# Στατιστική — μέσος όρος και διαγράμματα

> Πώς παρουσιάζεις δεδομένα τίμια.

Μαθηματικά, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/math/statistics-basics

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις μέσο όρο, διάμεσο, επικρατούσα τιμή και εύρος.
- Να διαλέγεις το κατάλληλο μέτρο ανάλογα με τα δεδομένα.
- Να αναγνωρίζεις πότε ένα διάγραμμα παραπλανά.
- Να παρουσιάζεις δεδομένα τίμια.

## Τέσσερις αριθμοί που περιγράφουν ένα σύνολο

| Μέτρο                | Τι είναι                         | Πότε βοηθάει                       |
| -------------------- | -------------------------------- | ---------------------------------- |
| **Μέσος όρος**       | άθροισμα διά πλήθος              | όταν οι τιμές είναι κοντά          |
| **Διάμεσος**         | η μεσαία τιμή, βαλμένες σε σειρά | όταν υπάρχει ακραία τιμή           |
| **Επικρατούσα τιμή** | η τιμή που εμφανίζεται πιο συχνά | όταν σε νοιάζει το πιο συνηθισμένο |
| **Εύρος**            | μεγαλύτερη μείον μικρότερη       | δείχνει πόσο απλωμένα είναι        |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βαθμοί μιας ομάδας*

## Η διάμεσος: το φάρμακο για τις ακραίες τιμές

Μισθοί σε ένα μικρό γραφείο:

$$
1.000, \quad 1.100, \quad 1.200, \quad 1.300, \quad 20.000
$$

**Μέσος όρος:** $24.600 : 5 = 4.920$ ευρώ.

Κανείς δεν παίρνει τόσα. Τέσσερις από τους πέντε παίρνουν πολύ λιγότερα.

**Διάμεσος:** βάζω σε σειρά (ήδη είναι) και παίρνω τη **μεσαία** τιμή → $1.200$ ευρώ.

Αυτό περιγράφει πολύ καλύτερα το γραφείο.

> **Κλειδί**
>
> Η **διάμεσος** δεν επηρεάζεται από ακραίες τιμές. Ο **μέσος όρος** ναι.
>
> Άλλαξε το $20.000$ σε $200.000$: ο μέσος όρος εκτοξεύεται σε $40.920$, η διάμεσος μένει **ακριβώς $1.200$**.
>
> Γι' αυτό οι στατιστικές για μισθούς και τιμές σπιτιών δίνουν συχνά τη **διάμεσο**.

## Πώς βρίσκεις τη διάμεσο

1. **Βάλε τις τιμές σε σειρά** — αυτό είναι υποχρεωτικό.
2. Αν είναι **μονός** αριθμός τιμών → η μεσαία.
3. Αν είναι **ζυγός** → ο μέσος όρος των δύο μεσαίων.

$$
3, 5, 7, 9 \quad\Rightarrow\quad \frac{5 + 7}{2} = 6
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Αν ξεχάσεις να βάλεις σε σειρά, η διάμεσος βγαίνει λάθος.
>
> Στα $7, 2, 9$ η μεσαία **γραμμένη** τιμή είναι το $2$ — αλλά η διάμεσος είναι το $7$, γιατί σε σειρά είναι $2, 7, 9$.

## Η επικρατούσα τιμή: η πιο συχνή

Ένα κατάστημα παπουτσιών πούλησε σήμερα αυτά τα νούμερα:

$$
37, \quad 38, \quad 37, \quad 40, \quad 37, \quad 39, \quad 38
$$

Το $37$ εμφανίζεται **τρεις** φορές, πιο συχνά από κάθε άλλο. Αυτή είναι η **επικρατούσα τιμή**.

Ο καταστηματάρχης δεν θέλει τον μέσο όρο ($266 : 7 = 38$) για να ξέρει τι να παραγγείλει. Θέλει το νούμερο που ζητάει ο περισσότερος κόσμος.

> **Θυμήσου**
>
> - Η επικρατούσα τιμή **δεν θέλει πράξεις**: μετράς πόσες φορές εμφανίζεται κάθε τιμή.
> - Βγαίνει και σε δεδομένα που **δεν είναι αριθμοί**: «ποιο είναι το αγαπημένο χρώμα της τάξης;» Εκεί μέσος όρος και διάμεσος δεν υπάρχουν.
> - Μπορεί να είναι **δύο** τιμές, αν μοιράζονται την πρώτη θέση. Αν κάθε τιμή εμφανίζεται ίσες φορές, επικρατούσα **δεν υπάρχει**.
> - Όπως η διάμεσος, **δεν επηρεάζεται** από μια ακραία τιμή που εμφανίζεται μία φορά.

## Πότε ένα διάγραμμα λέει ψέματα

Τρεις τρόποι να παραπλανήσει ένα διάγραμμα — όλοι νόμιμοι, όλοι ανέντιμοι:

**1. Ο άξονας δεν ξεκινά από το μηδέν.** Δύο ράβδοι $102$ και $104$ με άξονα από $100$ δείχνουν τη μία ράβδο διπλάσια από την άλλη, ενώ διαφέρουν μόλις κατά $2$.

**2. Άνισα διαστήματα.** Αν ο οριζόντιος άξονας πάει $2020, 2021, 2025$ με ίση απόσταση, η τάση παραμορφώνεται.

**3. Εικόνες αντί για ράβδους.** Αν διπλασιάσεις **και** το ύψος **και** το πλάτος ενός εικονιδίου, το μάτι βλέπει τετραπλάσιο εμβαδόν για διπλάσια τιμή.

> **Θυμήσου**
>
> Όταν βλέπεις διάγραμμα, τρεις έλεγχοι με αυτή τη σειρά:
>
> 1. **Από πού ξεκινά ο κατακόρυφος άξονας;**
> 2. **Είναι ίσα τα διαστήματα;**
> 3. **Πόσα δεδομένα υπάρχουν συνολικά;**
>
> Ένα ποσοστό από $6$ άτομα δεν λέει το ίδιο με ένα από $6.000$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες μέσο όρο, διάμεσο, εύρος και επικρατούσα τιμή: 4, 9, 6, 9, 2

1. **Μέσος όρος:** $4+9+6+9+2 = 30$, και $30 : 5 = 6$.
2. **Διάμεσος:** πρώτα σε σειρά → $2, 4, 6, 9, 9$. Πέντε τιμές, η μεσαία είναι η τρίτη: **$6$**.
3. **Εύρος:** $9 - 2 = 7$.
4. **Επικρατούσα τιμή:** το $9$ εμφανίζεται δύο φορές, κάθε άλλη μία. Επικρατούσα **$9$**.
5. Εδώ μέσος όρος και διάμεσος συμπίπτουν — σημάδι ότι τα δεδομένα είναι αρκετά **συμμετρικά**, χωρίς ακραίες τιμές.

### Παράδειγμα 2: Βρες τη διάμεσο των 12, 5, 8, 20, 7, 9

1. Σε σειρά: $5, 7, 8, 9, 12, 20$.
2. Έξι τιμές — **ζυγός** αριθμός. Δεν υπάρχει μία μεσαία.
3. Παίρνω τις δύο μεσαίες ($8$ και $9$) και τον μέσο όρο τους:

   $\frac{8 + 9}{2} = 8{,}5$
4. **Διάμεσος $= 8{,}5$.**

   Πρόσεξε ότι η διάμεσος **δεν είναι υποχρεωτικά μία από τις τιμές** όταν το πλήθος είναι ζυγό.

### Παράδειγμα 3: Σε 5 σπίτια μένουν 2, 3, 3, 4 και 18 άτομα. Ποιο μέτρο περιγράφει καλύτερα τη γειτονιά;

1. **Μέσος όρος:** $30 : 5 = 6$ άτομα ανά σπίτι.
2. Αλλά **τέσσερα από τα πέντε** σπίτια έχουν λιγότερα από $5$. Ο μέσος όρος δεν περιγράφει κανένα τους.
3. **Διάμεσος:** σε σειρά $2, 3, 3, 4, 18$ → μεσαία τιμή **$3$**.
4. **Η διάμεσος.** Το $18$ είναι ακραία τιμή και τραβάει τον μέσο όρο.

   **Το εύρος** ($18 - 2 = 16$) είναι η προειδοποίηση: όταν είναι τόσο μεγάλο σε σχέση με τις τιμές, ο μέσος όρος μόνος του δεν αρκεί.

## Ερωτήσεις

1. Βρες τη διάμεσο των $7$, $2$, $9$, $4$, $6$.
   - $6$
   - $9$
   - $5{,}6$
   - $7$
2. Βρες τη διάμεσο των $3$, $8$, $5$, $10$.
   - $6{,}5$
   - $5$
   - $8$
   - $26$
3. Ποιο μέτρο **δεν** επηρεάζεται από μια ακραία τιμή;
   - Η διάμεσος
   - Ο μέσος όρος
   - Το εύρος
   - Το σύνολο
4. Ένα διάγραμμα με άξονα που ξεκινά από το $100$ αντί για το $0$ τι κάνει;
   - Κάνει μικρές διαφορές να φαίνονται τεράστιες
   - Τίποτα — τα δεδομένα είναι τα ίδια
   - Κρύβει τις μεγάλες διαφορές
   - Κάνει το διάγραμμα πιο ακριβές
5. Σε πέντε σπίτια μένουν $2, 3, 3, 4, 18$ άτομα. Ποιο μέτρο περιγράφει καλύτερα τη γειτονιά;
   - Η διάμεσος, $3$
   - Ο μέσος όρος, $6$
   - Το εύρος, $16$
   - Το σύνολο, $30$
6. Τι είναι το εύρος ενός συνόλου αριθμών;
   - Μεγαλύτερος μείον μικρότερος
   - Το άθροισμα διά το πλήθος
   - Η μεσαία τιμή σε σειρά
   - Το πλήθος των αριθμών
7. Ποιο είναι το εύρος των αριθμών $4$, $9$, $2$, $11$, $6$;
   - $9$
   - $11$
   - $6$
   - $13$
8. Πέντε παιδιά έλυσαν ένα πρόβλημα σε $4$, $5$, $5$, $6$ και $30$ λεπτά. Ποιο μέτρο περιγράφει καλύτερα τον συνηθισμένο χρόνο;
   - Η διάμεσος
   - Ο μέσος όρος
   - Το εύρος
   - Η μεγαλύτερη τιμή
9. Επτά παιδιά φοράνε παπούτσια με νούμερα $36$, $38$, $37$, $38$, $35$, $38$, $37$. Ποια είναι η επικρατούσα τιμή;
   - $38$
   - $37$
   - $3$
   - $35$

## Ασκήσεις

1. Βρες τον μέσο όρο των $7$, $3$, $10$, $5$ και $10$.
2. Στα πέντε τεστ της χρονιάς η Άννα έγραψε $15$, $9$, $18$, $12$, $16$ και η Βάσω $14$, $13$, $17$, $11$, $14$. Ποια από τις δύο έχει μεγαλύτερη διάμεσο;
3. Έξι παιδιά παίρνουν την εβδομάδα χαρτζιλίκι $14$, $6$, $11$, $4$, $16$ και $9$ €.
   α) Πόσος είναι ο μέσος όρος και πόση η διάμεσος;
   β) Έρχεται στην παρέα ένα έβδομο παιδί, που παίρνει $38$ €. Πόσο γίνονται τώρα ο μέσος όρος και η διάμεσος;
   γ) Ποιο από τα δύο περιγράφει τώρα καλύτερα το χαρτζιλίκι των περισσότερων παιδιών;
4. Πέντε μαθητές έγραψαν στο διαγώνισμα $12$, $15$, $15$, $18$ και έναν πέμπτο βαθμό, που χάθηκε. Ξέρουμε μόνο ότι είναι ακέραιος από το $0$ ως το $20$.
   α) Ο Γιάννης λέει: «Χωρίς τον χαμένο βαθμό δεν μπορούμε να βρούμε τίποτα.» Μπορείς να βρεις σίγουρα τη διάμεσο των πέντε βαθμών; Αν ναι, πόση είναι;
   β) Μαθαίνουμε ότι το εύρος των πέντε βαθμών είναι $8$. Ποιος μπορεί να είναι ο χαμένος βαθμός;
5. Πέντε μαθητές έγραψαν στο διαγώνισμα ακέραιους βαθμούς από το $0$ ως το $20$. Ο μέσος όρος τους είναι $16$ και η διάμεσος $17$.
   α) Πόσο χαμηλός μπορεί να είναι ο χαμηλότερος βαθμός;
   β) Πόσο ψηλός μπορεί να είναι ο χαμηλότερος βαθμός;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/math/statistics-basics
