# Δυνάμεις και δυνάμεις του 10

> Το 2⁵ είναι πέντε δυάρια πολλαπλασιασμένα — και το 10⁶ ένα εκατομμύριο γραμμένο σύντομα.

Μαθηματικά, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/math/powers

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις ένα γινόμενο ίδιων παραγόντων ως δύναμη, και το ανάποδο.
- Να ξεχωρίζεις τη βάση από τον εκθέτη και να διαβάζεις σωστά μια δύναμη, μαζί με το «τετράγωνο» και τον «κύβο».
- Να υπολογίζεις δυνάμεις χωρίς να μπερδεύεις το 2³ με το 2 × 3.
- Να γράφεις μεγάλους αριθμούς με τη βοήθεια των δυνάμεων του 10, π.χ. 500.000.000 = 5 × 10⁸.

## Ένας πολλαπλασιασμός που επαναλαμβάνεται

Σε έναν αρχαίο αιγυπτιακό πάπυρο, γραμμένο πριν από περίπου $3.600$ χρόνια, υπάρχει ένα παράξενο πρόβλημα: σε $7$ σπίτια ζουν από $7$ γάτες, κάθε γάτα τρώει $7$ ποντίκια, κάθε ποντίκι θα έτρωγε $7$ στάχυα, και κάθε στάχυ θα έδινε $7$ μέτρα σιτάρι.

Για να μετρήσεις το σιτάρι, πολλαπλασιάζεις το $7$ με τον εαυτό του ξανά και ξανά:

$$
7 \times 7 \times 7 \times 7 \times 7 = 16.807
$$

Ο πολλαπλασιασμός είναι μια σύντομη γραφή για την πρόσθεση ίδιων αριθμών: $7 + 7 + 7 = 3 \times 7$. Με τον ίδιο τρόπο, ο πολλαπλασιασμός **ίδιων παραγόντων** έχει τη δική του σύντομη γραφή, τη **δύναμη**:

$$
7 \times 7 \times 7 \times 7 \times 7 = 7^5
$$

> **Κλειδί**
>
> Μια **δύναμη** έχει δύο αριθμούς:
>
> - τη **βάση**, τον αριθμό που πολλαπλασιάζεται με τον εαυτό του,
> - τον **εκθέτη**, τον μικρό αριθμό πάνω δεξιά, που λέει **πόσες φορές** γράφεται η βάση ως παράγοντας.
>
> Στο $2^5 = 2 \times 2 \times 2 \times 2 \times 2 = 32$ η βάση είναι το $2$ και ο εκθέτης το $5$. Διαβάζεται «δύο στην πέμπτη».

## Τετράγωνο και κύβος

Δύο εκθέτες έχουν και δεύτερο όνομα, που έρχεται από τη γεωμετρία.

Το $5^2 = 5 \times 5 = 25$ διαβάζεται «πέντε στη δευτέρα» ή **«πέντε στο τετράγωνο»**. Είναι το εμβαδόν ενός τετραγώνου με πλευρά $5$: $5$ σειρές με $5$ τετραγωνάκια η καθεμία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένα τετράγωνο από κουκκίδες*

Το $4^3 = 4 \times 4 \times 4 = 64$ διαβάζεται «τέσσερα στην τρίτη» ή **«τέσσερα στον κύβο»**. Είναι ο όγκος ενός κύβου με ακμή $4$: $4$ στρώσεις, η καθεμία με $4 \times 4 = 16$ κυβάκια.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένας κύβος από κυβάκια*

> **Πρόσεχε**
>
> Το $2^3$ **δεν** είναι $2 \times 3$. Ο εκθέτης δεν πολλαπλασιάζεται με τη βάση· λέει πόσες φορές γράφεται η βάση.
>
> - $2^3 = 2 \times 2 \times 2 = 8$, ενώ $2 \times 3 = 6$.
> - $3^2 = 3 \times 3 = 9$, ενώ $2^3 = 8$. Αν αλλάξεις θέση στη βάση και στον εκθέτη, αλλάζει και το αποτέλεσμα.

Δύο ακόμα που αξίζει να ξέρεις: κάθε αριθμός **στην πρώτη** είναι ο ίδιος ο αριθμός, $9^1 = 9$. Και το $1$ σε οποιαδήποτε δύναμη μένει $1$: $1^{6} = 1 \times 1 \times 1 \times 1 \times 1 \times 1 = 1$.

Οι δυνάμεις μεγαλώνουν πολύ γρήγορα. Δες τι γίνεται όταν το $2$ διπλασιάζεται ξανά και ξανά:

| Δύναμη | $2^1$ | $2^2$ | $2^3$ | $2^4$ | $2^5$ | $2^{6}$ | $2^{10}$ |
| ------ | ----- | ----- | ----- | ----- | ----- | ------- | -------- |
| Τιμή   | $2$   | $4$   | $8$   | $16$  | $32$  | $64$    | $1.024$  |

Στην ενότητα [Πρώτοι αριθμοί και παραγοντοποίηση](/el/dim-6/math/primes-factorization) έγραψες ήδη το $72 = 2 \times 2 \times 2 \times 3 \times 3$ πιο σύντομα, ως $2^3 \times 3^2$. Αυτό ακριβώς ήταν: κάθε ομάδα ίδιων πρώτων παραγόντων γίνεται μία δύναμη.

## Οι δυνάμεις του 10

Τη μεγαλύτερη δουλειά τους οι δυνάμεις την κάνουν με βάση το $10$:

| Δύναμη   | Γινόμενο                 | Αριθμός         |
| -------- | ------------------------ | --------------- |
| $10^1$   | $10$                     | $10$            |
| $10^2$   | $10 \times 10$           | $100$           |
| $10^3$   | $10 \times 10 \times 10$ | $1.000$         |
| $10^{6}$ | έξι δεκάρια              | $1.000.000$     |
| $10^{9}$ | εννιά δεκάρια            | $1.000.000.000$ |

Κάθε φορά που πολλαπλασιάζεις με το $10$, προστίθεται ένα μηδενικό. Γι' αυτό δεν χρειάζεται να κάνεις τους πολλαπλασιασμούς.

> **Κλειδί**
>
> Μια δύναμη του $10$ είναι ο αριθμός που γράφεται με το ψηφίο $1$ και **τόσα μηδενικά όσα λέει ο εκθέτης**.
>
> $10^4 = 10.000$ (τέσσερα μηδενικά) και, ανάποδα, $1.000.000 = 10^{6}$ (έξι μηδενικά).

Αυτό βοηθάει πολύ με τους τεράστιους αριθμούς της επιστήμης, που αλλιώς δύσκολα τους διαβάζεις με μια ματιά. Πάρε το $500.000.000$. Τον σπας σε έναν μικρό αριθμό επί μια δύναμη του $10$:

$$
500.000.000 = 5 \times 100.000.000 = 5 \times 10^{8}
$$

Μετράς τα μηδενικά που πέρασαν στη δύναμη: οκτώ. Ο αριθμός που μένει μπροστά δεν χρειάζεται να είναι μονοψήφιος: $1.500.000 = 15 \times 100.000 = 15 \times 10^5$.

Με τις δυνάμεις του $10$ συγκρίνεις και πιο εύκολα. Το $10^{9}$ έχει τρία μηδενικά περισσότερα από το $10^{6}$, οπότε είναι $10 \times 10 \times 10 = 1.000$ φορές μεγαλύτερο: ένα δισεκατομμύριο είναι χίλια εκατομμύρια.

> **Θυμήσου**
>
> - Στη δύναμη, η βάση γράφεται ως παράγοντας τόσες φορές όσες λέει ο εκθέτης.
> - Εκθέτης $2$: στο τετράγωνο. Εκθέτης $3$: στον κύβο.
> - Δύναμη του $10$: το $1$ με τόσα μηδενικά όσα λέει ο εκθέτης.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε το 3 × 3 × 3 × 3 ως δύναμη και υπολόγισέ το.

1. Ο παράγοντας που επαναλαμβάνεται είναι το $3$: αυτή είναι η βάση.
2. Το μετράω: γράφεται $4$ φορές. Ο εκθέτης είναι το $4$, και η δύναμη το $3^4$.
3. Υπολογίζω ένα ένα: $3 \times 3 = 9$, $9 \times 3 = 27$, $27 \times 3 = 81$.

   $3^4 = 81$.

### Παράδειγμα 2: Ποιο είναι μεγαλύτερο, το 2⁵ ή το 5²;

1. $2^5 = 2 \times 2 \times 2 \times 2 \times 2 = 32$.
2. $5^2 = 5 \times 5 = 25$.
3. Το $2^5$ είναι μεγαλύτερο. Βάση και εκθέτης είναι οι ίδιοι δύο αριθμοί, σε άλλη θέση, και η τιμή αλλάζει.

### Παράδειγμα 3: Η απόσταση της Γης από τον Ήλιο είναι περίπου 150.000.000 χιλιόμετρα. Γράψε την με δύναμη του 10.

1. Κρατάω μπροστά τα ψηφία πριν από τα μηδενικά: $15$.
2. Μετράω τα μηδενικά που μένουν: $150.000.000 = 15 \times 10.000.000$, δηλαδή $7$ μηδενικά.
3. $10.000.000 = 10^{7}$, οπότε η απόσταση είναι $15 \times 10^{7}$ χιλιόμετρα.

   **Έλεγχος:** το $15$ με $7$ μηδενικά από πίσω δίνει $150.000.000$ ✓

## Ερωτήσεις

1. Πώς γράφεται ως δύναμη το $6 \times 6 \times 6 \times 6$;
   - $6^4$
   - $4^{6}$
   - $6 \times 4$
   - $24^4$
2. Πόσο κάνει το $2^3$;
   - $8$
   - $6$
   - $9$
   - $5$
3. Στη δύναμη $9^4$, ποιος αριθμός είναι ο εκθέτης;
   - Το $4$
   - Το $9$
   - Το $36$
   - Το $13$
4. Ένα τετράγωνο έχει πλευρά $7$ εκατοστά. Ποια δύναμη δίνει το εμβαδόν του σε τετραγωνικά εκατοστά;
   - $7^2 = 49$
   - $7^3 = 343$
   - $2^{7} = 128$
   - $7 \times 4 = 28$
5. Πόσο κάνει το $10^{6}$;
   - $1.000.000$
   - $60$
   - $100.000$
   - $10.000.000$
6. Πώς γράφεται το $3.000.000$ με τη βοήθεια δύναμης του $10$;
   - $3 \times 10^{6}$
   - $3 \times 10^{7}$
   - $3^{6}$
   - $30 \times 10^{6}$
7. Πόσο κάνει το $1^{8}$;
   - $1$
   - $8$
   - $9$
   - $0$
8. Ποια δύναμη είναι η μεγαλύτερη;
   - $3^4$
   - $4^3$
   - $2^{6}$
   - $8^2$

## Ασκήσεις

1. Γράψε ως δύναμη το $5 \times 5 \times 5$ και υπολόγισέ το.
2. Βρες τον αριθμό που λείπει σε κάθε κουτάκι: $2^{\square} = 64$ και $\square^3 = 125$.
3. Δίνεται το γινόμενο $4^5 \times 25^3$.
   α) Γράψ' το ως έναν αριθμό χωρίς μηδενικά στο τέλος, επί μια δύναμη του $10$.
   β) Πόσα ψηφία έχει ο αριθμός, και πόσα μηδενικά στο τέλος;
4. Η Γη απέχει από τον Ήλιο περίπου $150.000.000$ km, και το φως διανύει περίπου $300.000$ km σε ένα δευτερόλεπτο.
   α) Γράψε καθέναν από τους δύο αριθμούς ως έναν αριθμό χωρίς μηδενικά στο τέλος, επί μια δύναμη του $10$.
   β) Πόσα δευτερόλεπτα κάνει το φως να φτάσει από τον Ήλιο στη Γη;
   γ) Πόσα λεπτά και δευτερόλεπτα είναι αυτά;
5. Η Δανάη στέλνει ένα ανέκδοτο σε $3$ φίλους. Την επόμενη μέρα ο καθένας τους το στέλνει σε $3$ άλλα παιδιά, που δεν το έχουν πάρει. Και κάθε μέρα όσοι το πήραν την προηγούμενη το στέλνουν έτσι σε $3$ νέα παιδιά.
   α) Πόσα παιδιά το παίρνουν την $4$η μέρα; Γράψε το με δύναμη και υπολόγισέ το.
   β) Ποια μέρα το παίρνουν για πρώτη φορά πάνω από $1.000$ νέα παιδιά;
6. Γράφεις τις δυνάμεις του $2$: $2^1 = 2$, $2^2 = 4$, $2^3 = 8$, $2^4 = 16$, $2^5 = 32$ και ούτω καθεξής.
   α) Σε ποιο ψηφίο τελειώνει το $2^{50}$;
   β) Μπορεί κάποια δύναμη του $2$ να τελειώνει σε $0$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/math/powers
