπτα είναι περίπου όσο να τραγουδήσεις δύο φορές το «Να ζήσεις».
4. Μετά το ξέβγαλμα, **τα μικρόβια φεύγουν με το νερό**.

### Παράδειγμα 2: Η αδερφή μιας φίλης σου έχει γρίπη και η μητέρα της ρωτάει αν να της δώσει αντιβιοτικό που περίσσεψε. Τι λέει η επιστήμη;

1. Η γρίπη προκαλείται από **ιό**.
2. Τα αντιβιοτικά δουλεύουν μόνο στα βακτήρια. Στον ιό της γρίπης δεν κάνουν τίποτα.
3. Επιπλέον, τα αντιβιοτικά τα παίρνουμε μόνο με οδηγία γιατρού. **Το σωστό είναι να ρωτήσει τον γιατρό.**

## Ερωτήσεις

1. Τι ισχύει για τα περισσότερα μικρόβια;
   - Δεν μας κάνουν κακό, και πολλά μας βοηθούν
   - Όλα προκαλούν κάποια ασθένεια στον άνθρωπο
   - Ζουν μόνο σε βρόμικα μέρη
   - Φαίνονται εύκολα με γυμνό μάτι
2. Τι ξεχωρίζει τους ιούς από τα βακτήρια;
   - Πολλαπλασιάζονται μόνο μέσα σε άλλα κύτταρα
   - Είναι πολύ μεγαλύτεροι από τα βακτήρια
   - Τους σκοτώνουν τα αντιβιοτικά
   - Τους χρησιμοποιούμε για να φτιάξουμε γιαούρτι
3. Πρέπει να φταρνιστείς και δεν έχεις χαρτομάντιλο. Τι κάνεις;
   - Φταρνίζομαι μέσα στον αγκώνα μου
   - Φταρνίζομαι μέσα στις παλάμες μου
   - Φταρνίζομαι ελεύθερα προς τα κάτω
   - Κρατάω το φτέρνισμα όσο πάει
4. Πώς μας προστατεύει ένα εμβόλιο;
   - Μαθαίνει στο ανοσοποιητικό να αναγνωρίζει το μικρόβιο
   - Σκοτώνει όλα τα μικρόβια που υπάρχουν ήδη μέσα στο σώμα
   - Μας κάνει να περάσουμε ελαφρά την ίδια την αρρώστια
   - Δουλεύει όπως ένα αντιβιοτικό, για λίγες μέρες
5. Έχεις κρυολόγημα, που το προκαλεί ιός. Θα σε βοηθήσει ένα αντιβιοτικό;
   - Όχι, τα αντιβιοτικά δεν δουλεύουν στους ιούς
   - Ναι, τα αντιβιοτικά σκοτώνουν κάθε μικρόβιο
   - Ναι, αν το πάρεις μόνο μία μέρα
   - Ναι, αν είναι από αυτά που περίσσεψαν την άλλη φορά
6. Γιατί αδειάζουμε το νερό που μαζεύεται σε πιατάκια από γλάστρες και σε κουβάδες στην αυλή;
   - Εκεί γεννούν τα κουνούπια
   - Για να μη μυρίζει άσχημα η αυλή
   - Για να μην το πιουν τα παιδιά
   - Για να ποτίζονται λιγότερο τα φυτά
7. Ποιο μέρος του σώματος είναι το πρώτο τείχος απέναντι στα μικρόβια;
   - Το δέρμα
   - Τα οστά
   - Οι μύες
   - Το στομάχι
8. Γιατί είναι σημαντικό να εμβολιάζονται πολλοί άνθρωποι, και όχι μόνο λίγοι;
   - Προστατεύονται και όσοι δεν μπορούν να εμβολιαστούν
   - Τα εμβόλια δουλεύουν μόνο όταν εμβολιάζονται όλοι μαζί
   - Αλλιώς τα εμβόλια λήγουν στα ψυγεία
   - Έτσι δεν χρειάζεται πια να πλένουμε χέρια

## Ασκήσεις

1. Ποια μικρόβια κάνουν το γάλα γιαούρτι;
2. Ο αδερφός σου έχει γρίπη. Η μητέρα σου λέει: «Άνοιγε συχνά το παράθυρο και πλένε καλά τα χέρια σου.» Από ποιον τρόπο μετάδοσης σε προστατεύει το καθένα;
3. Σε ένα εργαστήριο, τρία παιδιά ακουμπούν το δάχτυλο σε τρία τρυβλία με θρεπτικό ζελέ: το Α με άπλυτα χέρια, το Β με χέρια ξεπλυμένα μόνο με νερό, το Γ με χέρια τριμμένα με σαπούνι $20$ δευτερόλεπτα. Μετά από δύο μέρες μετράς τις κουκκίδες που φύτρωσαν: $48$ στο Α, $30$ στο Β, $4$ στο Γ. (Τα νούμερα είναι φανταστικά.)
   α) Τι είναι οι κουκκίδες που φύτρωσαν στο ζελέ;
   β) Τι δείχνει η σύγκριση του Β με το Γ;
   γ) Κάποιος λέει: «Και με σαπούνι έμειναν μικρόβια, άρα το πλύσιμο δεν αξίζει.» Έχει δίκιο;
4. Ένα παιδί που πέρασε ανεμοβλογιά σπάνια την ξαναπαθαίνει.
   α) Ποια ιδιότητα του ανοσοποιητικού συστήματος το εξηγεί;
   β) Το εμβόλιο της ανεμοβλογιάς χρησιμοποιεί την ίδια ιδιότητα. Τι κερδίζεις αν εμβολιαστείς, αντί να περάσεις την αρρώστια;
5. Σε ένα απλό μοντέλο μιας αρρώστιας, κάθε άρρωστος, πριν γίνει καλά, συναντά από κοντά $3$ ανθρώπους που δεν την έχουν περάσει. Όσοι από αυτούς δεν είναι εμβολιασμένοι κολλάνε, και οι εμβολιασμένοι όχι. Στον $1$ο γύρο υπάρχει $1$ άρρωστος. Στον $2$ο γύρο αρρωσταίνουν όσοι κόλλησαν από αυτόν, στον $3$ο όσοι κόλλησαν από εκείνους, και ούτω καθεξής.
   α) Στην πόλη Α κανείς δεν είναι εμβολιασμένος. Πόσοι αρρωσταίνουν στον $5$ο γύρο;
   β) Στην πόλη Β, από τους $3$ που συναντά κάθε άρρωστος, οι $2$ είναι εμβολιασμένοι. Πόσοι αρρωσταίνουν στον $5$ο γύρο;
   γ) Πόσοι αρρώστησαν συνολικά στους $5$ πρώτους γύρους, σε κάθε πόλη;
   δ) Στην πόλη Β, ο Λευτέρης σκέφτεται: «Αφού δεν κολλάει σχεδόν κανείς, δεν χρειάζεται να εμβολιαστώ.» Αν σκεφτούν έτσι όλοι, τι θα γίνει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/infectious-diseases
