# Κύριες και δευτερεύουσες προτάσεις

> Όταν, επειδή, για να, αν: προτάσεις που δεν στέκονται μόνες τους.

Γλώσσα, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/language/subordinate-clauses

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την κύρια από τη δευτερεύουσα πρόταση μέσα σε μια περίοδο.
- Να αναγνωρίζεις χρονικές, αιτιολογικές, τελικές, υποθετικές και ειδικές προτάσεις από τον σύνδεσμο και το νόημά τους.
- Να ενώνεις δύο απλές προτάσεις σε μία, με τη δευτερεύουσα που ταιριάζει.
- Να βάζεις κόμμα σωστά ανάμεσα σε κύρια και δευτερεύουσα πρόταση.

## Προτάσεις που στέκονται και προτάσεις που περιμένουν

Διάβασε αυτές τις δύο φράσεις μόνες τους:

- Κλείσαμε τα παράθυρα.
- Επειδή φυσούσε δυνατά.

Η πρώτη είναι πλήρης· λέει κάτι και τελειώνει. Η δεύτερη σε αφήνει να περιμένεις:
επειδή φυσούσε δυνατά, **τι έγινε**; Μόνη της δεν στέκεται. Χρειάζεται την
πρώτη για να αποκτήσει νόημα:

**Κλείσαμε τα παράθυρα** επειδή φυσούσε δυνατά.

Δύο ή περισσότερες προτάσεις που δένονται μεταξύ τους και λένε μαζί ένα
ολοκληρωμένο νόημα αποτελούν μια **περίοδο**. Τις προτάσεις τις μετράμε από τα ρήματα: εδώ έχουμε δύο,
το «κλείσαμε» και το «φυσούσε».

- Η πρόταση που στέκεται μόνη της λέγεται **κύρια**.
- Η πρόταση που εξαρτάται από άλλη και τη συμπληρώνει λέγεται **δευτερεύουσα**.

> **Κλειδί**
>
> Η δευτερεύουσα πρόταση αρχίζει σχεδόν πάντα με μια **λέξη-κλειδί**, έναν
> σύνδεσμο: όταν, επειδή, για να, αν, ότι…
>
> Ο σύνδεσμος κάνει δύο δουλειές. **Δένει** τη δευτερεύουσα με την κύρια, και
> **λέει τι σχέση έχουν**: πότε, γιατί, για ποιο σκοπό, με ποια προϋπόθεση, τι
> ακριβώς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Στέκεται μόνη της;*

## Πέντε είδη δευτερευουσών

Οι δευτερεύουσες προτάσεις χωρίζονται σε είδη, ανάλογα με το **τι
προσθέτουν** στην κύρια. Για να βρεις το είδος, κάνε στην κύρια την ερώτηση
που απαντάει η δευτερεύουσα.

| Είδος           | Απαντά στο                 | Σύνδεσμοι                                                 | Παράδειγμα                                    |
| --------------- | -------------------------- | --------------------------------------------------------- | --------------------------------------------- |
| **Χρονική**     | πότε;                      | όταν, μόλις, ενώ, καθώς, αφού, πριν (να), ώσπου, μέχρι να | Βγήκαμε **μόλις σταμάτησε η βροχή**.          |
| **Αιτιολογική** | γιατί;                     | επειδή, γιατί, αφού, καθώς                                | Δεν πήγαμε στην παραλία **επειδή είχε κύμα**. |
| **Τελική**      | για ποιο σκοπό;            | για να, να                                                | Άνοιξα το παράθυρο **για να μπει αέρας**.     |
| **Υποθετική**   | με ποια προϋπόθεση;        | αν, εάν, άμα                                              | **Αν έχεις χρόνο**, πέρασε από το σπίτι.      |
| **Ειδική**      | τι; (είπε, ξέρει, νομίζει) | ότι, πως                                                  | Μας είπε **ότι θα αργήσει**.                  |

Μερικά σχόλια για τον πίνακα:

- Οι **τελικές** έχουν πάντα το ρήμα σε **υποτακτική**: για να μπει, για να
  προλάβει. Με σκέτο «να» εμφανίζονται κυρίως μετά από ρήματα κίνησης: «Ήρθε
  **να με δει**».
- Οι **ειδικές** μπαίνουν μετά από ρήματα που σημαίνουν «λέω», «ξέρω»,
  «νομίζω», «ακούω», «βλέπω». Λένε **το περιεχόμενο** αυτού που ειπώθηκε ή
  έγινε γνωστό.
- Υπάρχουν κι άλλα είδη, όπως οι **αποτελεσματικές** με το «ώστε» («Έτρεξε τόσο
  γρήγορα **ώστε κέρδισε**»). Εδώ μένουμε στα πέντε πιο συχνά.

## Ο ίδιος σύνδεσμος, δύο δουλειές

Κάποιοι σύνδεσμοι αλλάζουν νόημα. Ο πιο γνωστός είναι το **αφού**:

- «**Αφού έφαγε**, πήγε για ύπνο.» Σημαίνει «ύστερα από»: πρώτα έφαγε, μετά
  κοιμήθηκε. **Χρονική.**
- «**Αφού το ξέρεις**, γιατί ρωτάς;» Σημαίνει «αφού είναι έτσι». **Αιτιολογική.**

Για να αποφασίσεις, βάλε στη θέση του «ύστερα από» ή «επειδή» και κοίτα ποιο
κρατάει το νόημα. Το ίδιο κάνει και το **καθώς**: «Καθώς περπατούσα, άκουσα
μουσική» (χρονική), «Καθώς ήταν αργά, γυρίσαμε σπίτι» (αιτιολογική).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους δευτερεύουσα;*

> **Πρόσεχε**
>
> Το **πως** και το **πώς** είναι δύο διαφορετικές λέξεις.
>
> - **πως** χωρίς τόνο σημαίνει **ότι** και εισάγει ειδική πρόταση: «Μου είπε
>   **πως** θα έρθει» (ότι θα έρθει).
> - **πώς** με τόνο ρωτάει **με ποιον τρόπο**: «Μου είπε **πώς** θα έρθει» (με
>   λεωφορείο, με τα πόδια…).
>
> Οι δύο προτάσεις διαφέρουν μόνο σε έναν τόνο, και λένε άλλο πράγμα. Ο έλεγχος:
> αν στη θέση του μπορείς να βάλεις «ότι», γράφεται **χωρίς** τόνο.

## Πού μπαίνει κόμμα

Η δευτερεύουσα μπορεί να έρθει πριν ή μετά από την κύρια. Αυτό κρίνει συνήθως
το κόμμα.

| Κανόνας                                                                                      | Παράδειγμα                                   |
| -------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------- |
| Δευτερεύουσα **πριν** από την κύρια: κόμμα                                                   | Όταν τελειώσει το μάθημα\*\*,\*\* θα βγούμε. |
| Χρονική, υποθετική, τελική ή αιτιολογική με «επειδή» **μετά** την κύρια: συνήθως χωρίς κόμμα | Θα βγούμε όταν τελειώσει το μάθημα.          |
| Αιτιολογική με «γιατί» μετά την κύρια: συνήθως κόμμα, αλλά δεν είναι λάθος και χωρίς         | Δεν βγήκαμε\*\*,\*\* γιατί έβρεχε.           |
| Ειδική: **ποτέ** κόμμα πριν από το «ότι» ή το «πως»                                          | Νομίζω ότι έχεις δίκιο.                      |

> **Θυμήσου**
>
> - **Κύρια** = στέκεται μόνη της. **Δευτερεύουσα** = εξαρτάται από άλλη και
>   αρχίζει με σύνδεσμο.
> - Το είδος το βρίσκεις με την ερώτηση: πότε; γιατί; για ποιο σκοπό; με ποια
>   προϋπόθεση; τι;
> - Το **αφού** και το **καθώς** μπορεί να είναι χρονικά ή αιτιολογικά. Αποφασίζει
>   το νόημα.
> - Δευτερεύουσα μπροστά, κόμμα μετά. Πριν από «ότι» και «πως», ποτέ κόμμα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες την κύρια και τη δευτερεύουσα πρόταση, και το είδος της δευτερεύουσας: «Επειδή η γέφυρα έκλεισε, οι οδηγοί πήραν τον παλιό δρόμο.»

1. Μετράμε τα ρήματα: **έκλεισε** και **πήραν**. Άρα η περίοδος έχει δύο
   προτάσεις.
2. Δοκιμάζουμε την καθεμιά μόνη της. «Οι οδηγοί πήραν τον παλιό δρόμο.» Στέκει:
   είναι η **κύρια**. «Επειδή η γέφυρα έκλεισε.» Περιμένεις συνέχεια: είναι η
   **δευτερεύουσα**.
3. Ρωτάμε την κύρια: **γιατί** πήραν τον παλιό δρόμο; Επειδή η γέφυρα έκλεισε. Η
   δευτερεύουσα είναι **αιτιολογική**.
4. Η δευτερεύουσα έρχεται πρώτη, γι' αυτό μετά από αυτήν μπαίνει **κόμμα**.

### Παράδειγμα 2: Ένωσε τις δύο προτάσεις σε μία, με δευτερεύουσα που δείχνει σκοπό: «Ο Γιάννης σηκώθηκε νωρίς. Ήθελε να δει την ανατολή.»

1. Ποιος είναι ο σκοπός; Να δει την ανατολή. Αυτό θα γίνει η **τελική** πρόταση.
   Το «σηκώθηκε νωρίς» μένει **κύρια**.
2. Η τελική εισάγεται με **για να** και έχει το ρήμα σε υποτακτική: «για να δει».
   Το «ήθελε» δεν χρειάζεται πια, γιατί το «για να» λέει ήδη ότι είναι σκοπός.
3. Η τελική μπαίνει μετά την κύρια, χωρίς κόμμα:

   «Ο Γιάννης σηκώθηκε νωρίς **για να δει την ανατολή**.»

   Αν τη βάλουμε μπροστά, θέλει κόμμα: «Για να δει την ανατολή, ο Γιάννης
   σηκώθηκε νωρίς.»

### Παράδειγμα 3: Βάλε κόμμα μόνο όπου χρειάζεται: «Αν δεν βιαστούμε θα χάσουμε την αρχή. Νομίζω ότι έχουμε ακόμα χρόνο.»

1. Στην πρώτη περίοδο, η υποθετική «αν δεν βιαστούμε» έρχεται **πριν** από την
   κύρια. Χρειάζεται κόμμα: «Αν δεν βιαστούμε\*\*,\*\* θα χάσουμε την αρχή.»
2. Στη δεύτερη, το «ότι έχουμε ακόμα χρόνο» είναι **ειδική** πρόταση: λέει τι
   νομίζω. Πριν από το «ότι» δεν μπαίνει κόμμα, οπότε μένει όπως είναι.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η δευτερεύουσα πρόταση στην περίοδο «Θα σε πάρω τηλέφωνο μόλις φτάσω.»;
   - μόλις φτάσω
   - Θα σε πάρω τηλέφωνο
   - τηλέφωνο μόλις φτάσω
   - Δεν έχει δευτερεύουσα
2. «Έκλεισε την τηλεόραση για να διαβάσει.» Τι είδους είναι η δευτερεύουσα πρόταση;
   - Τελική
   - Αιτιολογική
   - Χρονική
   - Υποθετική
3. «Αφού έπλυνε τα πιάτα, κάθισε να ξεκουραστεί.» Τι είδους είναι η πρόταση «αφού έπλυνε τα πιάτα»;
   - Χρονική
   - Αιτιολογική
   - Ειδική
   - Τελική
4. Σε ποια περίοδο τα κόμματα είναι σωστά;
   - Αν έχεις χρόνο, έλα να παίξουμε.
   - Αν έχεις χρόνο έλα, να παίξουμε.
   - Μου είπε, ότι έχει χρόνο.
   - Αν, έχεις χρόνο έλα να παίξουμε.
5. Σε ποια περίοδο υπάρχει ειδική πρόταση;
   - Ξέρω πως έχεις δίκιο.
   - Ξέρω πώς λύνεται η άσκηση.
   - Ξέρω να κολυμπάω.
   - Ξέρω την απάντηση.
6. Ποιος σύνδεσμος εισάγει υποθετική πρόταση;
   - αν
   - όταν
   - ότι
   - επειδή
7. Ποια από τις παρακάτω στέκεται μόνη της ως πρόταση;
   - Η βιβλιοθήκη κλείνει στις οκτώ.
   - Επειδή η βιβλιοθήκη κλείνει στις οκτώ.
   - Όταν κλείσει η βιβλιοθήκη.
   - Αν η βιβλιοθήκη κλείνει στις οκτώ.
8. Πόσες προτάσεις έχει η περίοδος «Όταν γύρισα στο σπίτι, είδα ότι η πόρτα ήταν ανοιχτή.»;
   - Τρεις
   - Δύο
   - Μία
   - Τέσσερις
9. Η Δανάη λέει: «Θα πάμε εκδρομή όταν σταματήσει η βροχή.» Ο αδερφός της δεν είναι σίγουρος ότι η βροχή θα σταματήσει. Ποιος σύνδεσμος ταιριάζει στη δική του εκδοχή;
   - αν
   - μόλις
   - επειδή
   - για να
10. Βρες το λάθος στη στίξη: «Όταν χτύπησε το κουδούνι, βγήκαμε στην αυλή. Η δασκάλα είπε, ότι θα παίξουμε μπάσκετ. Αν βρέξει, θα μπούμε μέσα.»
   - Το κόμμα πριν από το «ότι»
   - Το κόμμα μετά το «κουδούνι»
   - Το κόμμα μετά το «βρέξει»
   - Δεν υπάρχει λάθος

## Ασκήσεις

1. «Θα μείνουμε στο σπίτι αν χιονίσει.» Τι είδους δευτερεύουσα είναι το «αν χιονίσει»;
2. Βάλε το κόμμα που λείπει: «Μόλις άνοιξε η πόρτα τα παιδιά όρμησαν στην αυλή.»
3. Ένωσε τις δύο προτάσεις σε μία περίοδο με υποθετική πρόταση μπροστά: «Θα ποτίζεις τις γλάστρες. Θα ανθίσουν.»
4. Πόσες δευτερεύουσες έχει η περίοδος και τι είδους: «Όταν ρώτησα τον φύλακα, μου απάντησε ότι το μουσείο κλείνει νωρίς για να καθαριστούν οι αίθουσες.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/language/subordinate-clauses
