# Στρατηγικές για δύσκολα προβλήματα

> Πέντε τρόποι να ξεκινήσεις όταν δεν ξέρεις από πού να πιάσεις.

Μαθηματικά, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/math/problem-solving-strategies

## Τι θα μάθεις

- Να διαλέγεις στρατηγική ανάλογα με το είδος του προβλήματος.
- Να δοκιμάζεις το πρόβλημα με μικρότερους αριθμούς όταν κολλάς.
- Να δουλεύεις αντίστροφα, από το ζητούμενο προς τα δεδομένα.
- Να ονομάζεις τον άγνωστο με γράμμα όταν οι άλλες στρατηγικές αργούν.

## Το κενό χαρτί δεν είναι έλλειψη γνώσης

Ξέρεις κλάσματα, ποσοστά, εμβαδά, εξισώσεις. Κι όμως υπάρχουν προβλήματα που,
όταν τα διαβάζεις, δεν ξέρεις **από πού να πιάσεις**.

Αυτό δεν σημαίνει ότι σου λείπει ύλη. Σημαίνει ότι σου λείπει **κίνηση**. Οι
λύτες προβλημάτων δεν βλέπουν αμέσως τη λύση — έχουν απλώς τρεις τέσσερις
κινήσεις που δοκιμάζουν όταν δεν βλέπουν τίποτα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια στρατηγική ταιριάζει σε ποιο πρόβλημα;*

> **Κλειδί**
>
> Καμία στρατηγική δεν λύνει τα πάντα, και καμία δεν είναι «η σωστή».
>
> Η δουλειά σου δεν είναι να μαντέψεις τη μία σωστή κίνηση. Είναι να έχεις
> **λίστα**: αν η πρώτη δεν δώσει τίποτα σε δύο λεπτά, περνάς στη δεύτερη.
>
> Ο μαθητής που κολλάει είναι σχεδόν πάντα αυτός που έχει μόνο μία κίνηση.

## Οι πέντε κινήσεις

**1. Δοκίμασε με μικρότερους αριθμούς.** Το πρόβλημα με τα $8$ άτομα είναι το
ίδιο πρόβλημα με $3$ άτομα, μόνο μεγαλύτερο. Λύσε το μικρό, βρες τον κανόνα,
εφάρμοσέ τον στο μεγάλο.

**2. Κάνε σχέδιο.** Όχι ωραίο — χρήσιμο. Ένα ορθογώνιο με μερικούς αριθμούς
πάνω του λύνει τα μισά γεωμετρικά προβλήματα μόνο του.

**3. Ξεκίνα από το τέλος.** Όταν το πρόβλημα σου δίνει το αποτέλεσμα και ζητάει
την αρχή, γύρνα την ταινία ανάποδα και κάνε τις αντίστροφες πράξεις.

**4. Ψάξε μοτίβο.** Φτιάξε πίνακα με τις πρώτες περιπτώσεις. Το μοτίβο
εμφανίζεται συνήθως στην τρίτη ή την τέταρτη γραμμή.

**5. Ονόμασε τον άγνωστο.** Όταν οι άλλες τέσσερις αργούν, βάλε $x$ σε αυτό που
δεν ξέρεις και γράψε την εξίσωση που λέει η ιστορία.

> **Πρόσεχε**
>
> Η στρατηγική **δεν είναι η λύση**.
>
> Μετά το σχέδιο, το μοτίβο ή την εξίσωση, χρειάζεται ακόμα προσεκτική
> αριθμητική και απάντηση με μονάδα. Οι περισσότερες χαμένες μονάδες στα
> διαγωνίσματα δεν χάνονται στη στρατηγική — χάνονται στο ξεχασμένο τελευταίο
> βήμα.

## Η γέφυρα προς το Γυμνάσιο

Από την Α΄ Γυμνασίου και μετά, η πέμπτη στρατηγική γίνεται η προεπιλεγμένη.

Ο λόγος δεν είναι ότι οι άλλες σταματούν να δουλεύουν. Είναι ότι τα προβλήματα
μεγαλώνουν αρκετά ώστε το σχέδιο και το μοτίβο να μην φτάνουν, και η εξίσωση
είναι η μόνη κίνηση που κλιμακώνεται όσο θέλεις.

Γι' αυτό αξίζει να γράφεις την εξίσωση **ακόμα κι όταν βρήκες την απάντηση με
άλλο τρόπο**: εξασκείς τη μετάφραση από τα ελληνικά στα μαθηματικά, που είναι
όλη η δουλειά της επόμενης τάξης.

> **Θυμήσου**
>
> Τέσσερα βήματα, πάντα με τη σειρά:
>
> 1. **Καταλαβαίνω** — τι μου δίνεται, τι ζητείται, τι περισσεύει.
> 2. **Σχεδιάζω** — ποια από τις πέντε κινήσεις δοκιμάζω πρώτη.
> 3. **Εκτελώ** — τις πράξεις, με τα ενδιάμεσα ονομασμένα.
> 4. **Ελέγχω** — βγάζει νόημα το μέγεθος της απάντησης;
>
> Το βήμα 4 το παραλείπουν σχεδόν όλοι. Είναι και το φθηνότερο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα πάρτι 8 ατόμων, ο καθένας δίνει το χέρι σε όλους τους άλλους μία φορά. Πόσες χειραψίες γίνονται;

1. **Στρατηγική:** μικρότεροι αριθμοί. Δοκιμάζω με λίγα άτομα και φτιάχνω πίνακα.
2. $2$ άτομα: $1$ χειραψία. $3$ άτομα: $3$. $4$ άτομα: $6$. $5$ άτομα: $10$.

   Κάθε νέο άτομο προσθέτει τόσες χειραψίες όσα τα άτομα που ήταν ήδη εκεί.
3. Συνεχίζω ως τα $8$: $6$ άτομα $\to 10 + 5 = 15$, $7 \to 15 + 6 = 21$, $8 \to 21 + 7 = 28$.
4. Απάντηση: $28$ χειραψίες.

   **Έλεγχος με άλλη σκέψη:** καθένας από τους $8$ δίνει $7$ χέρια, δηλαδή $56$ — αλλά κάθε χειραψία μετρήθηκε δύο φορές, μία από κάθε άτομο. Άρα $56 : 2 = 28$ ✓

### Παράδειγμα 2: Ξόδεψα το μισό των χρημάτων μου, μετά 4 €, και μου έμειναν 11 €. Πόσα είχα;

1. **Στρατηγική:** ξεκινάω από το τέλος και κάνω τις αντίστροφες πράξεις.
2. Πριν ξοδέψω τα $4$ €, είχα $11 + 4 = 15$ €.
3. Τα $15$ € ήταν το **μισό** των αρχικών, άρα τα αρχικά ήταν $15 \times 2 = 30$ €.
4. **Έλεγχος προς τα εμπρός:** από $30$ € το μισό είναι $15$, μείον $4$ κάνει $11$ ✓

   Απάντηση: είχα $30$ €.

### Παράδειγμα 3: Κήπος 20 m × 15 m με διάδρομο πλάτους 2 m γύρω γύρω. Πόσο είναι το εμβαδόν του διαδρόμου;

1. **Στρατηγική:** σχέδιο. Ζωγραφίζω δύο ορθογώνια, το ένα μέσα στο άλλο.
2. Το εξωτερικό μεγαλώνει κατά $2$ m σε **κάθε** πλευρά, άρα κατά $4$ m σε κάθε διάσταση.

   $(20 + 4) \times (15 + 4) = 24 \times 19 = 456$ τετραγωνικά μέτρα.
3. Ο κήπος από μόνος του: $20 \times 15 = 300$ τετραγωνικά μέτρα.
4. $456 - 300 = 156$

   Απάντηση: ο διάδρομος είναι $156$ τετραγωνικά μέτρα.

   Χωρίς σχέδιο, το συνηθισμένο λάθος είναι να προστεθούν $2$ m αντί για $4$ σε κάθε διάσταση.

### Παράδειγμα 4: Δύο αδέρφια έχουν μαζί 45 €. Ο μεγάλος έχει διπλάσια από τον μικρό. Πόσα έχει ο καθένας;

1. **Στρατηγική:** ονομάζω τον άγνωστο. Έστω $x$ τα ευρώ του μικρού.
2. Ο μεγάλος έχει $2x$, και μαζί έχουν $45$:

   $x + 2x = 45$
3. $3x = 45$, άρα $x = 15$.
4. Απάντηση: ο μικρός έχει $15$ € και ο μεγάλος $30$ €.

   **Έλεγχος:** $15 + 30 = 45$ ✓ και το $30$ είναι πράγματι διπλάσιο του $15$ ✓

   Πρόσεξε ότι η εξίσωση απάντησε σε **δύο** ερωτήσεις με μία πράξη. Αυτό είναι που κάνει τη στρατηγική να κλιμακώνεται.

## Ερωτήσεις

1. «Σκέφτηκα έναν αριθμό, τον τριπλασίασα, αφαίρεσα $7$ και βρήκα $20$.» Ποια στρατηγική δίνει τη λύση πιο γρήγορα;
   - Ξεκινάω από το τέλος με αντίστροφες πράξεις
   - Δοκιμάζω με μικρότερους αριθμούς
   - Ψάχνω μοτίβο σε πίνακα
   - Κάνω σχέδιο του προβλήματος
2. Σε ποιο πρόβλημα βοηθάει περισσότερο η δοκιμή με μικρότερους αριθμούς;
   - «Πόσες διαγωνίους έχει ένα πολύγωνο με $20$ κορυφές;»
   - «Πόσο κάνει $45 \times 12$;»
   - «Πόσα ρέστα παίρνω από $20$ € αν ξοδέψω $13{,}50$ €;»
   - «Ποιο είναι το εμβαδόν τριγώνου με βάση $6$ και ύψος $4$;»
3. Θέλεις να βρεις πόσο φράχτη χρειάζεται γύρω από ένα ορθογώνιο οικόπεδο $30$ m επί $20$ m. Γιατί αξίζει ένα σκίτσο;
   - Δείχνει ότι κάθε διάσταση μετράει δύο φορές
   - Χωρίς σκίτσο δεν υπάρχει λύση
   - Δίνει αμέσως το εμβαδόν
   - Χρειάζεται ακριβές σχέδιο υπό κλίμακα
4. Δύο αριθμοί έχουν άθροισμα $60$ και ο ένας είναι τριπλάσιος του άλλου. Ποια εξίσωση το περιγράφει;
   - $x + 3x = 60$
   - $x \times 3x = 60$
   - $3x = 60$
   - $x + 3 = 60$
5. Ποιο βήμα της λύσης παραλείπεται πιο συχνά, ενώ κοστίζει τον λιγότερο χρόνο;
   - Ο έλεγχος της απάντησης
   - Η κατανόηση της εκφώνησης
   - Η εκτέλεση των πράξεων
   - Η επιλογή στρατηγικής
6. Σε παρέα $6$ ατόμων, καθένας δίνει το χέρι σε όλους μία φορά. Πόσες χειραψίες γίνονται;
   - $15$
   - $30$
   - $36$
   - $12$
7. Ξόδεψα το $\frac{1}{3}$ των χρημάτων μου, μετά $6$ €, και μου έμειναν $14$ €. Πόσα είχα;
   - $30$ €
   - $20$ €
   - $60$ €
   - $26$ €
8. Βρήκες τη σωστή στρατηγική για ένα πρόβλημα. Τι ακόμα χρειάζεται;
   - Προσεκτικές πράξεις και απάντηση με μονάδα
   - Τίποτα — η στρατηγική είναι η λύση
   - Να δοκιμάσεις και τις υπόλοιπες τέσσερις
   - Να γράψεις την εξίσωση οπωσδήποτε

## Ασκήσεις

1. Σκέφτηκα έναν αριθμό, τον διπλασίασα και πρόσθεσα $3$. Βρήκα $19$. Ποιος ήταν;
2. Σε παρέα $5$ ατόμων, καθένας δίνει το χέρι σε όλους μία φορά. Πόσες χειραψίες;
3. Οικόπεδο $18$ m επί $12$ m με διάδρομο πλάτους $1$ m γύρω γύρω, έξω από το οικόπεδο. Πόσο είναι το εμβαδόν του διαδρόμου;
4. Τρία αδέρφια μοιράζονται $84$ €. Ο μεσαίος παίρνει $4$ € περισσότερα από τον μικρό, και ο μεγάλος τα διπλάσια από τον μεσαίο. Πόσα παίρνει ο καθένας;
5. Σε μια αυλή υπάρχουν κότες και κουνέλια. Μετράς $10$ κεφάλια και $28$ πόδια. Πόσα είναι τα κουνέλια;
6. Σε τετραγωνισμένο χαρτί σχεδιάζεις ένα τετράγωνο με πλευρά $5$ κουτάκια, μαζί με όλες τις γραμμές του πλέγματος μέσα του. Πόσα τετράγωνα βλέπεις συνολικά, όλων των μεγεθών; Μέτρα μόνο τετράγωνα με πλευρές πάνω στις γραμμές του πλέγματος.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/math/problem-solving-strategies
