# Ενέργεια — πηγές και μετατροπές

> Από πού έρχεται το ρεύμα στην πρίζα.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/energy-sources

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις ανανεώσιμες από μη ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
- Να περιγράφεις την αλυσίδα μετατροπών από την πηγή ως την πρίζα.
- Να αναγνωρίζεις ότι σχεδόν κάθε πηγή ανάγεται στον ήλιο.
- Να συγκρίνεις πηγές με βάση τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά τους.

## Από πού έρχεται το ρεύμα στην πρίζα

Η πρίζα δεν **παράγει** ενέργεια. Είναι ο τελευταίος κρίκος μιας αλυσίδας που ξεκινάει πολύ μακριά.

Σχεδόν κάθε εργοστάσιο ηλεκτρισμού κάνει το ίδιο πράγμα: **γυρίζει μια γεννήτρια**.

**πηγή → κίνηση → γεννήτρια → ηλεκτρισμός**

Αλλάζει μόνο **τι** γυρίζει τη γεννήτρια.

*Το φράγμα Χούβερ στις ΗΠΑ. Ο τοίχος κρατάει το νερό ψηλά, στη λίμνη από πίσω. Το νερό πέφτει μέσα από μεγάλους σωλήνες ως το κτίριο στη βάση του, και εκεί γυρίζει τις τουρμπίνες και τις γεννήτριες.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια μετατροπή, από ποια πηγή;*

## Ανανεώσιμες και μη ανανεώσιμες

|                    | Παραδείγματα                               | Το πρόβλημα                |
| ------------------ | ------------------------------------------ | -------------------------- |
| **Ανανεώσιμες**    | ήλιος, άνεμος, νερό, γεωθερμία, βιομάζα    | δεν είναι πάντα διαθέσιμες |
| **Μη ανανεώσιμες** | πετρέλαιο, κάρβουνο, φυσικό αέριο, ουράνιο | τελειώνουν, και ρυπαίνουν  |

> **Κλειδί**
>
> «Ανανεώσιμη» **δεν** σημαίνει «άπειρη» ούτε «χωρίς καμία επίπτωση».
>
> Σημαίνει ότι **αναπληρώνεται στον χρόνο που τη χρησιμοποιούμε**. Ο ήλιος θα λάμπει αύριο. Το πετρέλαιο χρειάστηκε εκατομμύρια χρόνια για να φτιαχτεί και δεν ξαναγίνεται.

## Σχεδόν όλα ξεκινούν από τον ήλιο

Αυτό εκπλήσσει, αλλά αντέχει στον έλεγχο:

- **Άνεμος** → ο ήλιος ζεσταίνει άνισα τον αέρα, ο αέρας κινείται
- **Υδροηλεκτρικά** → ο ήλιος εξατμίζει το νερό, που πέφτει ως βροχή στα βουνά
- **Βιομάζα και τροφή** → τα φυτά δεσμεύουν ηλιακή ενέργεια
- **Κάρβουνο και πετρέλαιο** → αρχαία φυτά και οργανισμοί, δηλαδή **αποθηκευμένο ηλιακό φως**

Οι εξαιρέσεις είναι λίγες: η **γεωθερμία** (θερμότητα από το εσωτερικό της Γης), η **πυρηνική** ενέργεια και η **παλίρροια** (που οφείλεται κυρίως στη Σελήνη).

> **Πρόσεχε**
>
> Το ρεύμα **δεν είναι πηγή ενέργειας**. Είναι **μεταφορέας**.
>
> Η ενέργεια παράγεται αλλού και το ρεύμα την κουβαλάει ως εσένα. Γι' αυτό δεν υπάρχουν «ηλεκτρικά κοιτάσματα» — υπάρχουν κοιτάσματα άνθρακα και ποτάμια.

## Τίποτα δεν είναι δωρεάν

| Πηγή     | Υπέρ                                                      | Κατά                            |
| -------- | --------------------------------------------------------- | ------------------------------- |
| Ήλιος    | καθαρή, ανεξάντλητη                                       | μόνο με φως, θέλει χώρο         |
| Άνεμος   | καθαρή                                                    | μόνο με αέρα, θόρυβος           |
| Νερό     | σταθερή, αποθηκεύσιμη                                     | αλλάζει το τοπίο και τα ποτάμια |
| Κάρβουνο | φθηνό, πάντα διαθέσιμο                                    | ρυπαίνει πολύ, τελειώνει        |
| Πυρηνική | πολλή ενέργεια από λίγο καύσιμο, χωρίς CO₂ στη λειτουργία | επικίνδυνα απόβλητα             |

*Ένα πάρκο με φωτοβολταϊκά στη Ναμίμπια, από ψηλά. Κάθε σκούρα γραμμή είναι μια σειρά από πάνελ. Πρόσεξε πόσο χώρο πιάνουν: αυτό σημαίνει «θέλει χώρο» στον πίνακα.*

> **Θυμήσου**
>
> Δεν υπάρχει «τέλεια» πηγή. Κάθε επιλογή είναι **συμβιβασμός** ανάμεσα σε κόστος, διαθεσιμότητα και επίπτωση.
>
> Γι' αυτό οι χώρες δεν στηρίζονται σε μία πηγή αλλά σε **μείγμα**: όταν δεν φυσάει, δουλεύουν τα υδροηλεκτρικά· όταν δεν έχει ήλιο, κάτι άλλο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε την αλυσίδα μετατροπών σε ένα υδροηλεκτρικό φράγμα.

1. Το νερό είναι **ψηλά** στη λίμνη: έχει δυναμική ενέργεια.
2. Πέφτοντας, γίνεται **κινητική**.
3. Το νερό που πέφτει γυρίζει την **τουρμπίνα**: μηχανική κίνηση.
4. Η τουρμπίνα γυρίζει τη **γεννήτρια**, που δίνει ηλεκτρική ενέργεια.

   **δυναμική → κινητική → μηχανική → ηλεκτρική**

   Και σε κάθε βήμα χάνεται λίγη ως **θερμότητα** — η ενέργεια δεν εξαφανίζεται, αλλά δεν φτάνει όλη στην πρίζα.

### Παράδειγμα 2: Είναι το κάρβουνο ηλιακή ενέργεια;

1. Το κάρβουνο προήλθε από φυτά που έζησαν πριν εκατομμύρια χρόνια.
2. Τα φυτά μεγάλωσαν δεσμεύοντας **ηλιακό φως** με τη φωτοσύνθεση.
3. Θάφτηκαν και πιέστηκαν, και η χημική τους ενέργεια έμεινε αποθηκευμένη.
4. **Ναι, έμμεσα** — είναι αποθηκευμένο ηλιακό φως εκατομμυρίων ετών.

   Αλλά **δεν είναι ανανεώσιμο**: καίμε σε έναν αιώνα ό,τι χρειάστηκε εκατομμύρια χρόνια να σχηματιστεί.

### Παράδειγμα 3: Γιατί μια χώρα δεν στηρίζεται μόνο στον ήλιο;

1. Τα φωτοβολταϊκά παράγουν μόνο όταν έχει φως: τη νύχτα μηδέν, με συννεφιά λίγο.
2. Η ζήτηση όμως δεν σταματάει τη νύχτα — τότε ακριβώς ανάβουν τα φώτα.
3. Χρειάζεται είτε **αποθήκευση** (μπαταρίες, αντλησιοταμίευση) είτε **άλλες πηγές** για να καλύψουν τα κενά.
4. Γι' αυτό υπάρχει **ενεργειακό μείγμα**.

   Το ίδιο ισχύει για τον άνεμο: καθαρός αλλά απρόβλεπτος. Η αξιοπιστία έρχεται από τον **συνδυασμό**, όχι από μία τέλεια πηγή.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από αυτές είναι **μη** ανανεώσιμη πηγή;
   - Φυσικό αέριο
   - Άνεμος
   - Γεωθερμική ενέργεια
   - Ηλιακή
2. Σε ανεμογεννήτρια, ποια είναι η αλυσίδα μετατροπών;
   - Κινητική → μηχανική → ηλεκτρική
   - Χημική → θερμική → ηλεκτρική
   - Ηλεκτρική → μηχανική → κινητική
   - Φωτεινή → ηλεκτρική
3. Γιατί ο ηλεκτρισμός δεν θεωρείται πηγή ενέργειας;
   - Γιατί είναι μόνο μεταφορέας
   - Γιατί είναι πολύ αδύναμος
   - Γιατί κάποια στιγμή τελειώνει
   - Γιατί είναι ανανεώσιμος
4. Γιατί λέμε ότι ο άνεμος οφείλεται στον ήλιο;
   - Γιατί ζεσταίνει άνισα τον αέρα
   - Γιατί ο άνεμος φυσάει μόνο τη μέρα
   - Γιατί ο ήλιος σπρώχνει τον αέρα με το φως του
   - Δεν οφείλεται στον ήλιο
5. Γιατί οι χώρες χρησιμοποιούν μείγμα πηγών αντί για μία;
   - Γιατί καμία πηγή δεν είναι πάντα διαθέσιμη και χωρίς μειονεκτήματα
   - Γιατί δεν έχουν αποφασίσει ποια είναι η καλύτερη
   - Γιατί το ρεύμα από διαφορετικές πηγές κάνει για διαφορετικές συσκευές
   - Για να ξοδεύουν περισσότερα
6. Τι κοινό έχουν το πετρέλαιο, ο άνθρακας και το φυσικό αέριο;
   - Είναι ορυκτά καύσιμα
   - Είναι όλα ανανεώσιμα
   - Δεν ρυπαίνουν όταν καίγονται
   - Παράγονται σε εργοστάσια
7. Ποια από αυτές τις πηγές **δεν** ξεκινάει από τον ήλιο;
   - Η γεωθερμία
   - Ο άνεμος
   - Το πετρέλαιο
   - Η βιομάζα
8. Ποιο είναι το βασικό μειονέκτημα της ηλιακής ενέργειας;
   - Δεν παράγει τη νύχτα και λιγότερο με συννεφιά
   - Ρυπαίνει την ατμόσφαιρα όσο δουλεύει
   - Θα εξαντληθεί σε λίγες δεκαετίες, όπως το πετρέλαιο
   - Δεν δίνει ποτέ αρκετή ενέργεια

## Ασκήσεις

1. Είναι το ουράνιο ανανεώσιμη ή μη ανανεώσιμη πηγή;
2. Το φανάρι ενός ποδηλάτου ανάβει με δυναμό, μια μικρή γεννήτρια που τη γυρίζει η ρόδα. Γράψε την αλυσίδα μετατροπών, από το πρωινό που έφαγε ο ποδηλάτης ως το φως του φαναριού.
3. Ένα νησί έχει φωτοβολταϊκά και ανεμογεννήτριες. Και τα δύο, στο τέλος, παίρνουν την ενέργειά τους από τον ήλιο.
   α) Πώς ξεκινά από τον ήλιο η ενέργεια του ανέμου;
   β) Μια νύχτα με αέρα, ποια από τις δύο πηγές δίνει ρεύμα;
   γ) Μια νύχτα χωρίς αέρα, από πού μπορεί να πάρει ρεύμα το νησί;
4. Ο Θοδωρής λέει: «Όλες οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ξεκινούν από τον ήλιο, και καμία μη ανανεώσιμη δεν ξεκινά από τον ήλιο.»
   α) Βρες μια ανανεώσιμη πηγή που δεν ξεκινά από τον ήλιο.
   β) Βρες μια μη ανανεώσιμη πηγή που ξεκινά από τον ήλιο.
   γ) Ποιο από τα δύο μισά της πρότασης του Θοδωρή είναι σωστό;
5. Ένα μικρό χωριό χρειάζεται $6$ μονάδες ρεύμα κάθε ώρα, μέρα και νύχτα. Έχει μόνο φωτοβολταϊκά, που δίνουν $15$ μονάδες την ώρα, αλλά μόνο τις $10$ ώρες της μέρας με ήλιο. Ό,τι περισσεύει το φυλάει μια μπαταρία, που το δίνει πίσω όταν χρειαστεί.
   α) Δίνουν τα πάνελ, μέσα σε ένα ολόκληρο εικοσιτετράωρο, αρκετό ρεύμα για όλο το χωριό;
   β) Πόσες μονάδες πρέπει να χωράει τουλάχιστον η μπαταρία, ώστε το χωριό να μη μείνει χωρίς ρεύμα τη νύχτα;
   γ) Μια μέρα με συννεφιά τα πάνελ δίνουν μόνο $5$ μονάδες την ώρα, και η μπαταρία είναι άδεια το πρωί. Πόσες μονάδες θα λείψουν σε εκείνο το εικοσιτετράωρο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/energy-sources
