# Θερμότητα και η διάδοσή της

> Αγωγή, ρεύματα, ακτινοβολία — τρεις τρόποι να ταξιδέψει.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/heat-transfer

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις αγωγή, μεταφορά και ακτινοβολία.
- Να αναγνωρίζεις ποιος μηχανισμός δρα σε κάθε περίπτωση.
- Να εξηγείς γιατί τα ρεύματα χρειάζονται υγρό ή αέριο.
- Να εξηγείς πώς η μόνωση εμποδίζει και τους τρεις μηχανισμούς.

## Η θερμότητα ταξιδεύει με τρεις τρόπους

Στην Ε΄ είδες **ότι** η θερμότητα πηγαίνει από το θερμό στο ψυχρό. Τώρα βλέπεις **πώς**.

| Μηχανισμός      | Τι κινείται                             | Χρειάζεται ύλη;   |
| --------------- | --------------------------------------- | ----------------- |
| **Αγωγή**       | η δόνηση περνάει από μόριο σε μόριο     | ναι, με επαφή     |
| **Μεταφορά**    | ολόκληρο το ζεστό υγρό ή αέριο κινείται | ναι, υγρό ή αέριο |
| **Ακτινοβολία** | τίποτα — ταξιδεύει ως κύμα              | **όχι**           |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος μηχανισμός δουλεύει εδώ;*

## Αγωγή: από μόριο σε μόριο

Ζεσταίνεις τη μία άκρη μιας μεταλλικής ράβδου. Τα μόρια εκεί δονούνται πιο έντονα, σπρώχνουν τα διπλανά, και η δόνηση **ταξιδεύει** ως την άλλη άκρη.

Τα ίδια τα μόρια δεν μετακινούνται — μένουν στη θέση τους και απλώς τρέμουν πιο δυνατά.

> **Κλειδί**
>
> Τα **μέταλλα** είναι καλοί αγωγοί θερμότητας γιατί έχουν ελεύθερα ηλεκτρόνια που μεταφέρουν την ενέργεια γρήγορα.
>
> Ο **αέρας** είναι από τους χειρότερους — τα μόρια απέχουν πολύ.
>
> Γι' αυτό **κάθε καλή μόνωση παγιδεύει αέρα**: το πουπουλένιο μπουφάν, ο διπλός υαλοπίνακας, το μάλλινο πουλόβερ. Δεν μονώνει το υλικό — μονώνει ο αέρας μέσα του.

**Αν καείς** από κάτι ζεστό (σίδερο, κατσαρόλα, φούρνο), βάλε αμέσως το σημείο κάτω από **δροσερό τρεχούμενο νερό** για **τουλάχιστον $20$ λεπτά**. Το νερό που κυλάει παίρνει συνέχεια τη θερμότητα από το δέρμα. **Όχι** πάγο, βούτυρο ή οδοντόπαστα. Αν το έγκαυμα είναι μεγάλο ή κάνει φουσκάλες, πες το αμέσως σε έναν μεγάλο.

## Μεταφορά: κυκλοφορεί η ίδια η ύλη

Ζεστό υγρό ή αέριο **ανεβαίνει** (γίνεται αραιότερο), ψυχρό **κατεβαίνει**. Δημιουργείται ένα ρεύμα που κυκλοφορεί συνέχεια.

Γι' αυτό:

- Τα καλοριφέρ μπαίνουν **χαμηλά** — για να ανεβαίνει ο ζεστός αέρας και να κυκλοφορεί.
- Τα κλιματιστικά μπαίνουν **ψηλά** — για να κατεβαίνει ο κρύος.
- Στο ψυγείο, ο κρύος αέρας από τα ψηλά ράφια κατεβαίνει και δροσίζει και τα χαμηλά.

> **Πρόσεχε**
>
> Η μεταφορά **δεν γίνεται σε στερεά**.
>
> Σε ένα στερεό τα μόρια είναι δεμένα στη θέση τους — δεν μπορούν να κυκλοφορήσουν. Άρα μέσα σε ένα στερεό η θερμότητα περνάει με **αγωγή**.

## Ακτινοβολία: δεν χρειάζεται τίποτα

Η μόνη μορφή που ταξιδεύει στο **κενό**. Έτσι φτάνει σε εμάς η ενέργεια του ήλιου, μέσα από $150$ εκατομμύρια χιλιόμετρα διαστήματος.

Οι **σκούρες** και ματ επιφάνειες απορροφούν περισσότερη ακτινοβολία. Οι **γυαλιστερές** και ανοιχτόχρωμες την ανακλούν.

Γι' αυτό τα καλοκαιρινά ρούχα είναι ανοιχτόχρωμα, και γι' αυτό το θερμός έχει καθρέφτη μέσα.

## Το θερμός σταματάει και τους τρεις

> **Θυμήσου**
>
> Ένα θερμός είναι μάθημα φυσικής σε ένα αντικείμενο:
>
> - **Κενό** ανάμεσα στα τοιχώματα → σταματάει **αγωγή** και **μεταφορά** (δεν υπάρχει ύλη να τις μεταφέρει)
> - **Καθρέφτης** στις επιφάνειες → ανακλά την **ακτινοβολία** πίσω
> - **Πλαστικό καπάκι** → μονωτής, και κλείνει τη διαφυγή του ζεστού αέρα
>
> Τρεις μηχανισμοί, τρεις άμυνες. Γι' αυτό ο καφές μένει ζεστός ώρες.

*Μια φιάλη Ντιούαρ σε μουσείο του Μονάχου. Έτσι είναι φτιαγμένο και το θερμός από μέσα: δύο γυάλινα τοιχώματα, το ένα μέσα στο άλλο, με κενό ανάμεσά τους. Το γυαλί έχει ένα λεπτό στρώμα μετάλλου, γι' αυτό καθρεφτίζει το τραπέζι. Με τον ίδιο τρόπο ανακλά την ακτινοβολία πίσω.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί το μεταλλικό κάγκελο φαίνεται πιο κρύο από το ξύλινο, στην ίδια θερμοκρασία;

1. Και τα δύο είναι στη θερμοκρασία του δωματίου — ένα θερμόμετρο θα έδειχνε το ίδιο.
2. Το χέρι σου είναι θερμότερο, άρα θερμότητα φεύγει **από εσένα** προς το κάγκελο.
3. Το μέταλλο είναι **καλός αγωγός**: τραβάει τη θερμότητα από το δέρμα σου γρήγορα. Το ξύλο είναι μονωτής και την τραβάει αργά.
4. Δεν αισθάνεσαι τη **θερμοκρασία** τους — αισθάνεσαι **πόσο γρήγορα χάνεις θερμότητα**.

   Γι' αυτό το μέταλλο φαίνεται πιο κρύο τον χειμώνα και πιο **ζεστό** το καλοκαίρι στον ήλιο: και στις δύο περιπτώσεις ανταλλάσσει ενέργεια γρηγορότερα.

### Παράδειγμα 2: Γιατί το καλοριφέρ μπαίνει χαμηλά και το κλιματιστικό ψηλά;

1. Ο ζεστός αέρας είναι **αραιότερος** και ανεβαίνει. Ο ψυχρός είναι πυκνότερος και κατεβαίνει.
2. **Καλοριφέρ χαμηλά:** ο ζεστός αέρας ανεβαίνει, ο κρύος έρχεται από κάτω να πάρει τη θέση του. Το ρεύμα κυκλοφορεί σε όλο το δωμάτιο.
3. **Κλιματιστικό ψηλά:** ο κρύος αέρας κατεβαίνει και σπρώχνει τον ζεστό προς τα πάνω. Πάλι κυκλοφορία.
4. Αν τα βάζαμε ανάποδα, ο ζεστός θα έμενε κολλημένος στο ταβάνι και ο κρύος στο πάτωμα — **χωρίς ρεύμα, χωρίς ανάμειξη**.

### Παράδειγμα 3: Πώς ζεσταίνεσαι δίπλα σε φωτιά χωρίς να την αγγίζεις;

1. Δεν είναι **αγωγή**: δεν υπάρχει επαφή.
2. Δεν είναι κυρίως **μεταφορά**: ο ζεστός αέρας της φωτιάς ανεβαίνει **κατακόρυφα**, δεν έρχεται προς εσένα.
3. Είναι **ακτινοβολία**: η φωτιά εκπέμπει κύματα που ταξιδεύουν ευθεία σε κάθε κατεύθυνση.
4. **Ο έλεγχος:** βάλε το χέρι σου μπροστά. Νιώθεις αμέσως ψύχρα στο πρόσωπο — γιατί μπλόκαρες την ακτινοβολία, ακριβώς όπως μια σκιά μπλοκάρει το φως.

   Ο ζεστός αέρας θα είχε στρίψει γύρω από το χέρι σου.

## Ερωτήσεις

1. Ζεσταίνεται η λαβή ενός μεταλλικού κουταλιού μέσα σε σούπα. Ποιος μηχανισμός;
   - Αγωγή
   - Μεταφορά
   - Ακτινοβολία
   - Κανένας — το κουτάλι δεν ζεσταίνεται
2. Ποιος μηχανισμός λειτουργεί **και στο κενό**;
   - Ακτινοβολία
   - Αγωγή
   - Μεταφορά
   - Και οι τρεις
3. Γιατί το καλοριφέρ τοποθετείται χαμηλά στον τοίχο;
   - Για να κυκλοφορεί ο ζεστός αέρας
   - Για να ζεσταίνει το πάτωμα
   - Γιατί εκεί περνάνε πάντα οι σωλήνες
   - Για λόγους ασφαλείας
4. Γιατί ένα πουπουλένιο μπουφάν κρατάει ζεστά;
   - Γιατί παγιδεύει αέρα, που είναι κακός αγωγός
   - Γιατί τα πούπουλα παράγουν θερμότητα
   - Γιατί τα πούπουλα είναι καλοί αγωγοί της θερμότητας
   - Γιατί είναι βαρύ
5. Ποιος μηχανισμός **δεν** γίνεται ποτέ μέσα σε στερεό;
   - Μεταφορά
   - Αγωγή
   - Ακτινοβολία
   - Και οι τρεις γίνονται
6. Τι είναι η μεταφορά ως μηχανισμός διάδοσης θερμότητας;
   - Η ζεστή ύλη ανεβαίνει και η κρύα κατεβαίνει
   - Η διάδοση από μόριο σε μόριο χωρίς να κινείται η ύλη
   - Η εκπομπή κυμάτων που ταξιδεύουν και στο κενό
   - Η αλλαγή κατάστασης
7. Γιατί ένα ανοιχτόχρωμο ρούχο δροσίζει περισσότερο το καλοκαίρι;
   - Γιατί ανακλά περισσότερη ακτινοβολία
   - Γιατί είναι πιο λεπτό
   - Γιατί αφήνει τον αέρα να περνάει πιο εύκολα
   - Γιατί παράγει λιγότερη θερμότητα
8. Πώς σταματάει ένα θερμός και τους τρεις μηχανισμούς;
   - Με κενό και καθρεφτισμένα τοιχώματα
   - Με χοντρό πλαστικό τοίχωμα μόνο
   - Με διπλό μεταλλικό τοίχωμα, χωρίς κενό
   - Με μαύρο χρώμα μέσα

## Ασκήσεις

1. Ακουμπάς κατά λάθος ένα ζεστό σίδερο σιδερώματος. Με ποιον μηχανισμό σε καίει;
2. Αφήνεις στον ήλιο δύο ίδια μπουκάλια με νερό, το ένα βαμμένο μαύρο και το άλλο άσπρο. Μετά από μία ώρα το νερό στο μαύρο έχει $35$ °C και στο άσπρο $27$ °C. Ποιο χρώμα απορροφά περισσότερο την ακτινοβολία του ήλιου; Τι χρώμα διαλέγεις για τον ηλιακό θερμοσίφωνα, και τι για τους τοίχους ενός σπιτιού που θέλεις να μένει δροσερό;
3. Σε έναν γυάλινο δοκιμαστικό σωλήνα με νερό βάζεις στον πάτο ένα παγάκι, που το κρατάει εκεί ένα μικρό βαρίδι. Ζεσταίνεις τον σωλήνα με τη φλόγα ψηλά, κοντά στην επιφάνεια του νερού. Σε λίγο το νερό πάνω βράζει, ενώ το παγάκι στον πάτο δεν έχει λιώσει.
   α) Τι δείχνει το παγάκι για το νερό: είναι καλός ή κακός αγωγός της θερμότητας;
   β) Γιατί δεν βοηθάει εδώ ούτε η μεταφορά;
   γ) Σε ποιο ύψος βάζεις την αντίσταση που ζεσταίνει το νερό σε έναν θερμοσίφωνα;
4. Βγάζεις από το ψυγείο δύο ίδια κρύα κουτάκια χυμό. Το ένα το τυλίγεις σε μια χοντρή μάλλινη κάλτσα, το άλλο το αφήνεις γυμνό. Τα βάζεις στο τραπέζι μιας ζεστής κουζίνας. Ο αδερφός σου λέει: «Το μάλλινο ζεσταίνει, άρα το τυλιγμένο θα ζεσταθεί πρώτο.»
   α) Ποιο κουτάκι θα μείνει κρύο περισσότερη ώρα;
   β) Πού κάνει λάθος ο αδερφός σου;
   γ) Τι μέσα στην κάλτσα κάνει στ' αλήθεια τη δουλειά της μόνωσης;
5. Μετά από μια χιονόπτωση, δύο ίδια σπίτια, το Α και το Β, έχουν στη στέγη τους το ίδιο στρώμα χιονιού. Τις επόμενες μέρες ο ουρανός είναι συννεφιασμένος και ο αέρας έξω μένει κάτω από $0$ °C. Μέσα, τα δύο σπίτια έχουν την ίδια θερμοκρασία. Σε δύο μέρες, στη στέγη του Α το χιόνι έχει λιώσει, ενώ στη στέγη του Β είναι ακόμα εκεί.
   α) Από πού ήρθε η θερμότητα που έλιωσε το χιόνι στη στέγη του Α;
   β) Ποιο σπίτι έχει την καλύτερη μόνωση στη στέγη;
   γ) Με ποιον μηχανισμό περνάει η θερμότητα μέσα από τα κεραμίδια και τα δοκάρια της στέγης;
   δ) Ο Πέτρος λέει: «Στο Β πρέπει να καθαρίσουν το χιόνι από τη στέγη, γιατί κρυώνει το σπίτι.» Όσο ο αέρας έξω μένει κάτω από $0$ °C, το χιόνι στη στέγη βοηθάει ή βλάπτει το σπίτι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/heat-transfer
