# Πρώτοι αριθμοί και παραγοντοποίηση

> Ποιοι αριθμοί δεν σπάνε σε μικρότερους παράγοντες, το κόσκινο, και η ανάλυση σε γινόμενο πρώτων.

Μαθηματικά, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/math/primes-factorization

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τους πρώτους από τους σύνθετους αριθμούς από τους διαιρέτες τους.
- Να βρίσκεις τους πρώτους ως το 50 με το κόσκινο του Ερατοσθένη.
- Να αναλύεις έναν αριθμό σε γινόμενο πρώτων παραγόντων, με δέντρο ή με διαδοχικές διαιρέσεις.
- Να γράφεις την ανάλυση με δυνάμεις, π.χ. 72 = 2³ × 3².

## Αριθμοί που δεν σπάνε

Έχεις $12$ καρέκλες και θέλεις να τις βάλεις σε σειρές, με τον ίδιο αριθμό σε κάθε σειρά. Μπορείς με πολλούς τρόπους: $2$ σειρές των $6$, $3$ των $4$, $4$ των $3$, $6$ των $2$.

Με $7$ καρέκλες δοκίμασε όσο θέλεις. Ο μόνος τρόπος είναι **μία** σειρά των $7$ (ή $7$ σειρές της μίας). Το $7$ δεν «σπάει» σε ίσες σειρές.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε ορθογώνιο με κουκκίδες*

> **Κλειδί**
>
> Ένας φυσικός αριθμός μεγαλύτερος από το $1$ λέγεται:
>
> - **πρώτος**, όταν έχει **μόνο δύο** διαιρέτες: το $1$ και τον εαυτό του. Π.χ. $2, 3, 5, 7, 11, 13$.
> - **σύνθετος**, όταν έχει **κι άλλους** διαιρέτες. Π.χ. $12$, που διαιρείται με $1, 2, 3, 4, 6, 12$.
>
> Το $1$ δεν είναι ούτε πρώτος ούτε σύνθετος: έχει έναν μόνο διαιρέτη, τον εαυτό του.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **$2$ είναι πρώτος**, ο μόνος άρτιος πρώτος. Κάθε άλλος άρτιος διαιρείται με το $2$, άρα είναι σύνθετος.
> - **Περιττός δεν σημαίνει πρώτος.** Το $9 = 3 \times 3$, το $21 = 3 \times 7$, το $51 = 3 \times 17$ και το $91 = 7 \times 13$ είναι περιττοί και σύνθετοι.

## Το κόσκινο του Ερατοσθένη

Ο Ερατοσθένης, που διηύθυνε τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας τον 3ο αιώνα π.Χ., βρήκε έναν τρόπο να «κοσκινίζει» τους αριθμούς ώστε να μένουν μόνο οι πρώτοι.

1. Γράψε τους αριθμούς από το $2$ ως το $50$.
2. Κύκλωσε το $2$ και σβήσε όλα τα πολλαπλάσιά του: $4, 6, 8, \ldots$
3. Ο πρώτος αριθμός που δεν σβήστηκε είναι το $3$. Κύκλωσέ το και σβήσε τα πολλαπλάσιά του: $6, 9, 12, \ldots$
4. Το ίδιο με το $5$ και με το $7$.
5. Ό,τι έμεινε είναι πρώτος.

Οι πρώτοι αριθμοί ως το $50$ είναι **δεκαπέντε**:

$$
2,\ 3,\ 5,\ 7,\ 11,\ 13,\ 17,\ 19,\ 23,\ 29,\ 31,\ 37,\ 41,\ 43,\ 47
$$

Γιατί αρκεί να σταματήσεις στο $7$; Το επόμενο κύκλωμα θα ήταν το $11$, και το μικρότερο πολλαπλάσιό του που δεν έχει ήδη σβηστεί είναι το $11 \times 11 = 121$. Ως το $120$ λοιπόν δεν χρειάζεσαι άλλους.

> **Θυμήσου**
>
> Για να ελέγξεις αν ένας αριθμός ως το $120$ είναι πρώτος, δοκίμασε μόνο τα **$2$, $3$, $5$ και $7$**, με τα κριτήρια διαιρετότητας που έμαθες στην Ε΄. Αν κανένα δεν τον διαιρεί, είναι πρώτος.

Δοκίμασε τώρα εσύ. Μερικοί αριθμοί μοιάζουν πρώτοι αλλά δεν είναι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πρώτος ή σύνθετος;*

## Ανάλυση σε γινόμενο πρώτων

Κάθε σύνθετος αριθμός γράφεται ως **γινόμενο πρώτων αριθμών**. Οι πρώτοι είναι τα «τουβλάκια» από τα οποία χτίζονται όλοι οι άλλοι αριθμοί με πολλαπλασιασμό.

Δύο τρόποι για να βρεις τα τουβλάκια:

**Με δέντρο.** Σπάσε τον αριθμό σε δύο παράγοντες, όποιους βρεις. Ό,τι δεν είναι πρώτο, σπάσ' το ξανά, ώσπου να μείνουν μόνο πρώτοι.

$$
60 = 6 \times 10 = (2 \times 3) \times (2 \times 5)
$$

**Με διαδοχικές διαιρέσεις.** Διαίρεσε με τον μικρότερο πρώτο που χωράει, και συνέχισε με το πηλίκο, ώσπου να φτάσεις στο $1$:

| Αριθμός | Διαιρώ με |
| ------- | --------- |
| $60$    | $2$       |
| $30$    | $2$       |
| $15$    | $3$       |
| $5$     | $5$       |
| $1$     |           |

Και οι δύο δρόμοι δίνουν το ίδιο: $60 = 2 \times 2 \times 3 \times 5$. Με δυνάμεις, $60 = 2^2 \times 3 \times 5$.

> **Κλειδί**
>
> Από όποιον δρόμο κι αν ξεκινήσεις, π.χ. $60 = 4 \times 15$ ή $60 = 2 \times 30$, στο τέλος βρίσκεις **τους ίδιους πρώτους**, τον καθένα τόσες φορές. Κάθε αριθμός έχει **μία μόνο** ανάλυση σε πρώτους, αν δεν μετράς τη σειρά τους.
>
> Γι' αυτό η ανάλυση είναι σαν την «ταυτότητα» του αριθμού. Στην επόμενη ενότητα, [ΜΚΔ και ΕΚΠ](/el/dim-6/math/gcd-lcm), θα τη χρησιμοποιήσεις για να βρίσκεις γρήγορα κοινούς διαιρέτες και κοινά πολλαπλάσια.

> Οι πρώτοι αριθμοί δεν τελειώνουν ποτέ. Το απέδειξε ο Ευκλείδης στα «Στοιχεία», γύρω στο 300 π.Χ.: όσους πρώτους κι αν γράψεις, υπάρχει πάντα κι άλλος μεγαλύτερος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Είναι το 87 πρώτος αριθμός;

1. Το $87$ είναι μικρότερο από $120$, άρα αρκεί να δοκιμάσω τα $2$, $3$, $5$, $7$.
2. Με το $2$: όχι, τελειώνει σε $7$, είναι περιττός.
3. Με το $3$: το άθροισμα των ψηφίων είναι $8 + 7 = 15$, που διαιρείται με το $3$. Άρα και το $87$ διαιρείται: $87 = 3 \times 29$.
4. Το $87$ είναι **σύνθετος**. Δεν χρειάζεται να δοκιμάσω τα $5$ και $7$: ένας διαιρέτης εκτός από το $1$ και τον εαυτό του αρκεί.

### Παράδειγμα 2: Ανάλυσε το 72 σε γινόμενο πρώτων παραγόντων.

1. $72 : 2 = 36$
2. $36 : 2 = 18$ και $18 : 2 = 9$. Το $9$ δεν διαιρείται άλλο με το $2$.
3. $9 : 3 = 3$ και $3 : 3 = 1$. Τέλος.
4. Μάζεψα τους διαιρέτες: $72 = 2 \times 2 \times 2 \times 3 \times 3 = 2^3 \times 3^2$.

   **Έλεγχος:** $8 \times 9 = 72$ ✓

## Ερωτήσεις

1. Πότε ένας αριθμός μεγαλύτερος από το $1$ είναι πρώτος;
   - Όταν οι μόνοι διαιρέτες του είναι το $1$ και ο εαυτός του
   - Όταν είναι περιττός, δηλαδή δεν διαιρείται με το $2$
   - Όταν εμφανίζεται πρώτος στη σειρά των φυσικών αριθμών
   - Όταν διαιρείται μόνο με το $2$ και με τον εαυτό του
2. Ποιος από αυτούς τους αριθμούς είναι πρώτος;
   - $31$
   - $39$
   - $35$
   - $49$
3. Τι είναι το $1$;
   - Ούτε πρώτος ούτε σύνθετος
   - Ο μικρότερος πρώτος αριθμός
   - Ο μικρότερος σύνθετος αριθμός
   - Πρώτος και σύνθετος μαζί
4. Στο κόσκινο του Ερατοσθένη, αφού κυκλώσεις το $3$, τι σβήνεις;
   - Όλα τα πολλαπλάσια του $3$, εκτός από το ίδιο το $3$
   - Όλους τους αριθμούς που τελειώνουν σε $3$
   - Όλους τους περιττούς αριθμούς μετά το $3$
   - Τους δύο αριθμούς αμέσως μετά το $3$
5. Ποια είναι η ανάλυση του $36$ σε γινόμενο πρώτων;
   - $2 \times 2 \times 3 \times 3$
   - $4 \times 9$
   - $6 \times 6$
   - $2 \times 3 \times 6$
6. Η Άννα ξεκίνησε το $60$ από $6 \times 10$ και ο Νίκος από $4 \times 15$. Τι θα βρουν στο τέλος;
   - Τους ίδιους πρώτους, ίσως με άλλη σειρά
   - Διαφορετικούς πρώτους, γιατί ξεκίνησαν αλλιώς
   - Ο Νίκος θα βρει έναν πρώτο λιγότερο
   - Μόνο η Άννα θα βρει σωστή ανάλυση
7. Ποιος αριθμός είναι ο $2^3 \times 5$;
   - $40$
   - $30$
   - $1.000$
   - $13$
8. Για να ελέγξεις αν το $97$ είναι πρώτος, με ποιους αριθμούς αρκεί να δοκιμάσεις;
   - Με τα $2$, $3$, $5$ και $7$
   - Με όλους τους αριθμούς ως το $96$
   - Μόνο με το $2$ και το $5$
   - Με όλους τους πρώτους ως το $97$

## Ασκήσεις

1. Γράψε όλους τους πρώτους αριθμούς από το $20$ ως το $40$.
2. Ποιοι από αυτούς τους αριθμούς είναι πρώτοι: $63$, $71$, $77$, $83$;
3. Για μια γιορτή του σχολείου στήνεις $210$ καρέκλες σε ορθογώνιο: ίσες σειρές, με τον ίδιο αριθμό καρέκλες σε κάθε σειρά.
   α) Ανάλυσε το $210$ σε γινόμενο πρώτων. Μπορείς να στήσεις τις καρέκλες σε τετράγωνο, με τόσες σειρές όσες καρέκλες έχει κάθε σειρά;
   β) Θέλεις κάθε σειρά να έχει από $10$ ως $20$ καρέκλες. Βρες όλους τους τρόπους.
4. Κάποιοι αριθμοί είναι ένας αριθμός επί τον εαυτό του, όπως το $49 = 7 \times 7$ ή το $144 = 12 \times 12$.
   α) Ανάλυσε το $360$ σε γινόμενο πρώτων και γράψε το με δυνάμεις.
   β) Ποιος είναι ο μικρότερος αριθμός με τον οποίο πρέπει να πολλαπλασιάσεις το $360$, για να βγει ένας τέτοιος αριθμός;
5. Τρία αδέρφια έχουν ηλικίες που είναι τρεις διαδοχικοί αριθμοί, όπως $4$, $5$ και $6$.
   α) Το γινόμενο των ηλικιών τους είναι $210$. Πόσων χρονών είναι;
   β) Μπορεί το γινόμενο τριών διαδοχικών αριθμών να είναι $1.001$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/math/primes-factorization
