# Εμβαδόν και όγκος

> Δύο διαστάσεις ή τρεις — και τι αλλάζει στις μονάδες.

Μαθηματικά, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/math/area-and-volume

## Τι θα μάθεις

- Να επιλέγεις τύπο εμβαδού ανάλογα με το σχήμα.
- Να υπολογίζεις μήκος και εμβαδόν κύκλου με π ≈ 3,14.
- Να υπολογίζεις όγκο ως εμβαδόν βάσης επί ύψος.
- Να ξεχωρίζεις μήκος, εμβαδόν και όγκο από τις μονάδες.
- Να προβλέπεις τι γίνεται όταν διπλασιάζεις τις διαστάσεις.

## Μία, δύο ή τρεις διαστάσεις

| Μετράς      | Διαστάσεις | Μονάδα | Παράδειγμα           |
| ----------- | ---------- | ------ | -------------------- |
| **Μήκος**   | $1$        | m      | περίμετρος οικοπέδου |
| **Εμβαδόν** | $2$        | m²     | πλακάκια στο πάτωμα  |
| **Όγκος**   | $3$        | m³     | νερό σε δεξαμενή     |

Ο εκθέτης **μετράει τις διαστάσεις**. Γι' αυτό το εμβαδόν γράφεται με το μικρό $2$ και ο όγκος με το $3$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Διάλεξε σχήμα, δες τον τύπο*

## Ο κύκλος και ο αριθμός π

Ο κύκλος δεν έχει πλευρές, άρα κανένας από τους παραπάνω τύπους δεν του ταιριάζει. Πρώτα τρεις λέξεις:

- **Κέντρο:** το σημείο στη μέση. Απέχει το ίδιο από κάθε σημείο του κύκλου.
- **Ακτίνα** ($\rho$): η απόσταση από το κέντρο ως τον κύκλο.
- **Διάμετρος** ($\delta$): το ευθύγραμμο τμήμα από άκρη σε άκρη που περνά από το κέντρο. Είναι **δύο ακτίνες**: $\delta = 2 \times \rho$.

### Από πού βγαίνει το 3,14

Πάρε ένα κουτάκι αναψυκτικού. Τύλιξε γύρω του έναν σπάγκο, σημάδεψε πού κλείνει ο γύρος και μέτρα τον με τον χάρακα: αυτό είναι το **μήκος του κύκλου**. Μέτρα μετά τη διάμετρο και κάνε τη διαίρεση μήκος $:$ διάμετρος.

Κάν' το με όποιον κύκλο βρεις:

| Αντικείμενο    | Μήκος κύκλου | Διάμετρος  | Μήκος $:$ διάμετρος |
| -------------- | ------------ | ---------- | ------------------- |
| κουτάκι        | $20{,}7$ cm  | $6{,}6$ cm | περίπου $3{,}14$    |
| καπάκι βάζου   | $25{,}1$ cm  | $8$ cm     | περίπου $3{,}14$    |
| ρόδα ποδηλάτου | $207$ cm     | $66$ cm    | περίπου $3{,}14$    |

Μικρός ή μεγάλος κύκλος, η διάμετρος χωράει στο μήκος του **πάντα λίγο πάνω από τρεις φορές**: περίπου $3{,}14$. Αυτός ο αριθμός έχει δικό του όνομα, **π** (πι). Τα δεκαδικά του δεν τελειώνουν ποτέ, γι' αυτό στους υπολογισμούς παίρνουμε $\pi \approx 3{,}14$.

Άλλαξε την ακτίνα και κοίτα την κάτω γραμμή: το μήκος του κύκλου μεγαλώνει, αλλά η διαίρεση με τη διάμετρο δίνει κάθε φορά το ίδιο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πόσες διάμετροι χωράνε στο μήκος του κύκλου;*

### Και το εμβαδόν;

Κόψε τον κύκλο σε πολλά λεπτά κομμάτια, σαν πίτσα, και βάλ' τα δίπλα δίπλα, ένα με τη μύτη πάνω κι ένα με τη μύτη κάτω. Σχηματίζουν σχεδόν **ορθογώνιο**:

- η βάση του είναι το **μισό μήκος του κύκλου**, δηλαδή $\pi \times \rho$·
- το ύψος του είναι η **ακτίνα** $\rho$.

Βάση επί ύψος: $\pi \times \rho \times \rho$.

> **Κλειδί**
>
> **Μήκος κύκλου** $= \pi \times \delta \approx 3{,}14 \times$ διάμετρος
>
> **Εμβαδόν κύκλου** $= \pi \times \rho \times \rho \approx 3{,}14 \times$ ακτίνα $\times$ ακτίνα
>
> Στο μήκος μπαίνει **ένα** μήκος (η διάμετρος), άρα cm. Στο εμβαδόν μπαίνουν **δύο** (η ακτίνα δύο φορές), άρα cm².

> **Πρόσεχε**
>
> Αν σου δίνουν τη **διάμετρο** και ζητούν **εμβαδόν**, πρώτα βρες την ακτίνα: τη μισή διάμετρο.
>
> Με τη διάμετρο στη θέση της ακτίνας το εμβαδόν βγαίνει **τετραπλάσιο** από το σωστό.

## Ο όγκος είναι πάντα «βάση επί ύψος»

> **Κλειδί**
>
> $$
> V = E_{\beta} \times \upsilon
> $$
>
> Ο τύπος είναι **ένας** για κάθε πρίσμα και κύλινδρο. Αλλάζει μόνο το πώς υπολογίζεις τη βάση.
>
> | Στερεό                    | Εμβαδόν βάσης                         | Όγκος                                  |
> | ------------------------- | ------------------------------------- | -------------------------------------- |
> | Κύβος                     | $\alpha \times \alpha$                | $\alpha^3$                             |
> | Ορθογώνιο παραλληλεπίπεδο | μήκος $\times$ πλάτος                 | μήκος $\times$ πλάτος $\times$ ύψος    |
> | Τριγωνικό πρίσμα          | (βάση $\times$ ύψος τριγώνου) $:$ $2$ | εμβαδόν βάσης $\times$ μήκος πρίσματος |
> | Κύλινδρος                 | $\pi \times \rho \times \rho$         | εμβαδόν βάσης $\times$ ύψος            |
>
> Δεν μαθαίνεις τρεις τύπους. Μαθαίνεις έναν, και ξέρεις ήδη να βρίσκεις εμβαδά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Στρώση επί στρώσεις*

## Τι γίνεται αν διπλασιάσεις τις διαστάσεις

Αυτό εκπλήσσει σχεδόν πάντα.

| Διπλασιάζεις  | Μήκος      | Εμβαδόν    | Όγκος      |
| ------------- | ---------- | ---------- | ---------- |
| κάθε διάσταση | $\times 2$ | $\times 4$ | $\times 8$ |

Γιατί; Στο εμβαδόν πολλαπλασιάζονται **δύο** διαστάσεις: $2 \times 2 = 4$.

Στον όγκο **τρεις**: $2 \times 2 \times 2 = 8$.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα κουτί με διπλάσιες διαστάσεις δεν χωράει διπλάσια πράγματα — χωράει **οκταπλάσια**.
>
> Και μια πίτσα με διπλάσια διάμετρο δεν έχει διπλάσιο φαγητό — έχει **τετραπλάσιο**.
>
> Γι' αυτό μία πίτσα με διπλάσια διάμετρο έχει όσο φαγητό έχουν **τέσσερις** μικρές, όχι δύο.

## Οι μονάδες είναι έλεγχος

> **Θυμήσου**
>
> Πριν γράψεις απάντηση, κοίτα πόσα μήκη πολλαπλασίασες:
>
> - **Ένα** → μονάδα μήκους (cm)
> - **Δύο** → τετραγωνική (cm²)
> - **Τρία** → κυβική (cm³)
>
> Αν έχεις πολλαπλασιάσει τρία μήκη και γράψεις cm², η απάντηση είναι λάθος όσο σωστός κι αν είναι ο αριθμός.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τριγωνικό πρίσμα: βάση τριγώνου 6 cm, ύψος τριγώνου 4 cm, μήκος 10 cm.

1. Πρώτα το **εμβαδόν της βάσης** — είναι τρίγωνο:

   $E = \frac{6 \times 4}{2} = 12 \text{ cm}^2$
2. Μετά επί το μήκος του πρίσματος:

   $V = 12 \times 10 = 120$
3. $120$ cm³.
4. **Έλεγχος μονάδων:** πολλαπλασίασα τρία μήκη ($6$, $4$, $10$) και διαίρεσα με $2$. Τρία μήκη → κυβικά ✓

### Παράδειγμα 2: Μια δεξαμενή 2 m × 1,5 m × 1 m. Πόσα λίτρα χωράει;

1. $V = 2 \times 1{,}5 \times 1 = 3 \text{ m}^3$
2. Χρειάζομαι λίτρα. Ξέρω ότι $1$ m³ $= 1.000$ λίτρα.

   (Γιατί; $1$ m $= 100$ cm, άρα $1$ m³ $= 100^3 = 1.000.000$ cm³, και $1.000$ cm³ $= 1$ λίτρο.)
3. $3 \times 1.000 = 3.000$
4. **$3.000$ λίτρα.**

### Παράδειγμα 3: Ένας κύβος με ακμή 3 cm μεγαλώνει σε ακμή 6 cm. Πόσες φορές μεγάλωσε ο όγκος;

1. Πριν: $3^3 = 27$ cm³.
2. Μετά: $6^3 = 216$ cm³.
3. $216 : 27 = 8$
4. **Οκταπλάσιος.**

   **Χωρίς υπολογισμό:** κάθε μία από τις τρεις διαστάσεις διπλασιάστηκε, άρα $2 \times 2 \times 2 = 8$.

   Το εμβαδόν κάθε έδρας, αντίθετα, τετραπλασιάστηκε: από $9$ σε $36$ cm².

### Παράδειγμα 4: Ένα πιάτο έχει διάμετρο 20 cm. Πόσο είναι το μήκος του χείλους του και πόσο το εμβαδόν του;

1. **Μήκος κύκλου** — θέλει τη διάμετρο:

   $3{,}14 \times 20 = 62{,}8 \text{ cm}$
2. **Εμβαδόν** — θέλει την ακτίνα. Η ακτίνα είναι η μισή διάμετρος: $20 : 2 = 10$ cm.
3. $3{,}14 \times 10 \times 10 = 3{,}14 \times 100 = 314 \text{ cm}^2$
4. **Έλεγχος μονάδων:** στο μήκος μπήκε ένα μήκος → cm. Στο εμβαδόν δύο ($10$ και $10$) → cm² ✓

## Ερωτήσεις

1. Πολλαπλασίασες τρία μήκη σε εκατοστά. Σε ποια μονάδα είναι η απάντηση;
   - Κυβικά εκατοστά (cm³)
   - Τετραγωνικά εκατοστά (cm²)
   - Εκατοστά (cm)
   - Λίτρα
2. Πρίσμα με εμβαδόν βάσης $15$ cm² και ύψος $6$ cm. Πόσος όγκος;
   - $90$ cm³
   - $21$ cm³
   - $45$ cm³
   - $90$ cm²
3. Διπλασιάζεις και τις τρεις διαστάσεις ενός κουτιού. Τι γίνεται ο όγκος;
   - Οκταπλασιάζεται
   - Διπλασιάζεται
   - Τετραπλασιάζεται
   - Εξαπλασιάζεται
4. Τρίγωνο με βάση $14$ cm και ύψος $9$ cm. Πόσο εμβαδόν;
   - $63$ cm²
   - $126$ cm²
   - $23$ cm²
   - $63$ cm³
5. Μια δεξαμενή έχει όγκο $4$ m³. Πόσα λίτρα χωράει;
   - $4.000$ λίτρα
   - $4$ λίτρα
   - $400$ λίτρα
   - $4.000.000$ λίτρα
6. Πολλαπλασίασες **δύο** μήκη σε μέτρα. Σε ποια μονάδα είναι η απάντηση;
   - m²
   - m
   - m³
   - λίτρα
7. Ένα μπουκάλι χωράει $2.500$ mL. Πόσα λίτρα είναι;
   - $2{,}5$
   - $25$
   - $250$
   - $0{,}25$
8. Διπλασιάζεις **μόνο** το ύψος ενός κουτιού. Τι γίνεται ο όγκος;
   - Διπλασιάζεται
   - Τετραπλασιάζεται
   - Οκταπλασιάζεται
   - Μένει ίδιος
9. Μια ρόδα έχει διάμετρο $50$ cm. Πόσο προχωράει σε μία στροφή; (Πάρε $\pi \approx 3{,}14$.)
   - $157$ cm
   - $78{,}5$ cm
   - $314$ cm
   - $53{,}14$ cm
10. Ένα κυκλικό παρτέρι έχει ακτίνα $3$ m. Πόσο είναι το εμβαδόν του; (Πάρε $\pi \approx 3{,}14$.)
   - $28{,}26$ m²
   - $18{,}84$ m²
   - $113{,}04$ m²
   - $9{,}42$ m²

## Ασκήσεις

1. Κουτί με διαστάσεις $5$ cm, $3$ cm και $2$ cm. Πόσος είναι ο όγκος του;
   *Κουτί με διαστάσεις 5 cm, 3 cm και 2 cm, και δίπλα το ανάπτυγμά του.*
2. Δεξαμενή $1{,}5$ m επί $1{,}2$ m επί $1$ m. Πόσα λίτρα χωράει;
3. Η ρόδα ενός ποδηλάτου έχει διάμετρο $60$ cm. Πόσες ολόκληρες στροφές πρέπει να κάνει, το λιγότερο, για να διανύσει το ποδήλατο $1$ km; (Πάρε $\pi \approx 3{,}14$.)
4. Ένα κουτάκι χυμού είναι κύλινδρος με ακτίνα βάσης $2$ cm και ύψος $10$ cm. Πόσα τέτοια κουτάκια γεμίζεις, ως πάνω, από ένα μπουκάλι $1{,}5$ λίτρου; (Πάρε $\pi \approx 3{,}14$.)
   *Κύλινδρος με ακτίνα βάσης 2 cm και ύψος 10 cm, και δίπλα το ανάπτυγμά του.*
5. Υπολόγισε περίπου: πόσο νερό πίνεις σε έναν χρόνο; Διάλεξε μια λογική ποσότητα για μία μέρα, σε ποτήρια ή σε λίτρα, και λογάριασε.
   α) Πόσα λίτρα σε έναν χρόνο;
   β) Αν τα έριχνες όλα σε μια δεξαμενή σε σχήμα κουτιού, με βάση $1$ m επί $1$ m, ως πόσο ψηλά θα έφτανε το νερό;
6. Ένα ενυδρείο έχει σχήμα κουτιού: η βάση του είναι $60$ cm επί $30$ cm και το ύψος του $40$ cm. Ρίχνεις μέσα $54$ λίτρα νερό.
   α) Ως πόσο ψηλά φτάνει το νερό;
   β) Βάζεις μέσα μια πέτρα, που σκεπάζεται ολόκληρη, και το νερό ανεβαίνει κατά $2$ cm. Πόσος είναι ο όγκος της πέτρας;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/math/area-and-volume
