# Μοτίβα και ακολουθίες

> Βρίσκεις τον κανόνα, τον ελέγχεις σε όλους τους όρους, και φτάνεις στον εκατοστό χωρίς να ζωγραφίσεις τους ενενήντα εννιά.

Μαθηματικά, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/math/patterns-and-sequences

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις το κομμάτι που επαναλαμβάνεται σε ένα γεωμετρικό μοτίβο και να προβλέπεις τη συνέχεια.
- Να βρίσκεις τον κανόνα μιας αριθμητικής ακολουθίας από τις διαφορές ή τα πηλίκα των όρων.
- Να ελέγχεις έναν κανόνα σε όλους τους όρους, όχι μόνο στους δύο πρώτους.
- Να καταγράφεις ένα σχέδιο που μεγαλώνει σε πίνακα και να βρίσκεις τον όρο που ζητάς χωρίς να τους σχεδιάσεις όλους.

## Το κομμάτι που επαναλαμβάνεται

Κοίτα έναν αρχαίο **μαίανδρο** σε αγγείο, μια κηρήθρα, ένα υφαντό της γιαγιάς. Σε όλα, ένα μικρό σχέδιο επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, και φτιάχνει το μεγάλο.

Αυτό το κομμάτι που επαναλαμβάνεται λέγεται **γεωμετρικό μοτίβο**. Στην κηρήθρα είναι ένα **κανονικό εξάγωνο**, με όλες τις πλευρές ίσες, και κάθε εξάγωνο ακουμπάει το διπλανό του σε μια ολόκληρη πλευρά, χωρίς να μένει κενό.

Για να συνεχίσεις ένα σχέδιο, σου αρκούν δύο πράγματα: **το μοτίβο** και **πώς επαναλαμβάνεται**. Δεν χρειάζεσαι να δεις όλο το σχέδιο.

Έτσι μπορείς να προβλέψεις και πολύ μακριά. Στη σειρά

$$
\triangle \ \bigcirc \ \square \ \triangle \ \bigcirc \ \square \ \triangle \ \ldots
$$

το μοτίβο έχει $3$ σχήματα. Ποιο είναι το $50$ό; Κάθε $3$ θέσεις το μοτίβο ξαναρχίζει, άρα κοιτάς το **υπόλοιπο** της διαίρεσης με το $3$: $50 : 3 = 16$ και υπόλοιπο $2$. Το $50$ό σχήμα είναι το **δεύτερο** του μοτίβου, ο κύκλος.

## Αριθμητικά μοτίβα: ο κανόνας

Μια σειρά αριθμών λέγεται **ακολουθία**, και κάθε αριθμός της **όρος**. Αν οι όροι φτιάχνονται με έναν σταθερό κανόνα, ο κανόνας αυτός είναι το **αριθμητικό μοτίβο**.

Πώς τον βρίσκεις; Κοιτάς τι γίνεται από τον έναν όρο στον επόμενο.

| Ακολουθία                                          | Από όρο σε όρο                    | Κανόνας                   |
| -------------------------------------------------- | --------------------------------- | ------------------------- |
| $2, 9, 16, 23, \ldots$ (μια στήλη του ημερολογίου) | $+7, +7, +7$                      | **προσθέτω** $7$          |
| $6, 60, 600, 6.000, \ldots$                        | $\times 10, \times 10, \times 10$ | **πολλαπλασιάζω** με $10$ |
| $100, 85, 70, 55, \ldots$                          | $-15, -15, -15$                   | **αφαιρώ** $15$           |

> **Κλειδί**
>
> Πρώτα δοκίμασε τις **διαφορές** διαδοχικών όρων. Αν είναι ίδιες, ο κανόνας είναι «πρόσθεσε» ή «αφαίρεσε».
>
> Αν οι διαφορές μεγαλώνουν όλο και πιο γρήγορα, δοκίμασε τα **πηλίκα**: μήπως κάθε όρος είναι ο προηγούμενος επί τον ίδιο αριθμό;

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος κανόνας;*

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο όροι δεν αρκούν για να βρεις τον κανόνα. Η ακολουθία $1, 2, 4, \ldots$ μπορεί να συνεχίζει με $8$ (κάθε φορά $\times 2$) ή με $7$ (κάθε φορά προσθέτω ένα παραπάνω: $+1, +2, +3$).
>
> Έλεγξε τον κανόνα σε **όλους** τους όρους που σου δίνουν. Και θυμήσου ότι δεν κρύβει κάθε σειρά αριθμών κανόνα: στο $3, 1, 4, 1, 5, 9$ δεν υπάρχει μοτίβο που να βρίσκεται με διαφορές ή πηλίκα.

### Όχι μόνο ο επόμενος, αλλά οποιοσδήποτε

Στην ακολουθία $9, 18, 27, 36, \ldots$ ο κανόνας «$+9$» σου δίνει τον επόμενο όρο. Αν θέλεις τον $100$ό, θα πρόσθετες ενενήντα εννιά φορές.

Υπάρχει πιο γρήγορος δρόμος: ο $1$ος όρος είναι $9 \times 1$, ο $2$ος $9 \times 2$, ο $3$ος $9 \times 3$. Ο όρος στη θέση $\nu$ είναι $9 \times \nu$, άρα ο $100$ός είναι $900$.

## Σύνθετα μοτίβα: σχέδια που μεγαλώνουν

Κάποια πουλιά πετούν σε σχήμα V: ένα μπροστά και πίσω του ζευγάρια. Το σχέδιο έχει **γεωμετρικό** μοτίβο (το σχήμα V) και **αριθμητικό** (πόσα πουλιά). Για να δεις το αριθμητικό, φτιάχνεις **πίνακα**:

| Ζευγάρια πίσω από τον αρχηγό | $1$ | $2$ | $3$ | $4$ | $\nu$              |
| ---------------------------- | --- | --- | --- | --- | ------------------ |
| Πουλιά                       | $3$ | $5$ | $7$ | $9$ | $2 \times \nu + 1$ |

Κάθε νέο ζευγάρι φέρνει $+2$ πουλιά. Ο αρχηγός μένει πάντα $1$. Άρα με $\nu$ ζευγάρια τα πουλιά είναι $2 \times \nu + 1$, και με $10$ ζευγάρια $2 \times 10 + 1 = 21$.

> **Θυμήσου**
>
> Σε ένα σχέδιο που μεγαλώνει, ψάξε:
>
> - **τι αλλάζει** σε κάθε βήμα (εδώ $+2$), και
> - **τι μένει σταθερό** (εδώ ο αρχηγός).
>
> Ο κανόνας είναι «βήμα επί μέγεθος, συν ό,τι μένει σταθερό». Με αυτόν φτάνεις στο μέγεθος $100$ χωρίς να ζωγραφίσεις ούτε ένα πουλί.

Δύο σχέδια μπορεί να μεγαλώνουν με **το ίδιο** βήμα και να είναι διαφορετικά. Ένα γράμμα Ο από τετραγωνάκια έχει $8, 12, 16, 20$ τετραγωνάκια στα μεγέθη $1$ έως $4$, και ένα γράμμα Χ έχει $5, 9, 13, 17$. Και τα δύο μεγαλώνουν κατά $4$, αλλά ξεκινούν από άλλο σημείο: το Ο έχει $4 \times \nu + 4$, το Χ έχει $4 \times \nu + 1$.

Αυτό το «$\nu$» που περιμένει αριθμό είναι το ίδιο γράμμα-κουτί που είδες στις παραστάσεις και τις εξισώσεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε μια διακόσμηση τα χρώματα επαναλαμβάνονται: κόκκινο, κόκκινο, μπλε, κίτρινο, κόκκινο, κόκκινο, μπλε, κίτρινο… Τι χρώμα έχει το \$70\$ό κουτάκι;

1. Το μοτίβο είναι «κόκκινο, κόκκινο, μπλε, κίτρινο»: $4$ κουτάκια.
2. $70 : 4 = 17$ και υπόλοιπο $2$. Μετά από $17$ ολόκληρα μοτίβα ($68$ κουτάκια), το $70$ό είναι το **δεύτερο** του μοτίβου.
3. **Κόκκινο.**

   **Έλεγχος:** το $68$ό είναι κίτρινο (τέλος μοτίβου), το $69$ο κόκκινο, το $70$ό κόκκινο ✓

### Παράδειγμα 2: Ο αστρονόμος Έντμοντ Χάλεϊ βρήκε ότι ένας κομήτης είχε φανεί το \$1531\$, το \$1607\$ και το \$1682\$. Πότε περίμενε να ξαναφανεί;

1. Διαφορές: $1607 - 1531 = 76$ και $1682 - 1607 = 75$.
2. Δεν είναι ακριβώς ίσες, αλλά πολύ κοντά: ο κομήτης γυρνάει **κάθε $75$ με $76$ χρόνια**. Οι πλανήτες τον τραβούν λίγο στη διαδρομή του, γι' αυτό ο χρόνος αλλάζει λίγο κάθε φορά.
3. $1682 + 76 = 1758$. Ο Χάλεϊ τον περίμενε **γύρω στο $1758$**.

   Και ήρθε: φάνηκε την παραμονή των Χριστουγέννων του $1758$. Ο Χάλεϊ είχε πεθάνει το $1742$ και δεν πρόλαβε να το δει, αλλά ο κομήτης πήρε το όνομά του.

### Παράδειγμα 3: Γύρω από ένα παρτέρι που είναι μια σειρά από τετραγωνάκια βάζουμε μια κορνίζα από πλάκες. Παρτέρι με \$1\$ τετραγωνάκι θέλει \$8\$ πλάκες, με \$2\$ θέλει \$10\$, με \$3\$ θέλει \$12\$. Πόσες πλάκες θέλει παρτέρι με \$10\$ τετραγωνάκια;

1. Πίνακας: $1 \to 8$, $2 \to 10$, $3 \to 12$. Κάθε νέο τετραγωνάκι φέρνει $+2$ πλάκες, μία από πάνω και μία από κάτω.
2. Τι μένει σταθερό; Στις δύο άκρες υπάρχουν πάντα $3 + 3 = 6$ πλάκες. Άρα με $\nu$ τετραγωνάκια οι πλάκες είναι $2 \times \nu + 6$.

   Έλεγχος στον πίνακα: $2 \times 1 + 6 = 8$ ✓, $2 \times 3 + 6 = 12$ ✓
3. Για $\nu = 10$: $2 \times 10 + 6 = 26$.

   **Θέλει $26$ πλάκες.**

## Ερωτήσεις

1. Ποιος είναι ο επόμενος όρος της ακολουθίας $7, 13, 19, 25, \ldots$;
   - $31$
   - $30$
   - $32$
   - $50$
2. Ποιος είναι ο κανόνας της ακολουθίας $4, 12, 36, 108, \ldots$;
   - Επί $3$
   - Συν $8$
   - Επί $4$
   - Συν $24$
3. Στη σειρά ★ ● ★ ● ★ ● … (δύο σχήματα που εναλλάσσονται), τι είναι το $35$ο σχήμα;
   - Αστέρι
   - Κύκλος
   - Δεν μπορεί να βρεθεί χωρίς σχέδιο
   - Ούτε αστέρι ούτε κύκλος
4. Μια ακολουθία αρχίζει $1, 2, 4, \ldots$. Τι μπορείς να πεις για τον επόμενο όρο;
   - Μπορεί να είναι $8$ ή $7$, ανάλογα με τον κανόνα
   - Είναι σίγουρα $8$, γιατί κάθε όρος διπλασιάζεται
   - Είναι σίγουρα $6$, γιατί κάθε φορά προσθέτω $2$
   - Είναι σίγουρα $5$, γιατί είναι συνεχόμενοι αριθμοί
5. Στην ακολουθία $9, 18, 27, 36, \ldots$ ποιος είναι ο $40$ός όρος;
   - $360$
   - $49$
   - $369$
   - $76$
6. Ένα σχέδιο έχει $5$, $8$, $11$, $14$ σπίρτα στα μεγέθη $1$, $2$, $3$, $4$. Πόσα σπίρτα έχει το μέγεθος $\nu$;
   - $3 \times \nu + 2$
   - $5 \times \nu$
   - $\nu + 3$
   - $3 \times \nu + 5$
7. Δύο σχέδια μεγαλώνουν κατά $4$ τετραγωνάκια σε κάθε βήμα. Είναι σίγουρα ίδια σε κάθε μέγεθος;
   - Όχι, μπορεί να ξεκινούν από άλλο πλήθος
   - Ναι, αφού έχουν το ίδιο βήμα
   - Ναι, αν έχουν το ίδιο σχήμα
   - Όχι, γιατί δεν έχουν κανόνα
8. Σε ένα ημερολόγιο, ποια διαφορά έχουν δύο αριθμοί που είναι ο ένας ακριβώς κάτω από τον άλλο;
   - $7$
   - $1$
   - $30$
   - $5$

## Ασκήσεις

1. Γράψε τους δύο επόμενους όρους: $3, 30, 300, 3.000, \ldots$
2. Συμπλήρωσε τους δύο όρους που λείπουν: $150, \square, \square, 105, 90, \ldots$
3. Ένα κολιέ έχει χάντρες με τη σειρά άσπρη, μαύρη, μαύρη, άσπρη, μαύρη, μαύρη… Τι χρώμα έχει η $100$ή χάντρα;
4. Ένας φράχτης από ξυλάκια: $1$ τετράγωνο θέλει $4$ ξυλάκια, $2$ τετράγωνα στη σειρά θέλουν $7$, $3$ τετράγωνα θέλουν $10$. Έχεις $95$ ξυλάκια. Πόσα τετράγωνα στη σειρά μπορείς να φτιάξεις το πολύ, και πόσα ξυλάκια περισσεύουν;
5. Ο Τοτός αλλάζει το $1$ € του με $2$ πενηντάλεπτα, μετά με $3$ εικοσάλεπτα, μετά με $4$ δεκάλεπτα, και κάθε φορά παίρνει ένα κέρμα παραπάνω. Αν συνεχίσει με $5$ πεντάλεπτα, πόσα λεπτά έχει χάσει συνολικά από την αρχή;
6. Γράφεις τους αριθμούς $1, 2, 3, \ldots$ σε πέντε στήλες, Α, Β, Γ, Δ και Ε, σαν φιδάκι. Στην $1$η γραμμή πας από αριστερά προς τα δεξιά: το $1$ στην Α, ως το $5$ στην Ε. Στη $2$η γυρίζεις από δεξιά προς τα αριστερά: το $6$ στην Ε, ως το $10$ στην Α. Και ούτω καθεξής.
   α) Σε ποια στήλη γράφεται το $2026$;
   β) Ποιος αριθμός γράφεται στη στήλη Γ της $50$ής γραμμής;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/math/patterns-and-sequences
