# Οριστική, υποτακτική, προστακτική

> Γράφω, να γράψω, γράψε: λέω ότι γίνεται, ότι θέλω να γίνει, ή το διατάζω.

Γλώσσα, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/language/verb-moods

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις αν ένα ρήμα είναι σε οριστική, υποτακτική ή προστακτική.
- Να εξηγείς τι δηλώνει κάθε έγκλιση: κάτι πραγματικό, κάτι επιθυμητό ή μια προσταγή.
- Να γράφεις σωστά τις καταλήξεις της υποτακτικής, όπως «να γράψει» και «να γράψετε».
- Να εκφράζεις απαγόρευση με «μη(ν)» και υποτακτική, όχι με προστακτική.

## Το ίδιο ρήμα, τρεις ματιές

Διάβασε αυτές τις τρεις προτάσεις:

- Η Ελένη **γράφει** το γράμμα.
- Θέλω η Ελένη **να γράψει** το γράμμα.
- Ελένη, **γράψε** το γράμμα!

Και στις τρεις η πράξη είναι η ίδια: κάποιος γράφει ένα γράμμα. Αλλάζει όμως
**ο τρόπος που τη βλέπει αυτός που μιλάει**. Στην πρώτη τη λέει ως κάτι που
γίνεται πραγματικά. Στη δεύτερη ως κάτι που θέλει να γίνει. Στην τρίτη δίνει
εντολή να γίνει.

Αυτές οι διαφορετικές μορφές του ρήματος λέγονται **εγκλίσεις**. Η νέα
ελληνική έχει τρεις:

| Έγκλιση         | Τι δηλώνει                                         | Παράδειγμα              | Άρνηση   |
| --------------- | -------------------------------------------------- | ----------------------- | -------- |
| **Οριστική**    | κάτι πραγματικό: γίνεται, έγινε ή θα γίνει         | γράφω, έγραψα, θα γράψω | δεν      |
| **Υποτακτική**  | κάτι που θέλουμε, περιμένουμε ή φοβόμαστε να γίνει | να γράψω, ας γράψω      | μη(ν)    |
| **Προστακτική** | προσταγή, προτροπή ή παράκληση                     | γράψε, γράψτε           | δεν έχει |

> **Κλειδί**
>
> Η έγκλιση δεν αλλάζει **τι** γίνεται· αλλάζει **πώς το παρουσιάζει** αυτός που
> μιλάει.
>
> Οριστική: «έτσι είναι». Υποτακτική: «έτσι θα ήθελα να είναι». Προστακτική:
> «κάν' το».

## Η οριστική: ό,τι γίνεται, έγινε ή θα γίνει

Η οριστική είναι η έγκλιση που χρησιμοποιούμε πιο συχνά. Με αυτήν λέμε κάτι ως
**βέβαιο γεγονός**, στο παρόν, στο παρελθόν ή στο μέλλον. Γι' αυτό είναι και η
μόνη που έχει **όλους** τους χρόνους:

| Χρόνος                    | Οριστική      |
| ------------------------- | ------------- |
| Ενεστώτας                 | γράφω         |
| Παρατατικός               | έγραφα        |
| Αόριστος                  | έγραψα        |
| Εξακολουθητικός μέλλοντας | θα γράφω      |
| Στιγμιαίος μέλλοντας      | θα γράψω      |
| Παρακείμενος              | έχω γράψει    |
| Υπερσυντέλικος            | είχα γράψει   |
| Συντελεσμένος μέλλοντας   | θα έχω γράψει |

Ο μέλλοντας είναι οριστική, παρόλο που αυτό που λέει δεν έχει γίνει ακόμα. Όταν
λέμε «θα γράψω αύριο», το παρουσιάζουμε ως κάτι που **θα γίνει**, όχι ως κάτι
που απλώς θέλουμε.

## Η υποτακτική: ό,τι θέλουμε, περιμένουμε ή φοβόμαστε να γίνει

Η υποτακτική σχεδόν πάντα έχει μπροστά της ένα μικρό μόριο ή σύνδεσμο: **να**,
**ας**, **για να**, **αν**, **όταν**, **μη(ν)**.

- Θέλω **να φύγω** νωρίς. *(επιθυμία)*
- **Ας ξεκινήσουμε** τώρα. *(προτροπή)*
- Ήρθε **για να σε δει**. *(σκοπός)*
- Φοβάμαι **μη χαθούμε**. *(φόβος)*

Έχει τρεις χρόνους: **να γράφω** (ενεστώτας), **να γράψω** (αόριστος) και
**να έχω γράψει** (παρακείμενος). Ο πιο συχνός είναι ο αόριστος.

Η άρνησή της είναι συνήθως **μη(ν)**: «να μην έρθει», «ας μη φύγει». Μετά το
**αν** και το **όταν** όμως λέμε **δεν**: «Αν **δεν** έρθει, θα φύγουμε».

Πρόσεξε τώρα κάτι. Το «γράψω» υπάρχει και στο «θα γράψω» και στο «να γράψω».
Η μορφή είναι ίδια· την έγκλιση την κρίνει η λέξη που προηγείται. Με **θα**
είναι οριστική (μέλλοντας). Με **να** ή **ας** είναι υποτακτική.

Οι καταλήξεις της υποτακτικής αορίστου γράφονται **όπως του ενεστώτα**:

| Πρόσωπο            | Οριστική ενεστώτα | Υποτακτική αορίστου |
| ------------------ | ----------------- | ------------------- |
| εγώ                | γράφω             | να γράψω            |
| εσύ                | γράφεις           | να γράψεις          |
| αυτός, αυτή, αυτό  | γράφει            | να γράψει           |
| εμείς              | γράφουμε          | να γράψουμε         |
| εσείς              | γράφετε           | να γράψετε          |
| αυτοί, αυτές, αυτά | γράφουν           | να γράψουν          |

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο καταλήξεις ξεγελούν συχνά.
>
> - Το τρίτο ενικό γράφεται με **-ει**: «να γράψει», «να τελειώσει», «να φύγει».
>   Ποτέ «να γράψη» ή «να γράψι».
> - Το δεύτερο πληθυντικό γράφεται με **-ετε**: «να γράψετε», «να φύγετε». Το
>   **-εται** με «αι» είναι κατάληξη της **παθητικής** φωνής, όπως στο «γράφεται»
>   (αυτό γράφεται). «Θέλω να μου γράψεται» είναι λάθος.
>
> Ένας γρήγορος έλεγχος: βάλε στη θέση του ρήματος το «γράφετε» του ενεστώτα. Αν
> ταιριάζει το νόημα, η κατάληξη είναι **-ετε**.

## Η προστακτική: γράψε, γράψτε

Με την προστακτική δίνουμε εντολή, προτρέπουμε ή παρακαλάμε. Έχει μόνο **δεύτερο
πρόσωπο** (εσύ, εσείς) και δύο χρόνους:

| Ρήμα    | Ενεστώτα (για κάτι που κρατάει) | Αορίστου (για κάτι μία φορά) |
| ------- | ------------------------------- | ---------------------------- |
| γράφω   | γράφε — γράφετε                 | γράψε — γράψτε               |
| διαβάζω | διάβαζε — διαβάζετε             | διάβασε — διαβάστε           |
| κλείνω  | κλείνε — κλείνετε               | κλείσε — κλείστε             |
| ανοίγω  | άνοιγε — ανοίγετε               | άνοιξε — ανοίξτε             |
| φεύγω   | φεύγε — φεύγετε                 | φύγε — φύγετε                |

«Διάβαζε κάθε μέρα» ζητάει κάτι που θα επαναλαμβάνεται. «Διάβασε αυτή τη
σελίδα» ζητάει κάτι που θα γίνει μία φορά.

Μερικά πολύ συχνά ρήματα έχουν δικές τους μορφές: **έλα — ελάτε**,
**πες — πείτε**, **δες — δείτε**.

Όταν θέλουμε εντολή για τρίτο πρόσωπο, δανειζόμαστε την υποτακτική με το «ας» ή
το «να»: «**Ας περιμένει** λίγο», «**Να μπουν** όλοι μέσα».

## Όταν η εντολή γίνεται «μη»

Η προστακτική **δεν έχει άρνηση**. Δεν λέμε «μη γράψε» ούτε «δεν γράψε».

Για να απαγορεύσουμε κάτι, χρησιμοποιούμε **μη(ν) και υποτακτική**:

| Εντολή (προστακτική) | Απαγόρευση (υποτακτική) |
| -------------------- | ----------------------- |
| Γράψε!               | Μη γράψεις!             |
| Φύγετε!              | Μη φύγετε!              |
| Άνοιξε την πόρτα!    | Μην ανοίξεις την πόρτα! |
| Τρέχε!               | Μην τρέχεις!            |

Το τελικό **-ν** μπαίνει με τον ίδιο κανόνα που ισχύει για το άρθρο «την»:
όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή από κ, π, τ, ξ, ψ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ.
Γι' αυτό «μην ανοίξεις», «μην τρέχεις», αλλά «μη φύγετε», «μη γράψεις».

> **Θυμήσου**
>
> - **Οριστική** = γεγονός. Άρνηση με **δεν**. Έχει όλους τους χρόνους.
> - **Υποτακτική** = επιθυμία, σκοπός, φόβος. Συνήθως με **να** ή **ας**. Άρνηση
>   με **μη(ν)** (μετά το «αν» και το «όταν»: **δεν**).
> - **Προστακτική** = εντολή, μόνο για εσύ και εσείς. Δεν έχει άρνηση· η
>   απαγόρευση είναι **μη(ν) + υποτακτική**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια έγκλιση;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες την έγκλιση κάθε ρήματος: «Ο προπονητής μάς είπε να τρέξουμε δύο γύρους. Τρέξτε!»

1. Βρίσκουμε τα ρήματα: **είπε**, **να τρέξουμε**, **τρέξτε**.
2. Το «είπε» λέει κάτι που έγινε πραγματικά. Είναι **οριστική** αορίστου.
3. Το «να τρέξουμε» έχει μπροστά το «να» και λέει κάτι που ζητήθηκε να γίνει, όχι
   κάτι που έγινε. Είναι **υποτακτική** αορίστου.
4. Το «τρέξτε» είναι εντολή προς πολλούς, σε δεύτερο πρόσωπο. Είναι
   **προστακτική** αορίστου.

### Παράδειγμα 2: Κάνε απαγόρευση τις εντολές «Άνοιξε το παράθυρο!» και «Ανοίξτε το παράθυρο!»

1. Η προστακτική δεν έχει άρνηση. Θα χρειαστούμε **μη(ν) και υποτακτική**.
2. Βρίσκουμε την υποτακτική αορίστου του «ανοίγω»: για εσύ «να ανοίξεις», για
   εσείς «να ανοίξετε», με **-ετε**.
3. Η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν (α-), οπότε γράφουμε **μην**.

   «**Μην ανοίξεις** το παράθυρο!» και «**Μην ανοίξετε** το παράθυρο!»

### Παράδειγμα 3: Συμπλήρωσε τον σωστό τύπο του «τελειώνω»: «Περιμένουμε να … η βροχή για να βγούμε.»

1. Μπροστά υπάρχει το «να», οπότε θέλουμε **υποτακτική**. Η βροχή θα τελειώσει μία
   φορά, άρα ταιριάζει ο αόριστος.
2. Το υποκείμενο είναι «η βροχή», τρίτο ενικό πρόσωπο. Η κατάληξη είναι **-ει**,
   όπως στο «τελειώνει».

   «Περιμένουμε να **τελειώσει** η βροχή για να βγούμε.»

## Ερωτήσεις

1. «Διάβασε το κείμενο μέχρι αύριο.» Σε ποια έγκλιση είναι το «διάβασε»;
   - Προστακτική
   - Οριστική
   - Υποτακτική
   - Δεν είναι ρήμα
2. «Ελπίζω να έρθει νωρίς.» Σε ποια έγκλιση είναι το «να έρθει»;
   - Υποτακτική
   - Οριστική
   - Προστακτική
   - Μέλλοντας
3. «Θα γράψω το γράμμα αύριο.» Σε ποια έγκλιση είναι το «θα γράψω»;
   - Οριστική
   - Υποτακτική
   - Προστακτική
   - Σε καμία, αφού δεν έχει γίνει ακόμα
4. Ποια πρόταση είναι σωστή απαγόρευση;
   - Μη φωνάζεις!
   - Μη φώναζε!
   - Δεν φώναζε!
   - Δεν να φωνάζεις!
5. Ποια γραφή είναι σωστή στην πρόταση «Σας παρακαλώ να μου … σύντομα»;
   - γράψετε
   - γράψεται
   - γράψατε
   - γράψτε
6. Ποια γραφή είναι σωστή στην πρόταση «Ελπίζω να … ο φίλος μου το μήνυμα»;
   - διαβάσει
   - διαβάση
   - διαβάσι
   - διάβασε
7. Σε ποια πρόταση το ρήμα είναι σε οριστική;
   - Χθες έγραψα δύο σελίδες.
   - Ας γράψουμε μια σελίδα ακόμα.
   - Γράψε το όνομά σου εδώ.
   - Πρέπει να γράψεις καθαρά.
8. Η δασκάλα λέει σε όλη την τάξη να διαβάσει μία φορά το κεφάλαιο. Ποια είναι η προστακτική αορίστου που ταιριάζει;
   - διαβάστε
   - διαβάσετε
   - διαβάσατε
   - διάβασε
9. Βρες το λάθος: «Μη φωνάζετε, το μωρό κοιμάται. Παίξτε ήσυχα στην αυλή και φροντίστε να γυρίσεται πριν από τις οκτώ.»
   - να γυρίσεται
   - Μη φωνάζετε
   - κοιμάται
   - Παίξτε
10. Τρεις από αυτές τις προτάσεις ζητούν από κάποιον να κάνει κάτι. Ποια απλώς λέει τι έγινε;
   - Έκλεισες την πόρτα.
   - Να κλείσεις την πόρτα.
   - Ας κλείσει κάποιος την πόρτα.
   - Κλείνε την πόρτα όταν βγαίνεις.

## Ασκήσεις

1. «Ας ποτίσουμε τα λουλούδια πριν νυχτώσει.» Σε ποια έγκλιση είναι το «ας ποτίσουμε»;
2. Γράψε την προστακτική αορίστου του ρήματος «κλείνω», για έναν και για πολλούς.
3. Κάνε απαγόρευση την εντολή «Πετάξτε τα χαρτιά στο πάτωμα!»
4. Συμπλήρωσε τον σωστό τύπο του «φεύγω»: «Σας παρακαλώ να μη … πριν χτυπήσει το κουδούνι.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/language/verb-moods
