# Η αρχή της ζωής

> Από ένα κύτταρο σε μωρό: πώς αναπτύσσεται το έμβρυο.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/human-reproduction

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις τα βασικά όργανα του γυναικείου και του ανδρικού αναπαραγωγικού συστήματος και τη δουλειά τους.
- Να εξηγείς τη γονιμοποίηση: ένα ωάριο και ένα σπερματοζωάριο γίνονται ένα κύτταρο.
- Να περιγράφεις με τη σειρά πώς το έμβρυο αναπτύσσεται στη μήτρα ως τη γέννηση.
- Να εξηγείς τον ρόλο του πλακούντα και του ομφάλιου λώρου.
- Να ξέρεις ότι στην εφηβεία το σώμα αλλάζει, με διαφορετικό ρυθμό σε κάθε παιδί.

## Από ένα κύτταρο

Ένα από τα χαρακτηριστικά κάθε ζωντανού οργανισμού είναι ότι **αναπαράγεται**: δίνει απογόνους. Οι άνθρωποι, όπως τα περισσότερα ζώα, ξεκινούν τη ζωή τους από **ένα μόνο κύτταρο**. Αυτό το κύτταρο σχηματίζεται όταν ενωθούν δύο ειδικά κύτταρα: ένα από το σώμα μιας γυναίκας και ένα από το σώμα ενός άνδρα.

- Το **ωάριο** είναι το κύτταρο της γυναίκας. Είναι από τα μεγαλύτερα κύτταρα του ανθρώπου, κι όμως μόλις που φαίνεται με γυμνό μάτι.
- Το **σπερματοζωάριο** είναι το κύτταρο του άνδρα. Είναι πολύ μικρότερο και έχει μια μακριά ουρά, με την οποία κολυμπά.

Τα όργανα που φτιάχνουν αυτά τα κύτταρα, και όπου μεγαλώνει το μωρό, αποτελούν το **αναπαραγωγικό σύστημα**. Είναι διαφορετικό στη γυναίκα και στον άνδρα.

| Όργανο              | Πού     | Τι κάνει                                                                       |
| ------------------- | ------- | ------------------------------------------------------------------------------ |
| **Ωοθήκες** (δύο)   | γυναίκα | φυλάνε και ωριμάζουν τα ωάρια· περίπου μία φορά τον μήνα ελευθερώνεται ένα     |
| **Σάλπιγγες** (δύο) | γυναίκα | λεπτοί σωλήνες από τις ωοθήκες ως τη μήτρα· εδώ γίνεται συνήθως η γονιμοποίηση |
| **Μήτρα**           | γυναίκα | όργανο με χοντρά, μυώδη τοιχώματα, όπου αναπτύσσεται το έμβρυο                 |
| **Κόλπος**          | γυναίκα | το κανάλι από τη μήτρα προς τα έξω· από εκεί γεννιέται συνήθως το μωρό         |
| **Όρχεις** (δύο)    | άνδρας  | φτιάχνουν τα σπερματοζωάρια                                                    |
| **Πέος**            | άνδρας  | από εκεί βγαίνουν τα σπερματοζωάρια από το σώμα                                |

## Η γονιμοποίηση

Μια καινούργια ζωή αρχίζει όταν ένα σπερματοζωάριο συναντήσει ένα ωάριο, συνήθως μέσα στη σάλπιγγα, και **ενωθεί** μαζί του. Αυτό λέγεται **γονιμοποίηση**. Μόνο ένα σπερματοζωάριο ενώνεται με το ωάριο.

> **Κλειδί**
>
> ωάριο + σπερματοζωάριο → **ζυγωτό**
>
> Το ζυγωτό είναι το **πρώτο κύτταρο** του νέου ανθρώπου. Έχει μέσα στον πυρήνα του οδηγίες από τη μητέρα **και** από τον πατέρα. Γι' αυτό ένα παιδί μοιάζει σε κάποια πράγματα με τον έναν γονιό και σε άλλα με τον άλλον.

## Εννιά μήνες στη μήτρα

Το ζυγωτό αρχίζει αμέσως να **διαιρείται**: ένα κύτταρο γίνεται δύο, τα δύο τέσσερα, τα τέσσερα οκτώ. Καθώς ταξιδεύει στη σάλπιγγα, φτάνει στη μήτρα σε λίγες μέρες και **φωλιάζει** στο τοίχωμά της. Από εκεί και πέρα το λέμε **έμβρυο**.

Το έμβρυο δεν τρώει και δεν αναπνέει όπως εμείς. Ό,τι χρειάζεται του το δίνει η μητέρα, μέσα από δύο όργανα:

- τον **πλακούντα**, που σχηματίζεται στο τοίχωμα της μήτρας και παίρνει από το αίμα της μητέρας τροφή και οξυγόνο,
- τον **ομφάλιο λώρο**, το «καλώδιο» που ενώνει τον πλακούντα με το έμβρυο. Από εκεί έρχονται η τροφή και το οξυγόνο, κι από εκεί φεύγουν οι άχρηστες ουσίες.

Μετά τη γέννηση ο ομφάλιος λώρος κόβεται, χωρίς να πονάει το μωρό. Το σημάδι που μένει είναι ο **αφαλός**, που τον έχουμε όλοι.

Επειδή όσα μπαίνουν στο αίμα της μητέρας φτάνουν και στο έμβρυο, οι γιατροί συμβουλεύουν τις έγκυες να τρέφονται σωστά και να μην καπνίζουν ούτε να πίνουν αλκοόλ.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το ζυγωτό ως τη γέννηση*

## Η γέννηση

Η εγκυμοσύνη κρατάει περίπου **9 μήνες**, γύρω στις **40 εβδομάδες**, όπως τις μετράνε οι γιατροί. Όταν το μωρό είναι έτοιμο, οι μύες της μήτρας αρχίζουν να **συσπώνται** και το σπρώχνουν σιγά σιγά προς τα έξω, μέσα από τον κόλπο. Μερικές φορές οι γιατροί βοηθούν το μωρό να γεννηθεί με μια επέμβαση που λέγεται **καισαρική τομή**.

Ένα νεογέννητο μωρό ζυγίζει συνήθως γύρω στα **3 με 3,5 κιλά** και έχει μήκος περίπου **50 εκατοστά**. Με το πρώτο του κλάμα, οι πνεύμονές του γεμίζουν αέρα και αρχίζει να αναπνέει μόνο του.

## Μεγαλώνοντας

Μετά τη γέννηση, ο άνθρωπος περνά από τη βρεφική ηλικία στην παιδική, και μετά στην **εφηβεία**. Στην αρχή της εφηβείας, την **ήβη**, το σώμα αρχίζει να αλλάζει: ψηλώνει γρήγορα, βγαίνουν τρίχες σε νέα σημεία, στα αγόρια η φωνή βαθαίνει, στα κορίτσια αναπτύσσεται το στήθος. Το αναπαραγωγικό σύστημα ωριμάζει σιγά σιγά.

> **Θυμήσου**
>
> Η ήβη αρχίζει σε **διαφορετική ηλικία σε κάθε παιδί**, συνήθως κάπου ανάμεσα στα 8 και στα 14 χρόνια. Όλα αυτά είναι φυσιολογικά. Κάθε σώμα έχει τον δικό του ρυθμό, και κανένας ρυθμός δεν είναι «σωστότερος» από τον άλλον.
>
> Για ό,τι απορείς, μπορείς να ρωτήσεις έναν μεγάλο που εμπιστεύεσαι, τον δάσκαλο ή τη δασκάλα σου, ή έναν γιατρό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πώς τρέφεται και πώς παίρνει οξυγόνο το έμβρυο, αφού δεν τρώει και δεν αναπνέει αέρα;

1. Το έμβρυο βρίσκεται μέσα στη μήτρα, μέσα σε υγρό. Δεν μπορεί να φάει ή να πάρει αέρα.
2. Στο τοίχωμα της μήτρας υπάρχει ο **πλακούντας**, που παίρνει τροφή και οξυγόνο από το αίμα της μητέρας.
3. Ο **ομφάλιος λώρος** τα μεταφέρει από τον πλακούντα στο έμβρυο, και παίρνει πίσω τις άχρηστες ουσίες.
4. **Η μητέρα τρέφεται και αναπνέει και για το έμβρυο.** Γι' αυτό η διατροφή και η υγεία της είναι τόσο σημαντικές.

### Παράδειγμα 2: Ένα ωάριο ελευθερώνεται από την ωοθήκη και δεν συναντά σπερματοζωάριο. Θα αναπτυχθεί έμβρυο;

1. Το έμβρυο ξεκινά από το ζυγωτό.
2. Το ζυγωτό σχηματίζεται μόνο με τη γονιμοποίηση, δηλαδή με την ένωση ωαρίου και σπερματοζωαρίου.
3. Χωρίς σπερματοζωάριο δεν γίνεται γονιμοποίηση. **Δεν αναπτύσσεται έμβρυο**, και το ωάριο αποβάλλεται από το σώμα.

## Ερωτήσεις

1. Πού φυλάγονται και ωριμάζουν τα ωάρια;
   - Στις ωοθήκες
   - Στη μήτρα
   - Στις σάλπιγγες
   - Στους όρχεις
2. Τι είναι η γονιμοποίηση;
   - Η ένωση ενός ωαρίου με ένα σπερματοζωάριο
   - Η διαίρεση του ζυγωτού σε πολλά κύτταρα
   - Η στιγμή που το μωρό βγαίνει από τη μήτρα
   - Η ένωση του πλακούντα με τον ομφάλιο λώρο
3. Γιατί ένα παιδί μοιάζει και στους δύο γονείς του;
   - Το ζυγωτό έχει οδηγίες και από τους δύο
   - Το ωάριο έχει όλες τις οδηγίες μόνο του
   - Το μαθαίνει μεγαλώνοντας μαζί τους
   - Το παίρνει από τον ομφάλιο λώρο
4. Σε ποιο όργανο αναπτύσσεται το έμβρυο;
   - Στη μήτρα
   - Στο στομάχι
   - Στη σάλπιγγα
   - Στην ωοθήκη
5. Τι κάνει ο ομφάλιος λώρος;
   - Φέρνει τροφή και οξυγόνο στο έμβρυο
   - Κρατάει το έμβρυο ζεστό στη μήτρα
   - Φέρνει αέρα από τη μύτη της μητέρας
   - Ενώνει το ωάριο με το σπερματοζωάριο
6. Τι είναι ο αφαλός;
   - Το σημάδι από τον ομφάλιο λώρο
   - Το σημείο από όπου αναπνέει το έμβρυο
   - Ένα σημάδι που έχουν μόνο κάποιοι
   - Το σημείο όπου βρίσκεται η μήτρα
7. Πόσο κρατάει περίπου η εγκυμοσύνη στον άνθρωπο;
   - Περίπου 9 μήνες
   - Περίπου 9 εβδομάδες
   - Περίπου 2 χρόνια
   - Περίπου 5 μήνες
8. Τι ισχύει για την ήβη, την αρχή της εφηβείας;
   - Αρχίζει σε διαφορετική ηλικία σε κάθε παιδί
   - Αρχίζει σε όλα τα παιδιά στα 12 ακριβώς
   - Αλλάζει μόνο το ύψος, τίποτε άλλο
   - Αρχίζει πάντα πρώτα στα αγόρια και μετά στα κορίτσια

## Ασκήσεις

1. Ποιο όργανο του ανδρικού αναπαραγωγικού συστήματος φτιάχνει τα σπερματοζωάρια;
2. Το ζυγωτό αρχίζει αμέσως να διαιρείται: ένα κύτταρο γίνεται δύο, τα δύο τέσσερα, και ούτω καθεξής. Πόσα κύτταρα υπάρχουν μετά από $5$ διαιρέσεις, και μετά από πόσες διαιρέσεις ξεπερνούν για πρώτη φορά τα $100$;
3. Δύο μωρά είναι σήμερα στο ίδιο νοσοκομείο. Το Α γεννήθηκε πριν από $2$ εβδομάδες, στις $39$ εβδομάδες της εγκυμοσύνης. Το Β γεννήθηκε πριν από $6$ εβδομάδες, πρόωρα, στις $27$ εβδομάδες. Οι πνεύμονες είναι σχεδόν έτοιμοι στο τέλος του όγδοου μήνα, γύρω στην $35$η εβδομάδα, και ωριμάζουν περίπου με τον ίδιο ρυθμό μέσα και έξω από τη μήτρα.
   α) Ο πατέρας του Β λέει: «Το δικό μας είναι το μεγαλύτερο μωρό εδώ.» Σε τι έχει δίκιο, και σε τι όχι;
   β) Χρειάζεται ακόμα το Β βοήθεια για να αναπνέει; Αν ναι, για πόσο περίπου;
   γ) Σήμερα γεννήθηκε και ένα τρίτο μωρό, το Γ, στις $33$ εβδομάδες. Με ποιο από τα Α και Β μοιάζει περισσότερο στο πόσο έτοιμοι είναι οι πνεύμονές του;
4. Δίδυμα λέμε δύο μωρά που μεγάλωσαν μαζί στην ίδια μήτρα. Γίνονται με δύο τρόπους. Είτε ελευθερώνονται τον ίδιο μήνα δύο ωάρια και γονιμοποιούνται και τα δύο, είτε ένα ζυγωτό, στις πρώτες του διαιρέσεις, χωρίζεται στα δύο και κάθε κομμάτι γίνεται ένα έμβρυο. Όταν ένα κύτταρο διαιρείται, τα δύο νέα κύτταρα έχουν τις ίδιες οδηγίες. Και το αν ένα μωρό θα είναι αγόρι ή κορίτσι το γράφουν οι οδηγίες του ζυγωτού.
   α) Δίδυμα, ένα αγόρι κι ένα κορίτσι. Με ποιον από τους δύο τρόπους έγιναν;
   β) Δύο δίδυμες αδελφές μοιάζουν πολύ. Η μία λέει: «Αφού είμαστε και οι δύο κορίτσια, σίγουρα βγήκαμε από το ίδιο ζυγωτό.» Έχει δίκιο;
   γ) Γεννήθηκαν τρίδυμα: δύο αγόρια κι ένα κορίτσι. Πόσα ωάρια και πόσα σπερματοζωάρια χρειάστηκαν τουλάχιστον;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/human-reproduction
