# Λέξεις με ρίζες από τα αρχαία

> Τηλέφωνο, βιβλιοθήκη, γεωγραφία: τα κομμάτια που κρύβουν το νόημα.

Γλώσσα, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/language/ancient-roots

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις λόγια συνθετικά από τα αρχαία, όπως τηλε-, γεω-, φιλο-, υδρο-, -λογία, -κρατία και -μετρο.
- Να χωρίζεις μια σύνθετη λέξη στα κομμάτια της και να μαντεύεις τη σημασία της.
- Να φτιάχνεις λέξεις από κομμάτια που ξέρεις, για ένα νόημα που σου δίνεται.
- Να εξηγείς την ορθογραφία μιας λέξης από τα κομμάτια της, όπως το ω στο «τηλέφωνο» από τη «φωνή».

## Μια φωνή από μακριά

Σκέψου τη λέξη **τηλέφωνο**. Είναι φτιαγμένη από δύο κομμάτια:

- **τηλε-**, που στα αρχαία ελληνικά σήμαινε **μακριά**,
- **-φωνο**, από τη λέξη **φωνή**.

Τηλέφωνο: **η φωνή που έρχεται από μακριά**. Η λέξη φτιάχτηκε τον 19ο αιώνα,
για μια συσκευή που δεν υπήρχε πριν. Τα κομμάτια της όμως είναι πολύ πιο
παλιά.

Πολλές λέξεις που λες κάθε μέρα φτιάχτηκαν έτσι, από κομμάτια της αρχαίας
ελληνικής. Αυτά τα κομμάτια λέγονται **λόγια συνθετικά**. Τα περισσότερα δεν
τα λες μόνα τους, αλλά κρατούν ακόμα τη σημασία τους.

Τις σύνθετες λέξεις τις γνώρισες στη Γ΄, στην ενότητα
[Σύνθετες λέξεις](/el/dim-3/language/compound-words): νυχτοπούλι, ανεμόμυλος.
Εδώ τα κομμάτια έρχονται από πιο μακριά, αλλά ο τρόπος είναι ο ίδιος.

> **Κλειδί**
>
> Αν ξέρεις τι σημαίνει κάθε κομμάτι, μπορείς να **μαντέψεις** τη σημασία μιας
> λέξης που δεν έχεις ξανασυναντήσει.
>
> Το **τηλεσκόπιο** δεν το έχεις ίσως κρατήσει ποτέ. Ξέρεις όμως το **τηλε-**
> (μακριά), και το **-σκόπιο** είναι από το αρχαίο «σκοπώ», που σήμαινε
> «κοιτάζω προσεκτικά». Τηλεσκόπιο: **όργανο για να κοιτάζεις μακριά**.

## Τα κομμάτια και η σημασία τους

| Κομμάτι              | Σημαίνει                        | Παραδείγματα                            |
| -------------------- | ------------------------------- | --------------------------------------- |
| **τηλε-**            | μακριά                          | τηλέφωνο, τηλεόραση, τηλεσκόπιο         |
| **-φωνο, -φωνία**    | φωνή, ήχος                      | τηλέφωνο, μικρόφωνο, μεγάφωνο, συμφωνία |
| **βιβλιο-**          | βιβλίο                          | βιβλιοθήκη, βιβλιοπωλείο                |
| **-θήκη**            | θέση όπου βάζεις και φυλάς κάτι | βιβλιοθήκη, πινακοθήκη, ταινιοθήκη      |
| **γεω-**             | γη                              | γεωγραφία, γεωργός, γεωμετρία           |
| **-γραφία, -γράφος** | γράφω, περιγράφω                | γεωγραφία, φωτογραφία, βιογραφία        |
| **-λογία, -λόγος**   | μελέτη, επιστήμη· ο επιστήμονας | βιολογία, γεωλογία, αρχαιολόγος         |
| **βιο-, -βιος**      | ζωή (ο βίος)                    | βιολογία, βιογραφία, μικρόβιο           |
| **φιλο-**            | που αγαπάει                     | φιλόζωος, φιλόξενος, φιλομαθής          |
| **αυτο-**            | ο ίδιος, μόνος του              | αυτοκίνητο, αυτόγραφο, αυτοβιογραφία    |
| **μικρο-**           | μικρός                          | μικροσκόπιο, μικρόβιο                   |
| **μακρο-**           | μακρύς, μεγάλος σε διάρκεια     | μακροβιότητα, μακροπρόθεσμος            |
| **πολυ-**            | πολύς, πολλά                    | πολύχρωμος, πολυκατοικία, πολύγωνο      |
| **-κρατία**          | εξουσία, δύναμη                 | δημοκρατία, αριστοκρατία                |
| **υδρο-, υδρ-**      | νερό (το αρχαίο ύδωρ)           | υδροπλάνο, ενυδρείο, υδραυλικός         |
| **χρονο-**           | χρόνος                          | χρονόμετρο, χρονολογία, σύγχρονος       |
| **θερμο-**           | ζεστός (θερμός)                 | θερμόμετρο, θερμοκρασία, θερμοσίφωνας   |
| **-μετρο, -μετρία**  | μετράω                          | θερμόμετρο, χρονόμετρο, γεωμετρία       |

Μερικές λέξεις του πίνακα κρύβουν κι άλλα κομμάτια:

- **γεωργός**: γη + έργο. Αυτός που δουλεύει τη γη.
- **γεωμετρία**: γη + μετράω. Στην αρχή ήταν πράγματι η μέτρηση των χωραφιών.
- **ενυδρείο**: εν (μέσα) + ύδωρ. Ο χώρος με το νερό όπου ζουν ψάρια.
- **σύγχρονος**: συν (μαζί) + χρόνος. Αυτός που ζει στον ίδιο χρόνο με εμάς.
- **μακροβιότητα**: μακρός + βίος. Η μεγάλη διάρκεια ζωής.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο κομμάτι κρύβει;*

## Τα κομμάτια εξηγούν και την ορθογραφία

Γιατί το **τηλέφωνο** γράφεται με **ω**; Γιατί το κομμάτι του είναι η **φωνή**,
που γράφεται με ω. Το κομμάτι κρατάει την ορθογραφία του όπου κι αν πάει.

| Λέξη                           | Το γράμμα | Από πού έρχεται     |
| ------------------------------ | --------- | ------------------- |
| μικρόφ**ω**νο, μεγάφ**ω**νο    | ω         | φ**ω**νή            |
| βιβλιοθ**ή**κη, πινακοθ**ή**κη | η         | θ**ή**κη            |
| τ**η**λεόραση                  | η         | τ**η**λε-           |
| πολ**ύ**χρ**ω**μος             | υ, ω      | πολ**ύ**, χρ**ώ**μα |
| **υ**δροπλάνο                  | υ         | **ύ**δωρ            |

Την ορθογραφία των σύνθετων λέξεων θα τη δεις πιο αναλυτικά σε επόμενη ενότητα.
Προς το παρόν κράτα αυτό: **όταν διστάζεις, βρες το κομμάτι**.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο κομμάτια ακούγονται ίδια αλλά είναι διαφορετικά:
>
> - **πολυ-**, με **υ**, από το **πολύ**: **πολυ**κατοικία (πολλά σπίτια σε ένα
>   κτίριο), **πολύ**χρωμος, **πολύ**γωνο.
> - **πολι-**, με **ι**, από την **πόλη**: **πολί**της, **πολι**τισμός,
>   **πολι**τεία.
>
> Λάθος: πολιτισμός με υ, ή πολυκατοικία με ι. Ρώτα: η λέξη μιλάει για **πολλά**
> ή για την **πόλη**;

## Μάντεψε από τα κομμάτια

Όταν συναντάς μια άγνωστη λέξη, δοκίμασε τρία βήματα:

1. **Χώρισε** τη λέξη στα κομμάτια της.
2. Βρες τι **σημαίνει** το καθένα.
3. **Ένωσε** τις σημασίες και έλεγξε αν ταιριάζουν στην πρόταση όπου βρήκες τη
   λέξη.

### Παράδειγμα 1: Σε ένα βιβλίο διαβάζεις: «Το νούφαρο είναι υδρόβιο φυτό.» Τι σημαίνει «υδρόβιος»;

1. Χωρίζουμε τη λέξη: **υδρό-βιος**.
2. Το **υδρ-** σημαίνει νερό, όπως στο υδροπλάνο. Το **-βιος** είναι από τον
   **βίο**, τη ζωή, όπως στη βιολογία.
3. Ενώνουμε: υδρόβιος είναι αυτός **που ζει στο νερό**. Ταιριάζει: το νούφαρο
   φυτρώνει μέσα σε λίμνες.

### Παράδειγμα 2: Τι σημαίνει η λέξη «δημοκρατία»;

1. Χωρίζουμε τη λέξη: **δημο-κρατία**.
2. Το **δήμος** στα αρχαία σήμαινε τον **λαό** μιας πόλης. Το **-κρατία** σημαίνει
   **εξουσία**, όπως στην αριστοκρατία (η εξουσία των «αρίστων», δηλαδή των λίγων
   που θεωρούνταν οι καλύτεροι).
3. Ενώνουμε: δημοκρατία είναι το πολίτευμα όπου **η εξουσία ανήκει στον λαό**.

### Παράδειγμα 3: Συμπλήρωσε το γράμμα που λείπει: «τ\_λεσκόπιο», «μεγάφ\_νο», «γεωμετρ\_α».

1. **τηλε-σκόπιο**: το πρώτο κομμάτι είναι το **τηλε-** (μακριά), που γράφεται
   με **η**: τηλεσκόπιο.
2. **μεγά-φωνο**: το δεύτερο κομμάτι είναι η **φωνή**, με **ω**: μεγάφωνο.
3. **γεω-μετρία**: το δεύτερο κομμάτι είναι το **-μετρία**, που γράφεται με **ι**,
   όπως το -λογία και το -γραφία: γεωμετρία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τη λέξη*

> **Θυμήσου**
>
> - Πολλές λέξεις φτιάχνονται από **λόγια συνθετικά**: κομμάτια από τα αρχαία που
>   κρατούν ακόμα τη σημασία τους.
> - **τηλε-** μακριά, **γεω-** γη, **υδρο-** νερό, **θερμο-** ζεστός, **χρονο-**
>   χρόνος, **πολυ-** πολλά, **αυτο-** μόνος του, **φιλο-** που αγαπάει.
> - **-λογία** επιστήμη, **-γραφία** γραφή, **-κρατία** εξουσία, **-μετρο**
>   μέτρηση, **-θήκη** θέση για να φυλάς κάτι.
> - Άγνωστη λέξη: χώρισε, βρες τη σημασία κάθε κομματιού, ένωσε.
> - Το κομμάτι κρατάει την **ορθογραφία** του: τηλέφ**ω**νο από τη φ**ω**νή.

## Ερωτήσεις

1. Τι σημαίνει το κομμάτι «τηλε-» στη λέξη «τηλεόραση»;
   - μακριά
   - φωνή
   - εικόνα
   - μικρός
2. Τι σημαίνει «φιλόξενος» άνθρωπος;
   - Αυτός που υποδέχεται πρόθυμα τους ξένους.
   - Αυτός που ήρθε από άλλη χώρα.
   - Ένας φίλος που μένει μακριά.
   - Αυτός που δεν έχει φίλους.
3. Ποια λέξη έχει μέσα της το κομμάτι «γεω-», δηλαδή τη γη;
   - γεωργός
   - γέφυρα
   - γενναίος
   - γελαστός
4. Σε τι αναφέρεται το κομμάτι «-κρατία» στη λέξη «δημοκρατία»;
   - στην εξουσία
   - στον λαό
   - στο «κρατάω κάτι στα χέρια»
   - στη χώρα
5. Ποιο γράμμα λείπει στη λέξη «μικρόφ_νο»;
   - ω
   - ο
   - ου
   - α
6. Τι κάνει ένας «αρχαιολόγος»;
   - Μελετά τα αρχαία.
   - Λέει αρχαίες ιστορίες.
   - Διοικεί ένα μουσείο.
   - Γράφει βιβλία για την ιστορία.
7. Ποιο όργανο μετράει τον χρόνο;
   - χρονόμετρο
   - θερμόμετρο
   - μικροσκόπιο
   - χρονολογία
8. Σε ποια λέξη το πρώτο κομμάτι σημαίνει «πολλά»;
   - πολυκατοικία
   - πολιτισμός
   - πολίτης
   - πολιτεία
9. Σε μια εφημερίδα διαβάζεις: «Σε μερικά χωριά τα σπίτια ζεσταίνονται με γεωθερμία.» Από τα κομμάτια της, τι είναι η γεωθερμία;
   - Η ζέστη που βγαίνει από το εσωτερικό της γης
   - Η ζέστη του ήλιου
   - Η επιστήμη που μελετά τη θερμοκρασία της γης
   - Ένα όργανο που μετράει τη ζέστη
10. Βρες τη λέξη με το ορθογραφικό λάθος: «Χθες ήρθε ο ιδραυλικός να φτιάξει τον θερμοσίφωνα. Κοίταξε το θερμόμετρο, άλλαξε έναν σωλήνα και μας άφησε το τηλέφωνό του.»
   - ιδραυλικός
   - θερμοσίφωνα
   - θερμόμετρο
   - τηλέφωνό

## Ασκήσεις

1. Χώρισε τη λέξη «θερμοκρασία» σε δύο κομμάτια. Ποιο από τα δύο σημαίνει «ζεστός»;
2. Από τα κομμάτια του, τι σημαίνει η λέξη «αυτοβιογραφία»;
3. Συμπλήρωσε τα γράμματα που λείπουν: «πολ_χρ_μος», «βιβλιοθ_κη».
4. Με κομμάτια από την ενότητα, φτιάξε τη λέξη για την επιστήμη που μελετά τη γη και τη λέξη για τον επιστήμονα που τη μελετά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/language/ancient-roots
