# Οικοσυστήματα

> Παραγωγοί, καταναλωτές, αποικοδομητές: πώς περνά η ενέργεια από οργανισμό σε οργανισμό, και τι γίνεται όταν σπάσει ένας κρίκος.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/ecosystems-food-webs

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις ένα οικοσύστημα ως το σύνολο των βιοτικών και των αβιοτικών στοιχείων μιας περιοχής.
- Να ξεχωρίζεις τους παραγωγούς, τους καταναλωτές και τους αποικοδομητές, και να εξηγείς ότι η ενέργεια ξεκινά από τον Ήλιο.
- Να φτιάχνεις μια τροφική αλυσίδα και να εξηγείς γιατί το τροφικό πλέγμα δείχνει καλύτερα τη φύση.
- Να προβλέπεις τι γίνεται όταν σπάσει ένας κρίκος, και να δίνεις παραδείγματα για το πώς ο άνθρωπος βλάπτει ή προστατεύει ένα οικοσύστημα.

## Ένα σπίτι για πολλούς

Η λέξη **οικολογία** έρχεται από τον «οίκο», το σπίτι. Είναι η επιστήμη που μελετά πώς ζουν οι οργανισμοί στο σπίτι τους, δηλαδή στον τόπο όπου ζουν και μεγαλώνουν.

Σε μια λίμνη ζουν ψάρια, βάτραχοι, καλάμια, πουλιά, μικροσκοπικοί οργανισμοί. Αυτά είναι τα **βιοτικά** στοιχεία της, τα ζωντανά. Το ποια και πόσα από αυτά μπορούν να ζήσουν εκεί το κρίνουν τα **αβιοτικά** στοιχεία, τα μη ζωντανά: πόσο ήλιο έχει, πόση βροχή, τι θερμοκρασία, τι έδαφος, πόσο αλμυρό είναι το νερό.

> **Κλειδί**
>
> **Οικοσύστημα** είναι όλα μαζί τα βιοτικά και τα αβιοτικά στοιχεία μιας περιοχής, που επηρεάζουν συνέχεια το ένα το άλλο.
>
> Οικοσύστημα μπορεί να είναι μια λίμνη, ένα δάσος, ένα λιβάδι ή μια έρημος. Μπορεί να είναι μικρό σαν μια κουφάλα δέντρου ή μεγάλο σαν ολόκληρο τον πλανήτη.

*Αργυροπελεκάνοι στη λίμνη Κερκίνη. Ζουν εκεί γιατί η λίμνη έχει ψάρια, και τα ψάρια ζουν γιατί το νερό έχει μικρότερους οργανισμούς να φάνε. Νερό, ήλιος, φυτά, ψάρια και πουλιά είναι ένα οικοσύστημα.*

## Ποιος τρώει ποιον

Κάθε οργανισμός χρειάζεται τροφή, δηλαδή ενέργεια. Ανάλογα με το πώς την παίρνει, παίζει έναν από τρεις ρόλους:

- **Παραγωγοί.** Φτιάχνουν μόνοι τους την τροφή τους, με την ενέργεια του Ήλιου, με τη φωτοσύνθεση. Είναι τα φυτά και, στο νερό, το φυτοπλαγκτόν.
- **Καταναλωτές.** Παίρνουν την τροφή τους έτοιμη. Τα **φυτοφάγα**, όπως ο λαγός, τρώνε παραγωγούς. Τα **σαρκοφάγα**, όπως η αλεπού, τρώνε άλλα ζώα.
- **Αποικοδομητές.** Μύκητες, βακτήρια και μικρά ζώα του εδάφους, όπως οι γαιοσκώληκες, τρέφονται με νεκρούς οργανισμούς, πεσμένα φύλλα και περιττώματα. Τα διασπούν σε απλές ουσίες, που γυρίζουν στο έδαφος και τις ξαναπαίρνουν τα φυτά.

Χωρίς τους αποικοδομητές, το δάσος θα θαβόταν κάτω από τα φύλλα που πέφτουν κάθε φθινόπωρο. Αυτοί τα κάνουν ξανά χώμα.

*Μανιτάρια σε σάπιο κορμό. Δεν έχουν χλωροφύλλη, άρα δεν είναι παραγωγοί. Τρέφονται με το νεκρό ξύλο και το διασπούν σιγά σιγά: είναι αποικοδομητές.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παραγωγός, καταναλωτής ή αποικοδομητής;*

## Αλυσίδες και πλέγματα

Αν βάλεις τους οργανισμούς σε σειρά, ώστε ο καθένας να είναι τροφή του επόμενου, φτιάχνεις μια **τροφική αλυσίδα**:

**χορτάρι** → **ακρίδα** → **βάτραχος** → **φίδι** → **αετός**

Κάθε βελάκι σημαίνει «τρώγεται από» και δείχνει πού πάει η ενέργεια. Κάθε αλυσίδα **ξεκινά από έναν παραγωγό**, γιατί μόνο αυτός πιάνει την ενέργεια του Ήλιου. Από εκεί η ενέργεια περνά από κρίκο σε κρίκο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μια τροφική αλυσίδα της θάλασσας*

Η αλυσίδα όμως λέει μόνο ένα κομμάτι της αλήθειας. Ο βάτραχος δεν τρώει μόνο ακρίδες· τρώει μύγες, σκαθάρια, σκουλήκια. Και δεν τον τρώει μόνο το φίδι, αλλά και ο ερωδιός. Αν ενώσεις όλες τις αλυσίδες μιας περιοχής, φτιάχνεις ένα **τροφικό πλέγμα**, ένα δίχτυ με πολλά βελάκια, που δείχνει τη φύση όπως είναι.

> **Πρόσεχε**
>
> Το βέλος στην τροφική αλυσίδα δείχνει **προς αυτόν που τρώει**, όχι προς αυτόν που τρώγεται. Γράφεις «ακρίδα → βάτραχος», γιατί η ενέργεια της ακρίδας πηγαίνει στον βάτραχο.

## Όταν σπάει ένας κρίκος

Σε ένα οικοσύστημα ο καθένας επηρεάζει τους άλλους. Αν μια αρρώστια μειώσει τους λαγούς ενός δάσους, θα μείνουν περισσότερα φυτά για τους λαγούς που επέζησαν. Θα βρίσκουν εύκολα τροφή, θα κάνουν περισσότερα μικρά, και ο αριθμός τους θα ξαναμεγαλώσει. Το οικοσύστημα **ισορροπεί ξανά** μόνο του.

Κάποιες αλλαγές όμως είναι πολύ μεγάλες για να τις διορθώσει η φύση. Σε τέτοιες περιπτώσεις, σήμερα, φταίει συνήθως ο άνθρωπος:

- **πυρκαγιές και κόψιμο δέντρων**, που καταστρέφουν το σπίτι χιλιάδων οργανισμών,
- **φυτοφάρμακα και εντομοκτόνα**, που περνούν στο νερό, στο έδαφος και, μέσα από τις αλυσίδες, στα ζώα,
- **υπερβολικό κυνήγι και ψάρεμα**, και η εξόντωση ζώων που θεωρούνται «ενοχλητικά», όπως ο λύκος,
- **διοξείδιο του άνθρακα** από καύσιμα, που ζεσταίνει τον πλανήτη.

Το μεγαλύτερο τροπικό δάσος της Γης, ο **Αμαζόνιος**, έχει μεγάλο μέρος από όλα τα είδη φυτών και ζώων του πλανήτη, και κάθε χρόνο χάνει τεράστιες εκτάσεις για να γίνουν χωράφια και βοσκοτόπια.

Ο άνθρωπος μπορεί όμως και να προστατεύσει. Το Σύνταγμα της Ελλάδας λέει στο άρθρο $24$ ότι η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος είναι **υποχρέωση του κράτους και δικαίωμα του καθενός**. Γι' αυτό υπάρχουν οι **εθνικοί δρυμοί**, όπως του Ολύμπου, του Παρνασσού, της Πάρνηθας, των Πρεσπών και του φαραγγιού της Σαμαριάς, με αυστηρούς κανόνες που φυλάνε τα φυτά και τα ζώα τους.

> **Θυμήσου**
>
> - **Οικοσύστημα:** βιοτικά + αβιοτικά στοιχεία μιας περιοχής, μαζί.
> - **Παραγωγοί** (φυτά) → **καταναλωτές** (φυτοφάγα, σαρκοφάγα) → και στο τέλος οι **αποικοδομητές**, που γυρίζουν τις ουσίες στο έδαφος.
> - Η ενέργεια ξεκινά από τον **Ήλιο**. Το **τροφικό πλέγμα** δείχνει όλες τις αλυσίδες μαζί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα λιβάδι υπάρχει η αλυσίδα χορτάρι → ακρίδα → βάτραχος → φίδι. Ένα φυτοφάρμακο σκοτώνει σχεδόν όλες τις ακρίδες. Τι θα γίνει στους άλλους κρίκους;

1. **Το χορτάρι:** δεν το τρώει πια σχεδόν κανείς, άρα θα πληθύνει.
2. **Οι βάτραχοι:** έχασαν την τροφή τους. Αν δεν βρουν άλλα έντομα, θα λιγοστέψουν.
3. **Τα φίδια:** με λιγότερους βατράχους, θα λιγοστέψουν κι αυτά. Ένας κρίκος που σπάει επηρεάζει όλη την αλυσίδα, και προς τα πάνω και προς τα κάτω.
4. Στην πραγματική φύση, το **πλέγμα** μετριάζει τη ζημιά: οι βάτραχοι θα στραφούν σε μύγες και σκαθάρια. Όσο περισσότερα βελάκια έχει ένα πλέγμα, τόσο πιο γερό είναι.

### Παράδειγμα 2: Γιατί κάθε τροφική αλυσίδα, σε στεριά ή θάλασσα, ξεκινά από ένα φυτό ή από το φυτοπλαγκτόν;

1. Όλοι οι οργανισμοί χρειάζονται ενέργεια. Η μεγάλη πηγή ενέργειας για τη ζωή στη Γη είναι ο **Ήλιος**.
2. Τα ζώα δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν απευθείας το φως για τροφή. Μόνο οι **παραγωγοί**, με τη χλωροφύλλη, το κάνουν τροφή με τη φωτοσύνθεση, όπως είδες στην ενότητα [Τα φυτά: φωτοσύνθεση και αναπνοή](/el/dim-6/physics/plants-photosynthesis).
3. Γι' αυτό ο παραγωγός είναι ο πρώτος κρίκος. Όλοι οι άλλοι παίρνουν την ενέργεια του Ήλιου **από δεύτερο χέρι**, τρώγοντας.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι ένα οικοσύστημα;
   - Οι οργανισμοί μιας περιοχής μαζί με το νερό, το έδαφος και το κλίμα
   - Μόνο τα ζώα που ζουν σε ένα δάσος ή σε μια λίμνη
   - Ένα προστατευμένο πάρκο όπου απαγορεύονται το κυνήγι και το κόψιμο δέντρων
   - Μόνο ο ήλιος, η βροχή και η θερμοκρασία μιας περιοχής
2. Ποιο από αυτά είναι αβιοτικό στοιχείο μιας λίμνης;
   - Η θερμοκρασία του νερού
   - Τα καλάμια που φυτρώνουν στην όχθη
   - Το φυτοπλαγκτόν
   - Οι πελεκάνοι
3. Γιατί τα φυτά λέγονται παραγωγοί;
   - Φτιάχνουν την τροφή τους με το φως του Ήλιου
   - Παράγουν σπόρους και καρπούς για να τρέφονται τα ζώα
   - Διασπούν τα νεκρά φύλλα σε χώμα
   - Τρώνε τα μικρότερα έντομα του εδάφους
4. Ποιος είναι αποικοδομητής;
   - Ο μύκητας που τρέφεται με σάπιο ξύλο
   - Η κουκουβάγια που κυνηγά ποντίκια τη νύχτα
   - Το πεύκο που φυτρώνει στον λόφο
   - Η κατσίκα που βόσκει στο χωράφι
5. Ποια τροφική αλυσίδα είναι γραμμένη σωστά;
   - βελανίδι → ποντικός → κουκουβάγια
   - κουκουβάγια → ποντικός → βελανίδι
   - ποντικός → βελανίδι → κουκουβάγια
   - βελανίδι → κουκουβάγια → ποντικός
6. Γιατί ένα τροφικό πλέγμα δείχνει τη φύση καλύτερα από μια τροφική αλυσίδα;
   - Τα περισσότερα ζώα τρώνε πολλά είδη τροφής
   - Βάζει τα ζώα στη σειρά, από το μεγαλύτερο ως το μικρότερο
   - Δείχνει μόνο τα ζώα, χωρίς τα φυτά
   - Έχει πάντα λιγότερους οργανισμούς
7. Μια αρρώστια μειώνει πολύ τους λαγούς ενός δάσους. Τι θα γίνει, αν το οικοσύστημα ισορροπήσει μόνο του;
   - Τα φυτά θα πληθύνουν και οι λαγοί θα ξαναπληθύνουν
   - Οι λαγοί θα εξαφανιστούν για πάντα από το δάσος
   - Τα φυτά θα λιγοστέψουν, γιατί έλειψαν οι λαγοί
   - Δεν θα αλλάξει τίποτα στα φυτά ή στους άλλους οργανισμούς
8. Από πού έρχεται αρχικά η ενέργεια που κινεί ένα οικοσύστημα;
   - Από τον Ήλιο
   - Από το νερό της βροχής
   - Από το χώμα και τα άλατα
   - Από τα σαρκοφάγα ζώα

## Ασκήσεις

1. Ποιοι είναι οι τρεις ρόλοι των οργανισμών σε ένα οικοσύστημα;
2. Σε ένα χωράφι: το φίδι τρώει ποντίκια, το σιτάρι φτιάχνει μόνο του την τροφή του, η κουκουβάγια τρώει φίδια και τα ποντίκια τρώνε σπόρους σιταριού. Γράψε την τροφική αλυσίδα. Ποιος είναι ο φυτοφάγος καταναλωτής;
3. Σε ένα μικρό νησί τα κουνέλια τρώνε τα φύλλα του χορταριού και τα ποντίκια τους σπόρους του. Οι αλεπούδες τρώνε και κουνέλια και ποντίκια. Οι κάτοικοι εξαφανίζουν όλες τις αλεπούδες. Δέκα χρόνια μετά μετρούν: τα κουνέλια είναι πάρα πολλά, το χορτάρι λίγο, και τα ποντίκια λιγότερα απ' ό,τι όταν υπήρχαν αλεπούδες.
   α) Κανείς δεν τρώει πια τα ποντίκια. Τι τους λείπει;
   β) Ποιο ζώο του νησιού έφερε, χωρίς να φάει ούτε ένα ποντίκι, τα ποντίκια σε αυτή την κατάσταση;
   γ) Οι κάτοικοι φέρνουν πίσω λίγες αλεπούδες. Τι περιμένεις να γίνει πρώτα με τα κουνέλια, και μετά με το χορτάρι;
4. Φαντάσου ένα δάσος όπου ξαφνικά χάνονται όλοι οι μύκητες και τα βακτήρια του εδάφους. Τι θα γίνει, μετά από χρόνια, με τα φύλλα που πέφτουν και με τα δέντρα;
5. Σε ένα λιβάδι υπάρχει η αλυσίδα χορτάρι → ακρίδα → βάτραχος → φίδι. Οι αετοί του τρώνε φίδια ή βατράχους. Ο αγρότης ψεκάζει το χορτάρι με ένα φυτοφάρμακο που δεν διασπάται: όποιο ζώο το φάει, το κρατάει για πάντα μέσα στο σώμα του. Κάθε ακρίδα που τρώγεται έχει μέσα της $1$ μονάδα φυτοφαρμάκου. Ένας βάτραχος τρώει στη ζωή του $50$ ακρίδες και ένα φίδι $20$ βατράχους.
   α) Ο αετός Α τρώει στη ζωή του $10$ φίδια και τίποτε άλλο. Ο αετός Β δεν τρώει φίδια, μόνο βατράχους, $300$ στη ζωή του. Ποιος από τους δύο μαζεύει περισσότερο φυτοφάρμακο;
   β) Ο αετός Γ τρώει στη ζωή του $5$ φίδια και $100$ βατράχους. Ο αετός Δ τρώει μόνο φίδια. Πόσα φίδια πρέπει να φάει ο Δ, για να μαζέψει όσο φυτοφάρμακο και ο Γ;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/ecosystems-food-webs
