# Το κυκλοφορικό σύστημα

> Η καρδιά, οι αρτηρίες, οι φλέβες και το αίμα: πώς φτάνουν η τροφή και το οξυγόνο σε κάθε κύτταρο.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/circulatory-system

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις την καρδιά ως μυ-αντλία με δύο κόλπους, δύο κοιλίες και βαλβίδες που αφήνουν το αίμα να πάει προς μία μόνο κατεύθυνση.
- Να ξεχωρίζεις τις αρτηρίες, τις φλέβες και τα τριχοειδή αγγεία.
- Να εξηγείς τη μικρή και τη μεγάλη κυκλοφορία, και πώς το κυκλοφορικό συνεργάζεται με το αναπνευστικό.
- Να ονομάζεις τα συστατικά του αίματος και τη δουλειά του καθενός, και να εξηγείς γιατί μετράει η ομάδα αίματος.

## Μια αντλία που δεν σταματά

Αρχίζει να χτυπά πριν ακόμα γεννηθείς, και δεν σταματά ποτέ: πάνω από **$100.000$ φορές τη μέρα**, πάνω από $40$ εκατομμύρια φορές τον χρόνο. Η **καρδιά** σου είναι ένας **μυς**, περίπου όσο η γροθιά σου, που δουλεύει σαν **αντλία**. Σπρώχνει το αίμα να ταξιδεύει σε όλο το σώμα, μέσα από ένα δίκτυο σωλήνων, τα **αιμοφόρα αγγεία**. Η καρδιά και τα αγγεία μαζί αποτελούν το **κυκλοφορικό σύστημα**.

Το αίμα είναι ο μεγάλος μεταφορέας του σώματος. Πηγαίνει σε κάθε κύτταρο **οξυγόνο** και **θρεπτικά συστατικά**, και παίρνει από εκεί το **διοξείδιο του άνθρακα** και άλλες άχρηστες ουσίες, για να φύγουν από το σώμα. Βοηθάει και στην άμυνα ενάντια στα μικρόβια.

## Τέσσερις χώροι και πόρτες μονής κατεύθυνσης

Η καρδιά χωρίζεται σε **τέσσερις χώρους**. Οι δύο πάνω λέγονται **κόλποι** και οι δύο κάτω **κοιλίες**: δεξιός και αριστερός κόλπος, δεξιά και αριστερή κοιλία. Ανάμεσα στον κόλπο και στην κοιλία κάθε πλευράς υπάρχει μια **βαλβίδα**, σαν πόρτα που ανοίγει μόνο προς τα κάτω. Έτσι το αίμα πηγαίνει μόνο από τον κόλπο στην κοιλία, ποτέ ανάποδα.

Κάθε χτύπος, ο **καρδιακός παλμός**, έχει τρία στάδια:

1. **Συστέλλονται οι κόλποι**, και το αίμα περνά στις κοιλίες.
2. **Συστέλλονται οι κοιλίες.** Οι βαλβίδες κλείνουν, το αίμα δεν μπορεί να γυρίσει πίσω, και φεύγει από την καρδιά προς τα αγγεία. Την ίδια ώρα οι κόλποι ξαναγεμίζουν.
3. **Καρδιακή παύλα:** ο μυς χαλαρώνει και ξεκουράζεται, για λιγότερο από μισό δευτερόλεπτο.

Ένας ενήλικας σε ηρεμία έχει περίπου $70$ ως $80$ παλμούς το λεπτό· τα παιδιά λίγο περισσότερους. Όταν τρέχεις, η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα, για να φέρει περισσότερο οξυγόνο στους μυς σου. Τη λειτουργία της οι γιατροί την ελέγχουν με το **καρδιογράφημα**, που καταγράφει τα μικρά ηλεκτρικά σήματα με τα οποία συστέλλεται ο μυς της.

*Μοντέλο καρδιάς για το σχολείο. Πάνω της απλώνονται κόκκινα και μπλε αγγεία: είναι τα αγγεία που τρέφουν την ίδια την καρδιά, γιατί κι αυτός ο μυς χρειάζεται οξυγόνο. Από πάνω ξεκινούν τα μεγάλα αγγεία που φεύγουν και έρχονται.*

## Αρτηρίες, φλέβες και τριχοειδή

Τα αιμοφόρα αγγεία είναι τριών ειδών:

- **Αρτηρίες:** φέρνουν το αίμα **από την καρδιά** προς τα όργανα. Έχουν χοντρά, ελαστικά τοιχώματα, γιατί το αίμα μέσα τους έχει μεγάλη πίεση. Αυτή την πίεση νιώθεις όταν πιάνεις τον σφυγμό στον καρπό σου.
- **Φλέβες:** φέρνουν το αίμα **από τα όργανα πίσω στην καρδιά**.
- **Τριχοειδή:** οι αρτηρίες και οι φλέβες διακλαδίζονται σε όλο και λεπτότερα αγγεία, ώσπου γίνονται πιο λεπτά από μια τρίχα. Από το λεπτό τους τοίχωμα περνούν το οξυγόνο και οι θρεπτικές ουσίες στα κύτταρα.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι φλέβες σχεδιάζονται μπλε και οι αρτηρίες κόκκινες, αλλά το αίμα **δεν είναι ποτέ μπλε**. Το αίμα με πολύ οξυγόνο είναι έντονο κόκκινο, ενώ αυτό με λίγο οξυγόνο είναι σκούρο κόκκινο. Οι φλέβες κάτω από το δέρμα απλώς **φαίνονται** γαλαζωπές.
>
> Και κάτι ακόμα: το όνομα «αρτηρία» δεν σημαίνει «αίμα με οξυγόνο». Σημαίνει «φεύγει από την καρδιά». Η αρτηρία που πηγαίνει από την καρδιά στους πνεύμονες κουβαλάει αίμα **φτωχό** σε οξυγόνο, γιατί πηγαίνει εκεί ακριβώς για να το πάρει.

## Δύο διαδρομές

Το αίμα κάνει δύο μεγάλους κύκλους, και περνά από την καρδιά δύο φορές:

- **Μικρή κυκλοφορία:** η δεξιά κοιλία στέλνει το αίμα στους **πνεύμονες**. Εκεί, στα τριχοειδή γύρω από τις κυψελίδες, το αίμα αφήνει διοξείδιο του άνθρακα και παίρνει οξυγόνο. Μετά γυρίζει στον αριστερό κόλπο.
- **Μεγάλη κυκλοφορία:** η αριστερή κοιλία στέλνει το αίμα, τώρα πλούσιο σε οξυγόνο, σε **όλο το υπόλοιπο σώμα**. Τα κύτταρα παίρνουν οξυγόνο και αφήνουν διοξείδιο του άνθρακα. Το αίμα γυρίζει από τις φλέβες στον δεξιό κόλπο, και ο κύκλος ξαναρχίζει.

> **Κλειδί**
>
> Το **αναπνευστικό** και το **κυκλοφορικό** σύστημα δουλεύουν σαν ομάδα. Οι πνεύμονες φέρνουν το οξυγόνο ως το αίμα, όπως είδες στο [αναπνευστικό σύστημα](/el/dim-6/physics/respiratory-system). Η καρδιά και τα αγγεία το μοιράζουν σε κάθε κύτταρο, και φέρνουν πίσω το διοξείδιο του άνθρακα για να το εκπνεύσεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο γύρος ενός ερυθρού αιμοσφαιρίου*

## Από τι είναι φτιαγμένο το αίμα

Αν αφήσεις λίγο αίμα σε ένα σωληνάκι, μετά από ώρα χωρίζεται σε δύο στρώματα. Πάνω μένει ένα κιτρινωπό υγρό, το **πλάσμα**, που είναι κυρίως νερό, με διαλυμένες θρεπτικές και άχρηστες ουσίες. Κάτω κάθονται τα **κύτταρα του αίματος**:

| Κύτταρα            | Δουλειά                                                                        |
| ------------------ | ------------------------------------------------------------------------------ |
| Ερυθρά αιμοσφαίρια | μεταφέρουν οξυγόνο και διοξείδιο του άνθρακα· δίνουν στο αίμα το κόκκινο χρώμα |
| Λευκά αιμοσφαίρια  | πολεμούν τα μικρόβια                                                           |
| Αιμοπετάλια        | κλείνουν τις πληγές: βοηθούν το αίμα να πήξει                                  |

*Αίμα στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Οι δίσκοι, βαθουλωμένοι στη μέση, είναι ερυθρά αιμοσφαίρια. Η μπάλα με τις προεξοχές είναι ένα λευκό αιμοσφαίριο.*

Το αίμα όλων των ανθρώπων έχει τα ίδια κύτταρα, αλλά στην επιφάνεια των ερυθρών υπάρχουν ουσίες που δεν είναι ίδιες σε όλους. Ανάλογα με αυτές, κάθε άνθρωπος ανήκει σε μία από τέσσερις **ομάδες αίματος**: **Α**, **Β**, **ΑΒ** ή **0**. Αν κάποιος χρειαστεί αίμα, πρέπει να πάρει από ομάδα που ταιριάζει. Αλλιώς τα ερυθρά αιμοσφαίρια κολλάνε μεταξύ τους, κάτι πολύ επικίνδυνο.

Το αίμα **δεν φτιάχνεται σε εργοστάσιο ούτε αγοράζεται**. Το δίνουν οι **αιμοδότες**: υγιείς ενήλικες, από $18$ ετών, που προσφέρουν λίγο από το αίμα τους. Η αιμοδοσία κρατάει λίγα λεπτά, είναι ακίνδυνη, και το σώμα ξαναφτιάχνει γρήγορα ό,τι έδωσε.

> **Θυμήσου**
>
> Για μια γερή καρδιά και καθαρά αγγεία:
>
> - **ισορροπημένη διατροφή**, με πολλά φρούτα, λαχανικά και όσπρια, και λίγα ζωικά λίπη, γιατί το λίπος μπορεί να κολλήσει στα τοιχώματα των αγγείων και να τα στενέψει,
> - **άσκηση** κάθε μέρα,
> - **καθόλου κάπνισμα**: οι ουσίες του καπνού περνούν από τους πνεύμονες στο αίμα και βλάπτουν την καρδιά και τα αγγεία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ο Νίκος μετράει τον σφυγμό του στον καρπό: 20 χτύποι σε 15 δευτερόλεπτα. Πόσους παλμούς έχει το λεπτό;

1. Ένα λεπτό έχει $60$ δευτερόλεπτα, δηλαδή $60 : 15 = 4$ φορές τα $15$ δευτερόλεπτα.
2. Άρα οι χτύποι σε ένα λεπτό είναι $4 \times 20 = 80$.
3. Ο Νίκος έχει **$80$ παλμούς το λεπτό**. Κάθε χτύπος που νιώθει στον καρπό είναι ένα κύμα αίματος που έσπρωξε η αριστερή κοιλία στις αρτηρίες.

### Παράδειγμα 2: Γιατί η καρδιά χρειάζεται βαλβίδες; Τι θα γινόταν χωρίς αυτές;

1. Όταν συστέλλονται οι κοιλίες, σφίγγουν το αίμα με μεγάλη δύναμη. Το αίμα θα μπορούσε να φύγει προς δύο μεριές: μπροστά, στις αρτηρίες, ή πίσω, στους κόλπους.
2. Οι βαλβίδες κλείνουν τον δρόμο προς τα πίσω. Έτσι όλο το αίμα φεύγει προς τις αρτηρίες.
3. Χωρίς βαλβίδες, μέρος του αίματος θα γύριζε πίσω σε κάθε χτύπο, και η καρδιά θα δούλευε πολύ περισσότερο για να στείλει λιγότερο αίμα στο σώμα.

## Ερωτήσεις

1. Πώς λέγονται οι δύο πάνω χώροι της καρδιάς;
   - Κόλποι
   - Κοιλίες
   - Βαλβίδες
   - Κυψελίδες
2. Ποια είναι η δουλειά των βαλβίδων της καρδιάς;
   - Αφήνουν το αίμα να πάει μόνο προς μία μεριά
   - Βάζουν οξυγόνο στο αίμα που περνάει από εκεί
   - Καθαρίζουν το αίμα από τα μικρόβια και τη σκόνη
   - Μετράνε πόσους παλμούς κάνει η καρδιά το λεπτό
3. Ποια αγγεία φέρνουν το αίμα από την καρδιά προς τα όργανα;
   - Οι αρτηρίες
   - Οι φλέβες
   - Οι βρόγχοι
   - Τα αιμοπετάλια
4. Πού περνά το οξυγόνο από το αίμα στα κύτταρα ενός μυός;
   - Στα τριχοειδή αγγεία
   - Στη μεγαλύτερη αρτηρία, δίπλα στην καρδιά
   - Μέσα στην αριστερή κοιλία
   - Στις βαλβίδες της καρδιάς
5. Τι κάνει η μικρή κυκλοφορία;
   - Πηγαίνει το αίμα στους πνεύμονες να πάρει οξυγόνο
   - Πηγαίνει το αίμα στα χέρια και στα πόδια
   - Κυκλοφορεί το αίμα μόνο μέσα στην καρδιά
   - Φέρνει την τροφή από το στομάχι στο αίμα
6. Ποια κύτταρα του αίματος πολεμούν τα μικρόβια;
   - Τα λευκά αιμοσφαίρια
   - Τα ερυθρά αιμοσφαίρια
   - Τα αιμοπετάλια
   - Το πλάσμα
7. Γιατί οι φλέβες στον καρπό σου φαίνονται γαλαζωπές;
   - Έτσι φαίνονται κάτω από το δέρμα· το αίμα είναι κόκκινο
   - Το αίμα μέσα τους είναι μπλε, γιατί δεν έχει καθόλου οξυγόνο
   - Έχουν μπλε τοιχώματα, για να ξεχωρίζουν
   - Είναι γεμάτες νερό και όχι αίμα
8. Από πού έρχεται το αίμα που παίρνει ένας τραυματίας στο νοσοκομείο;
   - Από αιμοδότες, που το δίνουν εθελοντικά
   - Από εργοστάσιο που φτιάχνει τεχνητό αίμα
   - Από τα φαρμακεία, όπου πουλιέται σε σακούλες
   - Από οποιονδήποτε, αφού όλοι έχουμε ίδιο αίμα

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία είδη κυττάρων του αίματος;
2. Ένας ορειβάτης μένει δύο μήνες σε ένα χωριό πολύ ψηλά στο βουνό, όπου κάθε ανάσα φέρνει λιγότερο οξυγόνο απ' ό,τι στη θάλασσα. Το σώμα του αρχίζει να φτιάχνει περισσότερα κύτταρα από ένα είδος του αίματος. Ποιο είδος;
3. Υπολόγισε περίπου: πόσο αίμα σπρώχνει η καρδιά ενός ενήλικα σε ένα μερόνυχτο; Σε κάθε χτύπο σπρώχνει στις αρτηρίες περίπου $70$ mL αίμα. Τους παλμούς το λεπτό διάλεξέ τους εσύ, από όσα λέει η ενότητα.
   α) Πόσα λίτρα αίμα σε ένα λεπτό;
   β) Πόσα λίτρα σε ένα μερόνυχτο;
4. Ένα ερυθρό αιμοσφαίριο ξεκινά από το δάχτυλο του ποδιού σου, φτωχό σε οξυγόνο. Από ποιον χώρο της καρδιάς θα μπει, και πού πρέπει να πάει πριν ξαναφτάσει στο πόδι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/circulatory-system
