# Οξέα, βάσεις και άλατα

> Το λεμόνι, το σαπούνι και ένας δείκτης από κόκκινο λάχανο.

Φυσική, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/acids-bases-salts

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις οξέα και βάσεις της καθημερινής ζωής.
- Να φτιάχνεις και να χρησιμοποιείς δείκτη από κόκκινο λάχανο.
- Να εξηγείς ότι ένα οξύ και μια βάση εξουδετερώνονται και δίνουν άλας και νερό.
- Να τηρείς τους κανόνες ασφάλειας με τα καθαριστικά του σπιτιού.

## Ξινό και γλιστερό

Δάγκωσε μια φέτα λεμόνι: η γεύση είναι **ξινή**. Το ίδιο ξινό είναι το ξίδι, το πορτοκάλι, η ντομάτα. Όλα αυτά έχουν μέσα τους ουσίες που λέγονται **οξέα**. Το λεμόνι έχει κιτρικό οξύ, το ξίδι οξικό οξύ.

Τώρα σκέψου το σαπούνι, τη μαγειρική σόδα, τα απορρυπαντικά. Αυτά ανήκουν σε μια άλλη ομάδα, τις **βάσεις**. Τα διαλύματά τους, όπως το σαπουνόνερο, γλιστράνε στα δάχτυλα.

|                    | Οξέα                                 | Βάσεις                                    |
| ------------------ | ------------------------------------ | ----------------------------------------- |
| Από την κουζίνα    | λεμόνι, ξίδι, πορτοκάλι, ντομάτα     | μαγειρική σόδα, σαπούνι                   |
| Από τα καθαριστικά | καθαριστικά για τα άλατα του μπάνιου | χλωρίνη, καθαριστικά για τις αποχετεύσεις |

> **Πρόσεχε**
>
> Η γεύση και η αφή **δεν** είναι τρόπος να εξετάσεις μια ουσία. Δεν δοκιμάζεις και δεν πιάνεις ποτέ μια ουσία που δεν ξέρεις τι είναι.
>
> Τα καθαριστικά του σπιτιού είναι ισχυρά οξέα ή ισχυρές βάσεις και μπορεί να κάψουν το δέρμα και τα μάτια. Τα χρησιμοποιούν μόνο μεγάλοι, και **δεν ανακατεύονται ποτέ μεταξύ τους**: η χλωρίνη με ένα όξινο καθαριστικό βγάζει δηλητηριώδες αέριο.

## Ένας δείκτης από την κουζίνα

Πώς ξέρουμε αν κάτι είναι οξύ ή βάση χωρίς να το δοκιμάσουμε; Με έναν **δείκτη**: μια ουσία που **αλλάζει χρώμα** ανάλογα με το αν τη ρίχνεις σε οξύ ή σε βάση.

Έναν καλό δείκτη τον φτιάχνεις από **κόκκινο λάχανο**:

1. Κόψε μερικά φύλλα κόκκινο λάχανο σε κομματάκια και βάλ' τα σε ένα μπολ.
2. Ένας μεγάλος ρίχνει από πάνω ζεστό νερό. Περίμενε να κρυώσει.
3. Σούρωσε το υγρό. Έχει χρώμα **μωβ**: αυτός είναι ο δείκτης σου.
4. Βάλε σε διάφανα ποτηράκια λίγο ξίδι, λίγο χυμό λεμονιού, λίγο νερό, λίγο νερό με σόδα. Ρίξε σε καθένα λίγο δείκτη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το τεστ του κόκκινου λάχανου*

> **Κλειδί**
>
> Ο δείκτης του κόκκινου λάχανου γίνεται:
>
> - **κόκκινος ή ροζ** στα οξέα,
> - **μωβ** σε ό,τι είναι ουδέτερο, όπως το νερό,
> - **πράσινος ή γαλάζιος** στις βάσεις.

*Ο δείκτης του κόκκινου λάχανου σε τρία δοχεία. Αριστερά ένα οξύ τον έκανε κόκκινο, στη μέση είναι μωβ, όπως στο νερό, και δεξιά μια βάση τον έκανε πράσινο.*

> **Η κλίμακα pH**
>
> Οι χημικοί λένε πόσο όξινο ή βασικό είναι κάτι με έναν αριθμό από 0 ως 14, το pH. Το 7 είναι ουδέτερο, κάτω από 7 είναι τα οξέα, πάνω από 7 οι βάσεις. Θα το δεις αναλυτικά στο Γυμνάσιο.

## Όταν ένα οξύ συναντά μια βάση

Ρίξε λίγη μαγειρική σόδα μέσα σε ξίδι (σε ένα μεγάλο ποτήρι, πάνω από τον νεροχύτη). Το μείγμα **αφρίζει**. Το οξύ και η βάση αντιδρούν και αλλάζουν και τα δύο: βγαίνει ένα αέριο, και αυτό που μένει στο ποτήρι δεν είναι πια ούτε ξίδι ούτε σόδα.

Όταν ένα οξύ και μια βάση αντιδρούν, «σβήνει» το ένα το άλλο. Αυτό λέγεται **εξουδετέρωση**, και δίνει **άλας** και νερό.

> **Θυμήσου**
>
> οξύ + βάση → **άλας** + νερό
>
> Το μαγειρικό αλάτι είναι ένα άλας, αλλά όχι το μόνο. Υπάρχουν πάρα πολλά άλατα. Τα «άλατα» που ασπρίζουν τον βραστήρα, για παράδειγμα, είναι κυρίως ανθρακικό ασβέστιο, το ίδιο υλικό με το μάρμαρο.

Την εξουδετέρωση τη χρησιμοποιούμε στην καθημερινή ζωή. Το ξίδι, που είναι οξύ, καθαρίζει τα άλατα από τον βραστήρα. Οι γεωργοί ρίχνουν ασβέστη, μια βάση, σε χωράφια με πολύ όξινο χώμα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ρίχνεις δείκτη κόκκινου λάχανου σε ένα άγνωστο διάφανο υγρό και γίνεται πρασινογάλαζο. Τι είναι το υγρό;

1. Ο δείκτης ξεκινά μωβ. Αν έμενε μωβ, το υγρό θα ήταν ουδέτερο.
2. Δεν έγινε κόκκινο ή ροζ, άρα δεν είναι οξύ.
3. Έγινε πρασινογάλαζο: **το υγρό είναι βάση.** Δεν το δοκιμάζουμε και δεν το πιάνουμε· μπορεί να είναι καθαριστικό.

### Παράδειγμα 2: Σε ένα ποτήρι με ξίδι και δείκτη (κόκκινο-ροζ) ρίχνεις λίγη λίγη σόδα. Πώς θα αλλάζει το χρώμα;

1. Στην αρχή υπάρχει μόνο οξύ: κόκκινο-ροζ.
2. Η σόδα είναι βάση και εξουδετερώνει σιγά σιγά το οξύ. Όταν το οξύ «σβήσει», το υγρό γίνεται ουδέτερο: **μωβ**.
3. Αν συνεχίσεις να ρίχνεις σόδα, περισσεύει βάση: το χρώμα γίνεται **πρασινογάλαζο**.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από αυτά περιέχει οξύ;
   - Ο χυμός λεμονιού
   - Το σαπουνόνερο
   - Το νερό με σόδα
   - Το καθαρό νερό
2. Τι κάνει ένας δείκτης, όπως ο χυμός από κόκκινο λάχανο;
   - Αλλάζει χρώμα σε οξέα και σε βάσεις
   - Κάνει τα οξέα λιγότερο επικίνδυνα για τα χέρια
   - Μετράει πόσο ζεστό είναι ένα υγρό
   - Χρωματίζει το νερό πάντα κόκκινο
3. Ρίχνεις δείκτη κόκκινου λάχανου σε ξίδι. Τι χρώμα παίρνει;
   - Κόκκινο ή ροζ
   - Πράσινο ή γαλάζιο
   - Μένει μωβ
   - Γίνεται άχρωμος
4. Βρίσκεις ένα μπουκάλι με διάφανο υγρό χωρίς ετικέτα. Πώς μπορείς να μάθεις αν είναι οξύ;
   - Ένας μεγάλος το εξετάζει με δείκτη
   - Το δοκιμάζω να δω αν είναι ξινό
   - Βάζω το δάχτυλο να δω αν γλιστράει
   - Το μυρίζω από πολύ κοντά
5. Τι δίνει ένα οξύ όταν αντιδράσει με μια βάση;
   - Άλας και νερό
   - Ένα πιο δυνατό οξύ
   - Μόνο καθαρό νερό
   - Τίποτα, δεν αντιδρούν
6. Ρίχνεις δείκτη κόκκινου λάχανου σε αλατόνερο. Τι χρώμα βλέπεις;
   - Μωβ, όπως στο νερό
   - Κόκκινο, όπως στο ξίδι
   - Πράσινο, όπως στη σόδα
   - Λευκό, όπως το αλάτι
7. Ποιος κανόνας ισχύει για τα καθαριστικά του σπιτιού;
   - Δεν ανακατεύουμε ποτέ δύο καθαριστικά
   - Τα ανακατεύουμε για να καθαρίζουν πιο δυνατά
   - Τα αραιώνουμε με ξίδι για να είναι ασφαλή
   - Τα πιάνουμε με γυμνά χέρια για να νιώθουμε
8. Γιατί το ξίδι καθαρίζει τα άσπρα «άλατα» μέσα στον βραστήρα;
   - Είναι οξύ και αντιδρά με τα άλατα
   - Είναι βάση και τα εξουδετερώνει
   - Τα ξεπλένει επειδή είναι κι αυτό υγρό
   - Τα λιώνει επειδή είναι ζεστό

## Ασκήσεις

1. Το σαπούνι είναι οξύ ή βάση;
2. Ρίχνεις δείκτη κόκκινου λάχανου σε τρία ποτήρια: ένα με χυμό λεμονιού, ένα με νερό της βρύσης και ένα με σαπουνόνερο. Τι χρώμα παίρνει ο δείκτης σε κάθε ποτήρι;
3. Ρίχνεις δείκτη κόκκινου λάχανου σε ένα άγνωστο διάφανο υγρό Χ, και γίνεται πράσινο. Μετά ρίχνεις μέσα ξίδι, λίγο λίγο. Το χρώμα γίνεται πρώτα μωβ, και με περισσότερο ξίδι ροζ.
   α) Τι ήταν το Χ στην αρχή: οξύ, βάση ή ουδέτερο;
   β) Τι έγινε τη στιγμή που το χρώμα ήταν μωβ;
   γ) Στο τέλος, με το χρώμα ροζ, τι περισσεύει στο ποτήρι;
   δ) Ρίχνεις πάλι λίγο λίγο από το Χ στο ποτήρι. Ποια χρώματα θα δεις, με τη σειρά;
4. Το μάρμαρο είναι φτιαγμένο από το ίδιο υλικό με τα άλατα του βραστήρα. Αφήνεις ένα μικρό κομματάκι μάρμαρο σε ένα ποτήρι ξίδι. Τι περιμένεις να δεις;
5. Τρία ίδια διάφανα ποτήρια, το Α, το Β και το Γ, έχουν λευκό ξίδι, νερό με μαγειρική σόδα και καθαρό νερό, αλλά δεν ξέρεις ποιο έχει τι. Και τα τρία είναι άχρωμα. Δεν δοκιμάζεις, δεν πιάνεις και δεν μυρίζεις τίποτα. Μπορείς να ρίχνεις λίγο από ένα ποτήρι σε ένα άλλο, και βλέπεις μόνο αν το μείγμα αφρίζει ή όχι. Έχεις και δείκτη κόκκινου λάχανου, αλλά μόνο για ένα ποτήρι.
   α) Ρίχνεις λίγο από το Α στο Β, και αφρίζει. Τι έχει το Γ;
   β) Ρίχνεις τον δείκτη στο Α, και γίνεται πρασινογάλαζο. Ποιο ποτήρι έχει το ξίδι;
   γ) Ο Άρης λέει: «Ο δείκτης δεν χρειαζόταν. Με αρκετά ανακατέματα θα έβρισκα και τα τρία ποτήρια.» Έχει δίκιο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/physics/acids-bases-salts
