# Η ορθογραφία των συνθέτων

> Το σύνθετο κρατάει την ορθογραφία των κομματιών του.

Γλώσσα, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/language/compound-spelling

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις σωστά ένα σύνθετο κρατώντας την ορθογραφία των κομματιών του, όπως ψωμί + τυρί → ψωμοτύρι.
- Να βάζεις το συνδετικό -ο- με όμικρον, και να το αφαιρείς όταν το δεύτερο κομμάτι αρχίζει από φωνήεν.
- Να τονίζεις σωστά ένα σύνθετο, σε μία από τις τρεις τελευταίες συλλαβές.
- Να γράφεις με ω και υ τα σύνθετα σε -ώνυμο, όπως συνώνυμο και επώνυμο.

## Κάθε κομμάτι φέρνει τη γραφή του

Στη Γ΄ τάξη είδες ότι δύο λέξεις ενώνονται σε μία: νύχτα + πουλί →
**νυχτοπούλι**. Τώρα θα δούμε πώς **γράφεται** σωστά μια τέτοια λέξη.

Πάρε τη λέξη **ψωμοτύρι**. Γιατί έχει ω και υ; Χώρισέ τη στα κομμάτια της:

- ψ**ω**μί → ψ**ω**μ-ο-
- τ**υ**ρί → -τ**ύ**ρι

Το ω το έφερε το **ψωμί** και το υ το έφερε το **τυρί**. Το σύνθετο δεν
εφευρίσκει καινούρια γραφή· **κρατάει τη γραφή των κομματιών του**.

| Τι κρατάει       | Κομμάτια           | Σύνθετο         |
| ---------------- | ------------------ | --------------- |
| **η** και **ι**  | ήλιος + βασίλεμα   | ηλιοβασίλεμα    |
| **η**            | μήλο + πίτα        | μηλόπιτα        |
| **ω** και **υ**  | ψωμί + τυρί        | ψωμοτύρι        |
| **αι**           | μαχαίρι + πιρούνι  | μαχαιροπίρουνο  |
| **αι**           | αίμα + δόση        | αιμοδοσία       |
| **ε** και **ι**  | δέντρο + λίβανος   | δεντρολίβανο    |
| **οι**           | τοίχος + γραφή     | τοιχογραφία     |
| **κκ**           | κόκκινος + μάγουλο | κοκκινομάγουλος |
| **μμ** και **ω** | γράμμα + κιβώτιο   | γραμματοκιβώτιο |

> **Κλειδί**
>
> Όταν δεν ξέρεις πώς γράφεται ένα σύνθετο, **χώρισέ το** στα κομμάτια του.
>
> Κάθε κομμάτι γράφεται όπως όταν στέκεται μόνο του. Συνήθως αλλάζουν μόνο
> τρία πράγματα: η **κατάληξη** του πρώτου κομματιού, η **κόλλα** ανάμεσά τους και ο
> **τόνος**.

Πρόσεξε το **γραμματοκιβώτιο**. Το «γράμμα» δεν κολλάει ως «γραμμο-» αλλά ως
**γραμματο-**, όπως λέμε «τα γράμματα», «του γράμματος». Πολλές λέξεις σε
**-μα** κάνουν το ίδιο: κύμα → **κυματο**θραύστης, όνομα →
**ονοματ**επώνυμο. Όχι όλες, όμως: αίμα → **αιμο**δοσία.

## Η κόλλα είναι ένα όμικρον

Ανάμεσα στα δύο κομμάτια μπαίνει συνήθως ένα **ο**. Είναι **όμικρον**, όχι
ωμέγα, όποια κι αν είναι τα κομμάτια γύρω του:

- ψωμ-**ο**-τύρι, όχι ψωμ-ω-τύρι
- γραμματ-**ο**-κιβώτιο, όχι γραμματ-ω-κιβώτιο
- πευκ-**ό**-δασος, με όμικρον ακόμα κι όταν παίρνει τον τόνο

Όταν το δεύτερο κομμάτι αρχίζει από **φωνήεν**, το ο συνήθως **φεύγει**:

| Κομμάτια         | Σύνθετο       | Όχι            |
| ---------------- | ------------- | -------------- |
| χιόνι + άνθρωπος | χιονάνθρωπος  | χιονοάνθρωπος  |
| πρώτος + αθλητής | πρωταθλητής   | πρωτοαθλητής   |
| ξύλο + άνθρακας  | ξυλάνθρακας   | ξυλοάνθρακας   |
| όνομα + επώνυμο  | ονοματεπώνυμο | ονοματοεπώνυμο |

Ένα πρώτο κομμάτι έχει δική του συνήθεια: το **πολύς** κολλάει ως **πολυ-**, με
υ και χωρίς ο: πολύχρωμος, πολυθρόνα, πολυκατοικία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένωσε και γράψε σωστά*

## Ένας τόνος, στις τρεις τελευταίες

Το σύνθετο έχει **έναν** τόνο, το ξέρεις από τη Γ΄. Δεν τον παίρνει έτοιμο από
κανένα κομμάτι: τον βρίσκεις λέγοντας τη λέξη δυνατά.

Ένας κανόνας σε βοηθάει. Όσο μεγάλη κι αν είναι η λέξη, ο τόνος μπαίνει σε μία
από τις **τρεις τελευταίες** συλλαβές: στη λήγουσα, στην παραλήγουσα ή στην
προπαραλήγουσα. Ποτέ πιο πίσω.

- κε-φα-**λό**-πο-νος, όχι κε-**φά**-λο-πο-νος
- πευ-**κό**-δα-σος, όχι **πεύ**-κο-δα-σος

Πολύ συχνά ο τόνος πέφτει πάνω στην κόλλα, στην προπαραλήγουσα: χιον**ό**νερο,
μηλ**ό**πιτα, ψαρ**ό**βαρκα. Όχι όμως πάντα: ψωμοτ**ύ**ρι, αιμοδοσ**ί**α.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού πάει ο τόνος;*

## Ένας κανόνας για να τον θυμάσαι: -ώνυμο

Μια οικογένεια συνθέτων ξεγελάει σχεδόν όλους. Είναι οι λέξεις που έχουν
δεύτερο κομμάτι το **όνομα**:

| Κομμάτια       | Σύνθετο   | Τι σημαίνει              |
| -------------- | --------- | ------------------------ |
| συν + όνομα    | συνώνυμο  | λέξη με ίδια σημασία     |
| αντί + όνομα   | αντώνυμο  | λέξη με αντίθετη σημασία |
| επί + όνομα    | επώνυμο   | το όνομα της οικογένειας |
| α- + όνομα     | ανώνυμος  | χωρίς όνομα              |
| ψευδής + όνομα | ψευδώνυμο | ψεύτικο όνομα            |

Όταν το «όνομα» μπαίνει **δεύτερο** σε σύνθετο, το ο του γίνεται **ω** και η
λέξη τελειώνει σε **-ώνυμο** ή **-ώνυμος**, με ω και υ. Έτσι γράφεται και η
**αντωνυμία**, που την ξέρεις από τη γραμματική.

Αυτό δεν το ακούς· το **θυμάσαι**. Το ίδιο παθαίνει και το «ομαλός»:
α- + ομαλός → **ανώμαλος**.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο λάθη πηγαίνουν αντίθετα, και γι' αυτό μπερδεύονται.
>
> - Η **κόλλα** είναι όμικρον ακόμα κι όταν τονίζεται: μηλ**ό**πιτα, πευκ**ό**δασος.
>   Όχι «μηλώπιτα».
> - Το **-ώνυμο** θέλει ωμέγα, γιατί δεν είναι κόλλα· είναι το ο του «όνομα» που
>   έγινε ω: συν**ώ**νυμο, επ**ώ**νυμο. Όχι «συνόνυμο», «επόνυμο».
>
> Στο **ονοματεπώνυμο** βλέπεις και τα δύο: στην αρχή το «όνομα» είναι πρώτο και
> κρατάει το ο· στο τέλος το «-ώνυμο» έχει ω.

> **Θυμήσου**
>
> - Χώρισε το σύνθετο: κάθε κομμάτι κρατάει **τη δική του γραφή** (ψωμοτύρι,
>   αιμοδοσία, κοκκινομάγουλος).
> - Η κόλλα είναι **ο**, με όμικρον. Πριν από φωνήεν συνήθως **φεύγει**
>   (πρωταθλητής).
> - **Ένας τόνος**, σε μία από τις **τρεις τελευταίες** συλλαβές.
> - Με δεύτερο κομμάτι το «όνομα»: **-ώνυμο**, με ω και υ.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε σωστά το σύνθετο που φτιάχνεται από το «μακρύς» και το «ζωή» και σημαίνει «ζωή που κρατάει πολλά χρόνια».

1. Το πρώτο κομμάτι χάνει την κατάληξη **-ύς** και κρατάει το θέμα: **μακρ-**.
2. Μπαίνει η κόλλα, ένα όμικρον: **μακρο-**. Το δεύτερο κομμάτι αρχίζει από
   σύμφωνο, οπότε το ο μένει.
3. Το «ζωή» κρατάει το **ω** του: **ζω-**. Η λέξη γίνεται ουσιαστικό με την
   κατάληξη **-ία**, όπως η φιλία: **μακροζωία**.
4. Τη λέμε δυνατά: μα-κρο-ζω-**ί**-α. Ο τόνος πέφτει στην παραλήγουσα:
   **μακροζωία**.

### Παράδειγμα 2: Η Ελπίδα έγραψε στην άσκηση: «Το συνόνυμο του “γρήγορος” είναι “ταχύς”.» Είναι σωστό;

1. Χωρίζουμε τη λέξη: **συν** + **όνομα**. Το δεύτερο κομμάτι είναι το «όνομα».
2. Όταν το «όνομα» μπαίνει δεύτερο, γίνεται **-ώνυμο**, με ω και υ.
3. Το σωστό είναι: «Το **συνώνυμο** του “γρήγορος” είναι “ταχύς”.» Η σημασία της
   απάντησης ήταν σωστή· λάθος ήταν μόνο το γράμμα.

### Παράδειγμα 3: Γράψε σε μία λέξη το «κύμα» και το «θραύστης» (αυτός που σπάει).

1. Το «κύμα» τελειώνει σε **-μα**, οπότε κολλάει όπως στο «τα κύματα»:
   **κυματ-**. Κρατάει το **υ** του.
2. Το «θραύστης» αρχίζει από σύμφωνο, οπότε μπαίνει η κόλλα: **κυματο-**.
3. Το «θραύστης» κρατάει το **αυ** του. Λέμε τη λέξη δυνατά: κυ-μα-το-**θραύ**-στης.
   Ο τόνος μένει στην παραλήγουσα: **κυματοθραύστης**.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η σωστή γραφή για το νερό που πέφτει μαζί με χιόνι;
   - χιονόνερο
   - χειονόνερο
   - χιονώνερο
   - χιόνονερο
2. Γιατί το «ψωμοτύρι» γράφεται με ω και με υ;
   - Γιατί κρατάει το ω του «ψωμί» και το υ του «τυρί».
   - Γιατί η κόλλα των συνθέτων είναι ω.
   - Γιατί στα σύνθετα ο ήχος «ι» γράφεται πάντα υ.
   - Γιατί είναι λέξη με ρίζα από τα αρχαία.
3. Ποιο γράμμα ενώνει συνήθως τα δύο κομμάτια ενός σύνθετου, όπως στο «πευκόδασος»;
   - ο (όμικρον)
   - ω (ωμέγα)
   - α
   - ε
4. Πώς γράφεται σε μία λέξη το «πρώτος» και το «αθλητής»;
   - πρωταθλητής
   - πρωτοαθλητής
   - προταθλητής
   - πρωταθλιτής
5. Ποια γραφή είναι σωστή για το όνομα της οικογένειας;
   - επώνυμο
   - επόνυμο
   - επώνημο
   - επόνημο
6. Πού μπαίνει ο τόνος στο σύνθετο από το «κεφάλι» και το «πόνος»;
   - κεφαλόπονος
   - κεφάλοπονος
   - κεφαλοπόνος
   - κεφάλοπόνος
7. Η γραβάτα λέγεται και «αυτό που δένει τον λαιμό». Ποια είναι η σωστή γραφή του σύνθετου;
   - λαιμοδέτης
   - λεμοδέτης
   - λαιμωδέτης
   - λαιμοδέττης
8. Ένα παιδί με κόκκινα μάγουλα είναι … Ποια γραφή του σύνθετου είναι σωστή;
   - κοκκινομάγουλο
   - κοκινομάγουλο
   - κοκκινωμάγουλο
   - κοκκινομαγούλο
9. Μία λέξη είναι γραμμένη λάθος: «Ο νυχτωφύλακας του μουσείου έφαγε ένα ζεστό ψωμοτύρι, κάθισε σε μια πολυθρόνα και κοίταξε το ηλιοβασίλεμα.» Ποια;
   - νυχτωφύλακας
   - ψωμοτύρι
   - πολυθρόνα
   - ηλιοβασίλεμα
10. Το όνομα ενός τόπου, όπως «Καλαμάτα» ή «Άσπρη Πέτρα», φτιάχνεται από το «τόπος» και το «όνομα». Ποια γραφή είναι σωστή;
   - τοπωνύμιο
   - τοπονύμιο
   - τοπωνήμιο
   - τωπωνύμιο

## Ασκήσεις

1. Γράψε σε μία λέξη: σπανάκι + πίτα.
2. Γράψε σε μία λέξη: ψάρι + αγορά.
3. Βρες και διόρθωσε τα δύο λάθη: «Έγραψα το ονοματεπόνυμό μου πάνω στο γραματοκιβώτιο.»
4. Γράψε τρεις λέξεις που έχουν δεύτερο κομμάτι το «όνομα», εκτός από το «επώνυμο».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/language/compound-spelling
