# Τα ζώα: σπονδυλωτά και ασπόνδυλα

> Πώς ταξινομούμε τα ζώα, και τι κοινό έχουν τα ψάρια, τα αμφίβια, τα ερπετά, τα πουλιά και τα θηλαστικά.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/animals-classification

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τα σπονδυλωτά από τα ασπόνδυλα ζώα, και να ξέρεις ότι τα περισσότερα είδη είναι ασπόνδυλα.
- Να κατατάσσεις ένα σπονδυλωτό σε ψάρια, αμφίβια, ερπετά, πτηνά ή θηλαστικά από τα χαρακτηριστικά του.
- Να χωρίζεις τα θηλαστικά σε φυτοφάγα, σαρκοφάγα και παμφάγα, και να αναγνωρίζεις τις «παράξενες» περιπτώσεις, όπως η φάλαινα και η νυχτερίδα.
- Να δίνεις παραδείγματα προσαρμογής των ζώων στο περιβάλλον τους.

## Ενάμισι εκατομμύριο είδη σε ράφια

Στη Γη ζουν περισσότερα από **ενάμισι εκατομμύριο** γνωστά είδη ζώων, και κάθε χρόνο οι επιστήμονες βρίσκουν καινούργια. Για να τα μελετήσουν, τα βάζουν σε ομάδες, όπως βάζεις τα βιβλία σε ράφια: ζώα με κοινά χαρακτηριστικά μπαίνουν μαζί. Αυτό λέγεται **ταξινόμηση**.

Το πρώτο και μεγαλύτερο χώρισμα είναι ένα ερώτημα: **έχει το ζώο σπονδυλική στήλη;**

- Αν ναι, είναι **σπονδυλωτό**: έχει εσωτερικό σκελετό με σπονδυλική στήλη, όπως εσύ.
- Αν όχι, είναι **ασπόνδυλο**.

## Τα ασπόνδυλα: οι πραγματικοί κυρίαρχοι

Μοιάζει απίστευτο, αλλά **εννιά στα δέκα** είδη ζώων είναι ασπόνδυλα. Τα περισσότερα ζουν στο νερό, κάποια όμως, όπως τα σκουλήκια και τα έντομα, ζουν στη στεριά. Οι κύριες ομάδες τους είναι έξι:

| Ομάδα      | Τι τα ξεχωρίζει                            | Παραδείγματα                      |
| ---------- | ------------------------------------------ | --------------------------------- |
| Σπόγγοι    | σώμα γεμάτο πόρους, κολλημένο σε βράχους   | το σφουγγάρι                      |
| Κνιδόζωα   | ζουν στη θάλασσα και τσιμπούν με δηλητήριο | η τσούχτρα, το κοράλλι            |
| Σκώληκες   | μακρύ, μαλακό σώμα χωρίς πόδια             | ο γαιοσκώληκας                    |
| Μαλάκια    | μαλακό σώμα, συνήθως με όστρακο            | το σαλιγκάρι, το μύδι, το χταπόδι |
| Εχινόδερμα | πέντε όμοια μέρη και αγκαθωτό δέρμα        | ο αστερίας, ο αχινός              |
| Αρθρόποδα  | πόδια χωρισμένα σε κομμάτια, σαν αρθρώσεις | η μέλισσα, η αράχνη, ο κάβουρας   |

Τα **αρθρόποδα** είναι η μεγαλύτερη ομάδα όλου του ζωικού βασιλείου. Μόνο τα έντομα ξεπερνούν τα $900.000$ είδη, ενώ όλα τα πουλιά του κόσμου είναι περίπου $10.000$.

Μην υποτιμάς τον **γαιοσκώληκα**. Καθώς σέρνεται μέσα στο χώμα, ανοίγει στοές από όπου περνάει αέρας και νερό, και το χώμα γίνεται καλύτερο για τα φυτά. Γι' αυτό τον λένε φίλο του γεωργού.

## Τα σπονδυλωτά: πέντε ομάδες

Τα σπονδυλωτά είναι πολύ λιγότερα είδη, και χωρίζονται σε πέντε ομάδες. Για να τα ξεχωρίσεις, κοίτα τρία πράγματα: **τι σκεπάζει το σώμα**, **πώς αναπνέει**, και **πώς γεννιούνται τα μικρά**.

| Ομάδα     | Σώμα              | Αναπνοή                                  | Μικρά                        |
| --------- | ----------------- | ---------------------------------------- | ---------------------------- |
| Ψάρια     | γλιστερά λέπια    | βράγχια                                  | συνήθως από αυγά, στο νερό   |
| Αμφίβια   | γυμνό, υγρό δέρμα | βράγχια όταν είναι μικρά, μετά πνεύμονες | από αυγά, στο νερό           |
| Ερπετά    | στεγνές φολίδες   | πνεύμονες                                | συνήθως από αυγά, στη στεριά |
| Πτηνά     | φτερά με πούπουλα | πνεύμονες                                | από αυγά με σκληρό τσόφλι    |
| Θηλαστικά | τρίχωμα           | πνεύμονες                                | θηλάζουν με γάλα             |

Τα **αμφίβια**, όπως ο βάτραχος, ζουν «διπλή ζωή», όπως λέει και το όνομά τους. Ο γυρίνος ζει στο νερό και αναπνέει με βράγχια σαν ψάρι. Μεγαλώνοντας αποκτά πνεύμονες και πόδια, και βγαίνει στη στεριά, πάντα κοντά σε υγρασία.

*Σαλαμάνδρα σε υγρό δάσος. Μοιάζει με σαύρα, αλλά το δέρμα της είναι γυμνό και υγρό, χωρίς φολίδες. Είναι αμφίβιο, όχι ερπετό.*

> **Κλειδί**
>
> Τα **θηλαστικά** παίρνουν το όνομά τους από αυτό που τα ενώνει όλα: οι μητέρες **θηλάζουν** τα μικρά τους με γάλα. Ο σκίουρος, ο λύκος, η φάλαινα, η νυχτερίδα και ο άνθρωπος μοιάζουν ελάχιστα, αλλά είναι όλα θηλαστικά.
>
> Το εμφανές δεν αρκεί: η φάλαινα ζει στο νερό, αλλά αναπνέει με πνεύμονες και θηλάζει. Η νυχτερίδα πετάει, αλλά έχει τρίχωμα και θηλάζει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια ομάδα σπονδυλωτών;*

## Τα θηλαστικά από πιο κοντά

Τα θηλαστικά τα χωρίζουμε και με βάση την **τροφή** τους:

- **φυτοφάγα**, που τρώνε φυτά: η αγελάδα, το άλογο, ο ελέφαντας,
- **σαρκοφάγα**, που τρώνε άλλα ζώα: ο λύκος, η αλεπού, το λιοντάρι,
- **παμφάγα**, που τρώνε και τα δύο: η αρκούδα, το γουρούνι, ο άνθρωπος.

Τα περισσότερα θηλαστικά γεννούν μικρά που έχουν σχηματιστεί πλήρως. Υπάρχουν όμως δύο εξαιρέσεις. Το **καγκουρό** γεννάει ένα πολύ μικρό, ανολοκλήρωτο μωρό, που μεγαλώνει μέσα σε έναν σάκο στην κοιλιά της μητέρας, τον **μάρσιππο**. Και ο **πλατύποδας** της Αυστραλίας γεννάει **αυγά**, αλλά μετά θηλάζει τα μικρά του.

*Πλατύποδας στην Τασμανία. Έχει ράμφος σαν πάπιας και γεννάει αυγά, αλλά έχει τρίχωμα και θηλάζει. Γι' αυτό είναι θηλαστικό.*

Τα υπόλοιπα θηλαστικά τα χωρίζουμε σε μικρότερες ομάδες. Ανάμεσά τους: τα **τρωκτικά**, με κοφτερά μπροστινά δόντια (ο σκίουρος, ο ποντικός), τα **οπληφόρα**, με οπλές στα πόδια (το άλογο, η κατσίκα), τα **χειρόπτερα**, δηλαδή οι νυχτερίδες, τα **κητώδη**, δηλαδή οι φάλαινες και τα δελφίνια, και τα **πρωτεύοντα**, με τον πιο αναπτυγμένο εγκέφαλο, όπου ανήκουν οι πίθηκοι και ο άνθρωπος.

## Κάθε ζώο ταιριάζει εκεί που ζει

Τα χαρακτηριστικά ενός ζώου το βοηθούν να επιβιώνει στο δικό του περιβάλλον. Αυτό λέγεται **προσαρμογή**.

- **Το ράμφος λέει τι τρως.** Το σπουργίτι έχει κοντό, σκληρό ράμφος που σπάει σπόρους. Ο πελεκάνος έχει σακούλα κάτω από το ράμφος για τα ψάρια. Ο αετός έχει γαμψό ράμφος για να κόβει κρέας.
- **Ενάντια στο κρύο.** Η φώκια και η φάλαινα έχουν κάτω από το δέρμα παχύ στρώμα λίπους. Η πολική αρκούδα έχει και πυκνή γούνα.
- **Σχήμα για το νερό και τον αέρα.** Τα ψάρια, τα δελφίνια και τα πουλιά έχουν μυτερό, λείο σώμα, που «σκίζει» εύκολα το νερό ή τον αέρα. Η πάπια έχει μεμβράνη ανάμεσα στα δάχτυλα για κουπί.
- **Χρώμα για να κρύβεσαι.** Ο λαγός του χιονιού ασπρίζει τον χειμώνα, και πολλές πεταλούδες μοιάζουν με ξερά φύλλα.
- **Συμπεριφορά.** Τα **αποδημητικά** πουλιά ταξιδεύουν σε ζεστότερες χώρες όταν έρχεται κρύο. Το γλαρόνι της Αρκτικής πετάει κάθε χρόνο από τον έναν πόλο ως τον άλλο και πίσω. Άλλα ζώα, όπως η αρκούδα, περνούν τον χειμώνα σε **χειμερία νάρκη**, έναν βαθύ ύπνο με αργούς χτύπους της καρδιάς.

> **Πρόσεχε**
>
> Η καμπούρα της καμήλας **δεν** είναι δεξαμενή νερού, όπως λέγεται συχνά. Είναι **αποθήκη λίπους**, που τη θρέφει όταν δεν βρίσκει τροφή. Το νερό η καμήλα το κρατάει αλλιώς: χάνει πολύ λίγο, και όταν βρει, μπορεί να πιει πάνω από $100$ λίτρα μέσα σε λίγα λεπτά.

> **Θυμήσου**
>
> - Πρώτη ερώτηση: έχει σπονδυλική στήλη; **Σπονδυλωτό** ή **ασπόνδυλο**.
> - Σπονδυλωτά: **ψάρια, αμφίβια, ερπετά, πτηνά, θηλαστικά**. Τα ξεχωρίζεις από το σώμα, την αναπνοή και τα μικρά.
> - Θηλαστικό είναι όποιο θηλάζει, ακόμα κι αν κολυμπάει, πετάει ή γεννάει αυγά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η φάλαινα ζει στη θάλασσα και έχει πτερύγια. Γιατί δεν είναι ψάρι;

1. Κοιτάζω πώς αναπνέει. Τα ψάρια παίρνουν οξυγόνο από το νερό με τα βράγχια. Η φάλαινα έχει **πνεύμονες** και ανεβαίνει στην επιφάνεια για να πάρει αέρα.
2. Κοιτάζω τα μικρά. Η φάλαινα δεν γεννάει αυγά· γεννάει μικρό και το **θηλάζει** με γάλα.
3. Η φάλαινα είναι **θηλαστικό** που ζει στο νερό. Τα πτερύγια και το σχήμα της είναι προσαρμογή στη θάλασσα, όχι σημάδι ότι είναι ψάρι.

### Παράδειγμα 2: Βρίσκεις στην παραλία ένα ζώο με πέντε «μπράτσα» και σκληρό, αγκαθωτό δέρμα. Σε ποια ομάδα ανήκει;

1. Δεν έχει εσωτερικό σκελετό με σπονδυλική στήλη, άρα είναι **ασπόνδυλο**.
2. Το σώμα του έχει **πέντε όμοια μέρη** και αγκαθωτό δέρμα. Αυτά είναι τα δύο σημάδια των **εχινόδερμων**· το όνομα σημαίνει «με δέρμα σαν του σκαντζόχοιρου».
3. Είναι **αστερίας**, εχινόδερμο, όπως και ο αχινός.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το πρώτο, μεγάλο χώρισμα στην ταξινόμηση των ζώων;
   - Αν έχουν σπονδυλική στήλη ή όχι
   - Αν ζουν στη στεριά, στον αέρα ή μέσα στο νερό
   - Αν πετούν ή περπατούν
   - Αν είναι μεγάλα ή μικρά
2. Πόσα από τα είδη ζώων της Γης είναι ασπόνδυλα;
   - Περίπου εννιά στα δέκα
   - Περίπου ένα στα δέκα
   - Περίπου τα μισά, όσα και τα σπονδυλωτά
   - Κανένα από τα σημερινά
3. Τι κοινό έχουν η μέλισσα, η αράχνη και ο κάβουρας;
   - Είναι αρθρόποδα, με πόδια σε κομμάτια
   - Είναι μαλάκια, με όστρακο
   - Είναι έντομα, με έξι πόδια
   - Είναι σπονδυλωτά, με εσωτερικό σκελετό
4. Ο γυρίνος ζει στο νερό με βράγχια και, όταν μεγαλώσει, βγαίνει στη στεριά με πνεύμονες. Τι ζώο είναι;
   - Αμφίβιο
   - Ψάρι
   - Ερπετό
   - Θηλαστικό
5. Η νυχτερίδα πετάει. Σε ποια ομάδα ανήκει;
   - Στα θηλαστικά
   - Στα πτηνά, αφού πετάει
   - Στα έντομα
   - Στα ερπετά
6. Η αρκούδα τρώει μούρα, μέλι και ψάρια. Πώς τη λέμε με βάση την τροφή της;
   - Παμφάγο
   - Σαρκοφάγο
   - Φυτοφάγο
   - Τρωκτικό
7. Ο πλατύποδας γεννάει αυγά. Γιατί είναι θηλαστικό;
   - Θηλάζει τα μικρά του και έχει τρίχωμα
   - Ζει στο νερό και κολυμπάει καλά
   - Έχει ράμφος, όπως η πάπια
   - Έχει σπονδυλική στήλη και αναπνέει με πνεύμονες
8. Τι κρύβει η καμπούρα της καμήλας;
   - Λίπος, για όταν δεν βρίσκει τροφή
   - Νερό, για όταν δεν βρίσκει πηγή
   - Αέρα, για να μην τη ζεσταίνει ο ήλιος
   - Ένα μικρό, που μεγαλώνει εκεί μέσα

## Ασκήσεις

1. Γράψε τις πέντε ομάδες των σπονδυλωτών.
2. Το χέλι έχει μακρύ σώμα και κινείται σαν φίδι. Το δέρμα του είναι γλιστερό, με πολύ μικρά λέπια, και αναπνέει με βράγχια. Είναι ερπετό ή ψάρι, και ποια δύο χαρακτηριστικά το δείχνουν;
3. Ένας μαθητής χωρίζει έξι ζώα σε δύο ομάδες: «Πετάνε: αετός, νυχτερίδα, μέλισσα» και «Δεν πετάνε: πιγκουίνος, σκύλος, σαλιγκάρι». Ο δάσκαλος λέει ότι αυτές δεν είναι οι ομάδες της επιστήμης.
   α) Σε ποια ομάδα σπονδυλωτών ανήκει η νυχτερίδα, και σε ποια ο πιγκουίνος;
   β) Ποια δύο από τα έξι δεν είναι καν σπονδυλωτά;
   γ) Ποια δύο ζευγάρια από τα έξι μπαίνουν στην ίδια ομάδα σπονδυλωτών;
4. Ένα ζώο έχει στεγνό δέρμα με φολίδες, αναπνέει με πνεύμονες, γεννάει αυγά στην άμμο, αλλά περνάει σχεδόν όλη του τη ζωή στη θάλασσα. Σε ποια ομάδα ανήκει;
5. Ο δάσκαλος σκέφτεται ένα σπονδυλωτό ζώο, και στις ερωτήσεις σου απαντά μόνο «ναι» ή «όχι». Ως τώρα έμαθες τρία πράγματα: το ζώο περνάει πολλές ώρες μέσα στο νερό, γεννάει αυγά, και αναπνέει με πνεύμονες.
   α) Σε ποιες ομάδες σπονδυλωτών μπορεί να ανήκει;
   β) Μπορείς να βρεις σίγουρα την ομάδα με μία μόνο ερώτηση ακόμα;
   γ) Πόσες ερωτήσεις χρειάζεσαι το λιγότερο για να βρεις σίγουρα την ομάδα; Γράψε ποιες θα έκανες.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/animals-classification
