# Συνέλαβα, παρήγαγα: η αύξηση που μπαίνει μέσα

> Ρήματα με λόγια πρόθεση (συλλαμβάνω, παράγω) βάζουν την αύξηση ανάμεσα στην πρόθεση και στο ρήμα.

Γλώσσα, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/language/learned-verb-forms

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι η αύξηση και πότε μπαίνει στους παρελθοντικούς χρόνους.
- Να σχηματίζεις τον αόριστο ρημάτων με λόγια πρόθεση βάζοντας την αύξηση ανάμεσα στην πρόθεση και στο ρήμα (συνέλαβα, παρήγαγα).
- Να ξέρεις πώς αλλάζει η πρόθεση μπροστά στην αύξηση (εκ → εξέ, συλ → συνέ, παρα → παρέ).
- Να ξέρεις ότι η αύξηση χάνεται όταν δεν τονίζεται (συνέλαβα αλλά συλλάβαμε).

## Ένα ε που εμφανίζεται και χάνεται

Κοίτα τον αόριστο του *γράφω*:

| Ενικός      | Πληθυντικός |
| ----------- | ----------- |
| **έ**γραψα  | γράψαμε     |
| **έ**γραψες | γράψατε     |
| **έ**γραψε  | **έ**γραψαν |

Στα πρόσωπα όπου ο τόνος πάει τρίτος από το τέλος, μπροστά στο ρήμα μπαίνει ένα **ε-**: *έγραψα*. Στο *γράψαμε* και *γράψατε* ο τόνος μένει στο θέμα, και το ε- δεν χρειάζεται.

Αυτό το ε- λέγεται **αύξηση**. Μπαίνει μόνο στους χρόνους του παρελθόντος, στον **παρατατικό** (*έγραφα*) και στον **αόριστο** (*έγραψα*), και μόνο όταν **τονίζεται**.

> **Κλειδί**
>
> Η αύξηση είναι ένα **ε** που μπαίνει στους παρελθοντικούς χρόνους, για να πάρει τον τόνο. Όταν ο τόνος πάει αλλού, η αύξηση χάνεται.

## Όταν η αύξηση μπαίνει μέσα

Πολλά ρήματα της επίσημης γλώσσας είναι **σύνθετα** με μια αρχαία πρόθεση μπροστά: *συλ-λαμβάνω, παρ-άγω, εκ-πλήσσω, υπο-γράφω, περι-γράφω, δια-κόπτω*. Στα ρήματα αυτά η αύξηση δεν μπαίνει στην αρχή της λέξης, αλλά **ανάμεσα στην πρόθεση και στο ρήμα**. Γι' αυτό λέγεται **εσωτερική αύξηση**.

| Ενεστώτας  | Πρόθεση + αύξηση + ρήμα | Αόριστος       |
| ---------- | ----------------------- | -------------- |
| υπογράφω   | υπ + **έ** + γραψα      | υπ**έ**γραψα   |
| περιγράφω  | περι + **έ** + γραψα    | περι**έ**γραψα |
| διακόπτω   | δι + **έ** + κοψα       | δι**έ**κοψα    |
| καταστρέφω | κατ + **έ** + στρεψα    | κατ**έ**στρεψα |
| παραδίδω   | παρ + **έ** + δωσα      | παρ**έ**δωσα   |
| αναβάλλω   | αν + **έ** + βαλα       | αν**έ**βαλα    |

Πρόσεξε ότι οι προθέσεις που τελειώνουν σε **α** ή **ο** χάνουν το φωνήεν τους μπροστά στην αύξηση: *παρα* → *παρ-έ*, *υπο* → *υπ-έ*. Το *περι* και το *προ* το κρατούν: *περι-έγραψα*, *προ-έβλεψα*.

## Προθέσεις που αλλάζουν μορφή

Μερικές προθέσεις αλλάζουν λίγο για να δεθούν με το ρήμα, και ξαναπαίρνουν την παλιά τους μορφή μόλις μπει η αύξηση ανάμεσα:

| Ενεστώτας      | Η πρόθεση είναι | Αόριστος      |
| -------------- | --------------- | ------------- |
| **συλ**λαμβάνω | συν             | **συν**έλαβα  |
| **συμ**βάλλω   | συν             | **συν**έβαλα  |
| **εκ**πλήσσω   | εκ / εξ         | **εξ**έπληξα  |
| **εκ**λέγω     | εκ / εξ         | **εξ**έλεξα   |
| **εμ**πνέω     | εν              | **εν**έπνευσα |

Και όταν το ρήμα αρχίζει από **α**, η αύξηση γίνεται **η**: *παρ-άγω* → *παρ**ή**γαγα*, *εισ-άγω* → *εισ**ή**γαγα*, *εξ-άγω* → *εξ**ή**γαγα*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βάλε την αύξηση στη θέση της*

## Και εδώ, μόνο όταν τονίζεται

Ο κανόνας του *έγραψα* ισχύει και για την εσωτερική αύξηση: μένει μόνο όταν **παίρνει τον τόνο**.

| Ενικός        | Πληθυντικός   |
| ------------- | ------------- |
| συν**έ**λαβα  | συλλάβαμε     |
| συν**έ**λαβες | συλλάβατε     |
| συν**έ**λαβε  | συν**έ**λαβαν |

Στο α΄ και β΄ πληθυντικό ο τόνος πάει στο *-λά-*, και η αύξηση φεύγει. Μαζί της φεύγει και το *συν*: γυρίζει στη μορφή του ενεστώτα, *συλ-*. Το ίδιο: *διέκοψα* αλλά *διακόψαμε*, *παρήγαγα* αλλά *παραγάγαμε*.

Στο γ΄ πληθυντικό ακούς και τους δύο τύπους: *συνέλαβαν* και *συλλάβανε*. Στον γραπτό, επίσημο λόγο προτιμάται ο πρώτος.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο λάθη ακούγονται συχνά:
>
> - «**συλ**έλαβα», «**εκ**έπληξα»: η πρόθεση έμεινε όπως στον ενεστώτα. Σωστά: **συν**έλαβα, **εξ**έπληξα.
> - «**ε**παρήγαγα», «**έ**συλλαβα»: η αύξηση μπήκε στην αρχή, όπως στα απλά ρήματα. Στα σύνθετα με λόγια πρόθεση η αύξηση μπαίνει **μέσα**.

## Λόγιοι και λαϊκοί τύποι

Μερικά ρήματα έχουν δύο τύπους αορίστου. Ο ένας είναι λόγιος, με εσωτερική αύξηση. Ο άλλος είναι λαϊκός και τονίζεται στην πρόθεση, χωρίς αύξηση. Το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής καταγράφει, για παράδειγμα:

| Λόγιος τύπος                        | Λαϊκός, προφορικός τύπος        |
| ----------------------------------- | ------------------------------- |
| υπ**έ**γραψα                        | υπόγραψα                        |
| παρ**έ**λαβα (από το *παραλαμβάνω*) | παράλαβα (από το *παραλαβαίνω*) |

Στην προφορική κουβέντα και οι δύο ακούγονται. Σε μια επίσημη επιστολή, μια είδηση ή μια εργασία γράφεις τον λόγιο.

> Στις ειδήσεις θα ακούσεις και παθητικούς αορίστους όπως *συνελήφθη*, *υπεγράφη*, *παρήχθη*, *εισήχθη*. Είναι λόγιοι τύποι, και σε αυτούς η αύξηση μένει **ακόμα κι όταν δεν τονίζεται**: συν**ε**λήφθη. Στην καθημερινή γλώσσα λέμε συνήθως *υπογράφηκε*, *εισάχθηκε*.

> **Θυμήσου**
>
> - Η αύξηση μπαίνει στον παρατατικό και στον αόριστο, **μόνο όταν τονίζεται**.
> - Στα σύνθετα με λόγια πρόθεση μπαίνει **ανάμεσα** στην πρόθεση και στο ρήμα: *υπ-έ-γραψα*.
> - Η πρόθεση παίρνει την αρχαία της μορφή: **συν**έλαβα, **εξ**έπληξα, **εν**έπνευσα.
> - Πριν από **α**, η αύξηση γίνεται **η**: *παρ-ή-γαγα*.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βάλε το ρήμα στον αόριστο: «Η ομάδα μας (εκλέγω) αρχηγό τον Πέτρο, και ο Πέτρος (εκπλήσσω) όλους με την ομιλία του.»

1. Και τα δύο ρήματα έχουν την πρόθεση **εκ-**. Μπροστά στην αύξηση γίνεται **εξ-**.
2. *εκλέγω* → **εξ-έ-λεξε**. Το υποκείμενο «η ομάδα» είναι γ΄ ενικό.
3. *εκπλήσσω* → **εξ-έ-πληξε**.
4. *Η ομάδα μας **εξέλεξε** αρχηγό τον Πέτρο, και ο Πέτρος **εξέπληξε** όλους με την ομιλία του.*

### Παράδειγμα 2: Γράψε το «συνέλαβε» στο α΄ πληθυντικό: «Εμείς \_\_\_ την ιδέα πρώτοι.»

1. Το α΄ πληθυντικό του αορίστου τελειώνει σε *-αμε*, και ο τόνος πάει στην παραλήγουσα: *-λά-βα-με*.
2. Η αύξηση δεν τονίζεται, άρα **χάνεται**. Μαζί της, η πρόθεση γυρίζει στη μορφή του ενεστώτα: *συλ-*.
3. *Εμείς **συλλάβαμε** την ιδέα πρώτοι.*

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η αύξηση;
   - Ένα ε που μπαίνει στους παρελθοντικούς χρόνους όταν τονίζεται
   - Μια κατάληξη που δείχνει ότι το ρήμα είναι στον πληθυντικό
   - Ένα ε που μπαίνει σε όλους τους χρόνους, και στον ενεστώτα
   - Η πρόθεση που μπαίνει μπροστά σε ένα σύνθετο ρήμα
2. Ποιος είναι ο αόριστος του «συλλαμβάνω» (εγώ);
   - συνέλαβα
   - συλέλαβα
   - έσυλλαβα
   - συλλάβα
3. Συμπλήρωσε: «Πέρσι το εργοστάσιο ___ χίλια ποδήλατα.» (παράγω)
   - παρήγαγε
   - παράγαγε
   - παρέγαγε
   - επαράγαγε
4. Ποιος είναι σωστός αόριστος;
   - Η απάντησή του μας εξέπληξε.
   - Η απάντησή του μας εκέπληξε.
   - Η απάντησή του μας έκπληξε.
   - Η απάντησή του μας εκπλήξε.
5. Ποιος τύπος είναι σωστός για το «εμείς» στον αόριστο του «διακόπτω»;
   - διακόψαμε
   - διεκόψαμε
   - διέκοψαμε
   - εδιακόψαμε
6. Σε ποιο από αυτά τα ρήματα η αύξηση μπαίνει μέσα, ανάμεσα σε πρόθεση και ρήμα;
   - περιγράφω → περιέγραψα
   - διαβάζω → διάβασα
   - γράφω → έγραψα
   - ξαναγράφω → ξανάγραψα
7. Γράφεις επίσημη επιστολή στον δήμαρχο. Ποιος τύπος ταιριάζει;
   - Υπέγραψαν όλοι οι γονείς.
   - Υπόγραψαν όλοι οι γονείς.
   - Υπογράψαν όλοι οι γονείς.
   - Υπεγράψαν όλοι οι γονείς.
8. Συμπλήρωσε: «Το ταξίδι στην Κρήτη ___ τη ζωγράφο.» (εμπνέω, αόριστος)
   - ενέπνευσε
   - εμέπνευσε
   - έμπνευσε
   - εμπνεύσε

## Ασκήσεις

1. Γράψε τον αόριστο (εγώ) του «καταστρέφω» και του «αναβάλλω».
2. Γράψε τον αόριστο (αυτός) του «εκλέγω» και του «συμβάλλω».
3. Κλίνε τον αόριστο του «περιγράφω» στον πληθυντικό.
4. Διόρθωσε: «Η αστυνομία συλέλαβε τον κλέφτη και τον παράδωσε στον εισαγγελέα.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/language/learned-verb-forms
