# Άνω τελεία, παρένθεση, αποσιωπητικά

> Τα σημεία που δείχνουν παύση, σχόλιο ή κάτι που δεν ειπώθηκε.

Γλώσσα, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/language/advanced-punctuation

## Τι θα μάθεις

- Να χρησιμοποιείς την άνω τελεία ανάμεσα σε δύο προτάσεις που δένονται στενά, και να μην την μπερδεύεις με το ερωτηματικό.
- Να βάζεις άνω και κάτω τελεία πριν από κατάλογο ή εξήγηση.
- Να ξεχωρίζεις πότε ταιριάζει παρένθεση, διπλή παύλα ή αποσιωπητικά, και τι αλλάζει το καθένα στο νόημα.
- Να βάζεις κόμμα πριν από το «ο οποίος» όταν προσθέτει πληροφορία, και να το παραλείπεις όταν ξεχωρίζει ποιον εννοούμε.

## Σημεία που λένε κάτι παραπάνω

Την τελεία, το κόμμα, το ερωτηματικό και το θαυμαστικό τα χρησιμοποιείς χρόνια.
Υπάρχουν όμως και σημεία που κάνουν πιο λεπτή δουλειά. Δείχνουν αν δύο σκέψεις
είναι δεμένες, αν κάτι είναι σχόλιο στο περιθώριο, ή αν κάτι έμεινε
**ανείπωτο**.

Διάβασε δύο φορές την ίδια φράση:

- Θα έρθω.
- Θα έρθω…

Οι λέξεις είναι ίδιες. Η πρώτη είναι υπόσχεση. Η δεύτερη ακούγεται σαν
δισταγμός: κάτι δεν λέγεται. Τη διαφορά την έκαναν **τρεις τελείες**.

> **Κλειδί**
>
> Τα σημεία στίξης δεν είναι στολίδια. Είναι **κομμάτι του νοήματος**: η ίδια
> σειρά λέξεων με άλλο σημείο λέει άλλο πράγμα.
>
> Γι' αυτό, πριν διαλέξεις σημείο, ρώτα τον εαυτό σου: **τι θέλω να καταλάβει
> αυτός που διαβάζει;**

## Η άνω τελεία ( · )

Η άνω τελεία είναι μια τελεία ψηλά, στο ύψος των γραμμάτων. Κάνει μεγαλύτερη
παύση από το κόμμα και μικρότερη από την τελεία. Μπαίνει ανάμεσα σε **δύο
προτάσεις που στέκονται η καθεμιά μόνη της, αλλά δένονται στενά στο νόημα**.

- Ο ήλιος έδυσε\*\*.\*\* Τα φώτα του λιμανιού άναψαν.
- Ο ήλιος έδυσε\*\*·\*\* τα φώτα του λιμανιού άναψαν.

Με τελεία είναι δύο χωριστές εικόνες. Με άνω τελεία γίνονται μία: τα φώτα
ανάβουν **επειδή** έπεσε το σκοτάδι, σαν συνέχεια του ίδιου πράγματος.

Ταιριάζει πολύ και σε **αντίθεση**, όταν βάζεις δύο πράγματα δίπλα δίπλα:

- Η Κατερίνα αγαπάει τα μαθηματικά\*\*·\*\* ο αδερφός της προτιμά την ιστορία.

Μετά την άνω τελεία η πρόταση συνεχίζει με **μικρό** γράμμα (εκτός αν η
επόμενη λέξη είναι κύριο όνομα).

> **Πρόσεχε**
>
> Στα αγγλικά το σημάδι **;** είναι κάτι σαν την άνω τελεία. Στα ελληνικά όμως
> το **;** είναι **ερωτηματικό**.
>
> Λάθος: Ο ήλιος έδυσε\*\*;\*\* τα φώτα άναψαν.
>
> Αυτό διαβάζεται σαν ερώτηση: «Ο ήλιος έδυσε;». Η ελληνική άνω τελεία είναι
> **μία τελεία ψηλά**:
>
> Σωστό: Ο ήλιος έδυσε\*\*·\*\* τα φώτα άναψαν.
>
> Αν δεν τη βρίσκεις στο πληκτρολόγιο, μη βάλεις ερωτηματικό στη θέση της·
> βάλε τελεία.

## Η άνω και κάτω τελεία ( : )

Την ξέρεις ήδη πριν από τα λόγια κάποιου σε εισαγωγικά. Έχει και δύο ακόμα
δουλειές. Και στις δύο λέει στον αναγνώστη: **ό,τι ακολουθεί ανοίγει αυτό που
μόλις είπα**.

| Πριν από…                | Παράδειγμα                                                               |
| ------------------------ | ------------------------------------------------------------------------ |
| **κατάλογο**             | Στην κατασκήνωση πάρε τρία πράγματα\*\*:\*\* υπνόσακο, φακό και μπουφάν. |
| **εξήγηση** ή αποτέλεσμα | Ο λόγος που άργησα είναι απλός\*\*:\*\* χάλασε το ξυπνητήρι.             |

Δες τι κάνει στο νόημα:

- Ο Άρης ξέχασε κάτι σημαντικό\*\*.\*\* Τα εισιτήρια ήταν στο τραπέζι.
- Ο Άρης ξέχασε κάτι σημαντικό\*\*:\*\* τα εισιτήρια.

Στην πρώτη πρέπει να μαντέψεις τι ξέχασε. Στη δεύτερη η άνω και κάτω τελεία
**δείχνει** ότι το «κάτι σημαντικό» είναι τα εισιτήρια.

Μετά την άνω και κάτω τελεία γράφεις με **μικρό** γράμμα, εκτός αν ακολουθεί
κύριο όνομα ή λόγια σε εισαγωγικά.

## Παρένθεση ή διπλή παύλα;

Και τα δύο κλείνουν μέσα τους μια **παρεμβολή**: λέξεις που μπαίνουν στη μέση
της πρότασης για να προσθέσουν κάτι. Αν τις σβήσεις, η πρόταση στέκει κανονικά.

Η **παρένθεση ( )** χαμηλώνει τη φωνή. Είναι σαν σημείωση στο περιθώριο: ένα
ύψος, μια χρονολογία, ένα πλήρες όνομα, μια διευκρίνιση.

- Ο Όλυμπος **(**2.918 μέτρα**)** είναι το ψηλότερο βουνό της Ελλάδας.
- Η θεία Ρένα **(**η αδερφή του μπαμπά μου**)** μένει στα Χανιά.

Η **διπλή παύλα — —** κάνει το αντίθετο: **ανεβάζει** τη φωνή. Την προτιμάς όταν
η παρεμβολή είναι κάτι που θέλεις να προσέξει ο αναγνώστης.

- Η γιαγιά μου (δεν είχε δει ποτέ θάλασσα) έβαλε τα πόδια της στο νερό.
- Η γιαγιά μου **—** δεν είχε δει ποτέ θάλασσα **—** έβαλε τα πόδια της στο νερό.

Στην πρώτη η πληροφορία περνάει σχεδόν ψιθυριστά. Στη δεύτερη γίνεται το
**κέντρο** της πρότασης: αυτό είναι το συγκινητικό.

Και στις δύο περιπτώσεις τα σημεία μπαίνουν **ανά ζευγάρι**, ένα στην αρχή κι
ένα στο τέλος της παρεμβολής. Η στίξη της κύριας πρότασης μένει **έξω** από την
παρένθεση: «Μένει στα Χανιά (στην Κρήτη)**.**»

## Τα αποσιωπητικά ( … )

Τρεις τελείες, ούτε περισσότερες ούτε λιγότερες. Δείχνουν ότι η φράση **δεν
ολοκληρώθηκε**, και ότι ο αναγνώστης καταλαβαίνει τι λείπει. Ανάλογα με το τι
κρύβουν, δίνουν:

- **δισταγμό**: Ήθελα να σου πω ότι… άσ' το, δεν πειράζει.
- **αγωνία**: Άνοιξα σιγά σιγά την πόρτα της αποθήκης και είδα…
- **προειδοποίηση**: Αν σε ξαναδώ στο πεζοδρόμιο με το ποδήλατο…

Στο τρίτο δεν χρειάζεται να γράψεις τη συνέχεια. Όλοι καταλαβαίνουν ότι δεν θα
είναι ευχάριστη.

## Τα εισαγωγικά ( « » ) και για άλλα πράγματα

Τα εισαγωγικά τα ξέρεις από τα λόγια κάποιου σε ευθύ λόγο. Τα βάζουμε όμως
και σε δύο ακόμα περιπτώσεις:

- σε **τίτλους** βιβλίων, ταινιών, τραγουδιών, εφημερίδων: Διάβασα το
  «Το καπλάνι της βιτρίνας» της Άλκης Ζέη.
- σε μια λέξη που τη χρησιμοποιούμε με **ειρωνεία** ή με **ασυνήθιστη
  σημασία**: Ο «γρήγορος» φίλος μου έφτασε μία ώρα αργότερα.

Στο δεύτερο, τα εισαγωγικά λένε στον αναγνώστη: «μην το πάρεις κατά λέξη».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο σημείο λείπει;*

## Το κόμμα στις δύσκολες περιπτώσεις

### Δευτερεύουσα μπροστά

Αυτό το είδες στην ενότητα
[Κύριες και δευτερεύουσες προτάσεις](/el/dim-6/language/subordinate-clauses):
όταν η δευτερεύουσα έρχεται **πριν** από την κύρια, τη χωρίζει κόμμα.

- Όταν χτύπησε το κουδούνι\*\*,\*\* τα παιδιά βγήκαν στην αυλή.
- Αν τελειώσεις νωρίς\*\*,\*\* έλα να παίξουμε.

### Πριν από το «ο οποίος» και το «που»

Εδώ το κόμμα **αλλάζει το νόημα**. Διάβασε προσεκτικά:

- Τα παιδιά\*\*,\*\* τα οποία είχαν φέρει μαγιό\*\*,\*\* κολύμπησαν.
- Τα παιδιά τα οποία είχαν φέρει μαγιό κολύμπησαν.

Με κόμματα, η πρόταση «τα οποία είχαν φέρει μαγιό» **προσθέτει** μια
πληροφορία για **όλα** τα παιδιά: όλα είχαν μαγιό, και όλα κολύμπησαν.

Χωρίς κόμματα, η ίδια πρόταση **ξεχωρίζει** ποια παιδιά εννοούμε: **μόνο** όσα
είχαν μαγιό κολύμπησαν. Τα υπόλοιπα έμειναν στην άμμο.

| Η πρόταση με «ο οποίος» ή «που»…                           | Κόμμα;             | Παράδειγμα                                                                                     |
| ---------------------------------------------------------- | ------------------ | ---------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **προσθέτει** κάτι για κάποιον που ξέρουμε ήδη ποιος είναι | ναι, πριν και μετά | Ο Παρθενώνας\*\*,\*\* ο οποίος χτίστηκε τον 5ο αιώνα π.Χ.**,** δέχεται εκατομμύρια επισκέπτες. |
| **ξεχωρίζει** ποιον εννοούμε ανάμεσα σε πολλούς            | όχι                | Το βιβλίο που μου δάνεισες ήταν συναρπαστικό.                                                  |

Ένας γρήγορος έλεγχος: **σβήσε** την πρόταση. Αν το νόημα μένει το ίδιο («Ο
Παρθενώνας δέχεται εκατομμύρια επισκέπτες»), θέλει κόμματα. Αν δεν ξέρεις πια
για ποιον μιλάμε («Το βιβλίο ήταν συναρπαστικό»· ποιο βιβλίο;), δεν θέλει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Όλοι ή μόνο κάποιοι;*

> **Θυμήσου**
>
> - **·** άνω τελεία: δύο προτάσεις δεμένες στο νόημα. Ποτέ **;**, που είναι
>   ερωτηματικό.
> - **:** άνω και κάτω τελεία: ακολουθεί κατάλογος, εξήγηση ή λόγια κάποιου.
> - **( )** παρένθεση: σημείωση στο περιθώριο, με χαμηλή φωνή.
>   **— —** διπλή παύλα: παρεμβολή που θέλεις να προσεχτεί.
> - **…** αποσιωπητικά: κάτι μένει ανείπωτο. Πάντα τρεις τελείες.
> - **« »** εισαγωγικά: λόγια κάποιου, τίτλοι, λέξεις με ειρωνεία.
> - Κόμμα πριν από «ο οποίος» ή «που» μόνο όταν η πρόταση **προσθέτει**, όχι όταν
>   **ξεχωρίζει**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βάλε τα σημεία που λείπουν στο κείμενο: «Η βροχή δυνάμωνε τα παιδιά έτρεξαν μέσα. Στην αυλή έμειναν μόνο δύο πράγματα μια μπάλα και ένα ποδήλατο.»

1. Στην πρώτη περίοδο υπάρχουν δύο προτάσεις: «η βροχή δυνάμωνε» και «τα παιδιά
   έτρεξαν μέσα». Η καθεμιά στέκεται μόνη της, αλλά η δεύτερη είναι συνέπεια της
   πρώτης. Ταιριάζει **άνω τελεία**: «Η βροχή δυνάμωνε\*\*·\*\* τα παιδιά έτρεξαν
   μέσα.»
2. Στη δεύτερη περίοδο, το «δύο πράγματα» ανοίγει σε κατάλογο: ποια πράγματα; Μια
   μπάλα και ένα ποδήλατο. Πριν από τον κατάλογο μπαίνει **άνω και κάτω τελεία**,
   και συνεχίζουμε με μικρό γράμμα:

   «Στην αυλή έμειναν μόνο δύο πράγματα\*\*:\*\* μια μπάλα και ένα ποδήλατο.»

### Παράδειγμα 2: Τι διαφορά έχουν οι δύο περίοδοι; «Οι μαθητές, οι οποίοι ήταν κουρασμένοι, γύρισαν νωρίς.» και «Οι μαθητές οι οποίοι ήταν κουρασμένοι γύρισαν νωρίς.»

1. Οι λέξεις είναι ίδιες. Αλλάζουν μόνο τα **κόμματα** γύρω από την πρόταση «οι
   οποίοι ήταν κουρασμένοι».
2. Στην πρώτη, τα κόμματα κάνουν την πρόταση **προσθήκη**. Αν τη σβήσουμε, μένει
   «Οι μαθητές γύρισαν νωρίς»: **όλοι** γύρισαν νωρίς, και παρεμπιπτόντως ήταν
   όλοι κουρασμένοι.
3. Στη δεύτερη, χωρίς κόμματα, η πρόταση **ξεχωρίζει**: γύρισαν νωρίς **μόνο**
   όσοι ήταν κουρασμένοι. Οι υπόλοιποι έμειναν.

### Παράδειγμα 3: Στην πρόταση «Ο παππούς μου που είναι ογδόντα χρονών ανέβηκε στην κορυφή του βουνού.» θέλεις να τονίσεις την ηλικία του παππού. Ποια σημεία θα βάλεις;

1. Βρίσκουμε την παρεμβολή: **που είναι ογδόντα χρονών**. Αν τη σβήσουμε, η
   πρόταση στέκει: «Ο παππούς μου ανέβηκε στην κορυφή του βουνού.» Άρα είναι
   προσθήκη και πρέπει να κλειστεί ανάμεσα σε δύο σημεία.
2. Με κόμματα θα ήταν σωστό, αλλά ουδέτερο. Με παρένθεση η ηλικία θα γινόταν
   σημείωση στο περιθώριο, το αντίθετο από αυτό που θέλουμε.
3. Θέλουμε να προσέξει ο αναγνώστης ότι ένας ογδοντάχρονος έφτασε στην κορυφή.
   Αυτό το κάνει η **διπλή παύλα**:

   «Ο παππούς μου **—** που είναι ογδόντα χρονών **—** ανέβηκε στην κορυφή του
   βουνού.»

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια περίοδο η άνω τελεία είναι σωστή;
   - Ο αγώνας τελείωσε· οι παίκτες χαιρέτησαν το κοινό.
   - Ο αγώνας τελείωσε; οι παίκτες χαιρέτησαν το κοινό.
   - Ο αγώνας· τελείωσε και οι παίκτες χαιρέτησαν το κοινό.
   - Ο αγώνας τελείωσε· Οι παίκτες χαιρέτησαν το κοινό.
2. Ποιο σημείο μπαίνει στο κενό; «Για το κέικ χρειάζεσαι ___ αλεύρι, αυγά, ζάχαρη και βούτυρο.»
   - άνω και κάτω τελεία (:)
   - άνω τελεία (·)
   - αποσιωπητικά (…)
   - ερωτηματικό (;)
3. Τι δείχνουν τα αποσιωπητικά στην περίοδο «Ήθελα να σου πω ότι… τέλος πάντων, δεν έχει σημασία.»;
   - Δισταγμό: κάτι δεν ειπώθηκε.
   - Ότι ακολουθεί κατάλογος.
   - Μια σημείωση στο περιθώριο.
   - Μια ερώτηση.
4. Τι σημαίνει η περίοδος «Οι αθλητές που τερμάτισαν πήραν μετάλλιο.»;
   - Μετάλλιο πήραν μόνο όσοι τερμάτισαν.
   - Όλοι οι αθλητές τερμάτισαν και όλοι πήραν μετάλλιο.
   - Κανένας αθλητής δεν πήρε μετάλλιο.
   - Όσοι δεν τερμάτισαν πήραν κι αυτοί μετάλλιο.
5. Σε ποια περίοδο τα κόμματα είναι σωστά;
   - Η Αθήνα, η οποία είναι η πρωτεύουσα της Ελλάδας, έχει πολλά μουσεία.
   - Η Αθήνα η οποία είναι η πρωτεύουσα της Ελλάδας έχει πολλά μουσεία.
   - Η Αθήνα, η οποία είναι η πρωτεύουσα της Ελλάδας έχει πολλά μουσεία.
   - Η Αθήνα η οποία, είναι η πρωτεύουσα της Ελλάδας, έχει πολλά μουσεία.
6. Θέλεις μια παρεμβολή να τραβήξει την προσοχή του αναγνώστη. Ποιο σημείο ταιριάζει;
   - διπλή παύλα
   - παρένθεση
   - αποσιωπητικά
   - άνω τελεία
7. Σε ποια περίοδο η τελεία είναι στη σωστή θέση;
   - Γεννήθηκε στο Ναύπλιο (στην Πελοπόννησο).
   - Γεννήθηκε στο Ναύπλιο (στην Πελοπόννησο.)
   - Γεννήθηκε στο Ναύπλιο. (στην Πελοπόννησο)
   - Γεννήθηκε στο Ναύπλιο (στην Πελοπόννησο.
8. Τι δείχνει η άνω και κάτω τελεία στην περίοδο «Ο λόγος που άργησε ήταν ένας: έχασε το λεωφορείο.»;
   - Ότι ακολουθεί εξήγηση.
   - Ότι ακολουθούν τα λόγια κάποιου.
   - Ότι κάτι μένει ανείπωτο.
   - Ότι οι δύο προτάσεις είναι αντίθετες.
9. Σημείωμα στο ψυγείο: «Τα γλυκά που είναι στο πάνω ράφι είναι για τη γιορτή.» Ποια αλλαγή θα έκανε το σημείωμα να λέει ότι όλα τα γλυκά είναι για τη γιορτή;
   - Κόμματα πριν και μετά το «που είναι στο πάνω ράφι»
   - «Τα οποία» στη θέση του «που», χωρίς κόμματα
   - Άνω τελεία μετά το «γλυκά»
   - Αποσιωπητικά στο τέλος
10. Βρες το λάθος: «Στην εκδρομή πήραμε τα απαραίτητα: Νερό, φαγητό και χάρτη. Ο δρόμος ήταν μακρύς· κανείς όμως δεν παραπονέθηκε. Ο ξεναγός (ένας ψηλός κύριος με γένια) ήξερε κάθε μονοπάτι. Και στην κορυφή είδαμε…»
   - Το κεφαλαίο «Ν» μετά την άνω και κάτω τελεία
   - Η άνω τελεία μετά το «μακρύς»
   - Η παρένθεση γύρω από τον ξεναγό
   - Τα αποσιωπητικά στο τέλος

## Ασκήσεις

1. Ποιο σημείο λείπει; «Πάρε μαζί σου ___ μαγιό, πετσέτα και καπέλο.»
2. Ένωσε τις δύο προτάσεις με άνω τελεία: «Η Ελένη ζωγράφιζε. Ο αδερφός της έπαιζε κιθάρα.»
3. Βάλε τα κόμματα που χρειάζονται: «Ο Όλυμπος που είναι ψηλός έχει χιόνι ως τον Μάιο.»
4. Ξαναγράψε κάθε πρόταση με τη στίξη που ζητάει η παρένθεση.
   α) «Τα βιβλία που ήταν σκισμένα πετάχτηκαν τα άλλα έμειναν» (πετάχτηκαν μόνο κάποια βιβλία, και οι δύο προτάσεις είναι δεμένες στο νόημα)
   β) «Ο Ρεξ ο σκύλος μας θέλει δύο πράγματα φαγητό και βόλτα» (το «ο σκύλος μας» είναι σημείωση στο περιθώριο)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/language/advanced-punctuation
