# Το 1940 και η Κατοχή

> Το «Όχι», το αλβανικό μέτωπο, η πείνα και η Αντίσταση.

Ιστορία, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/ww2-occupation

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν το «Όχι» της 28ης Οκτωβρίου 1940 και τι έγινε στο αλβανικό μέτωπο.
- Να περιγράφεις πώς η Ελλάδα πέρασε σε τριπλή κατοχή το 1941.
- Να περιγράφεις τη ζωή στην Κατοχή: την πείνα και τον διωγμό των Εβραίων.
- Να αναγνωρίζεις διαφορετικές μορφές της Αντίστασης.

## Η Ευρώπη ξανά σε πόλεμο

Από το **1936** την Ελλάδα κυβερνούσε ως δικτάτορας ο **Ιωάννης Μεταξάς**,
με τη συμφωνία του βασιλιά (το καθεστώς της **4ης Αυγούστου**). Το **1939**
ξέσπασε ο **Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος**. Από τη μία πλευρά ήταν ο **Άξονας**
(Γερμανία, Ιταλία, Ιαπωνία) και από την άλλη οι **Σύμμαχοι**, με πρώτη τη
Βρετανία.

Η Ιταλία του **Μουσολίνι** είχε ήδη καταλάβει την Αλβανία. Στις **15
Αυγούστου 1940** ένα υποβρύχιο, που αργότερα αποδείχθηκε ιταλικό, βύθισε το
καταδρομικό **Έλλη** στο λιμάνι της Τήνου.

## 28 Οκτωβρίου 1940: το «Όχι»

Στις τρεις τα ξημερώματα της **28ης Οκτωβρίου 1940**, ο Ιταλός πρέσβης
επέδωσε στον Μεταξά ένα **τελεσίγραφο**: η Ιταλία ζητούσε να περάσει ο
στρατός της στην Ελλάδα και να καταλάβει σημεία της χώρας. Ο Μεταξάς
απέρριψε το τελεσίγραφο. Ο λαός ονόμασε αυτή την απάντηση το **«Όχι»**.

Λίγες ώρες αργότερα ο ιταλικός στρατός επιτέθηκε από την Αλβανία. Οι
άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους και χιλιάδες έτρεξαν να καταταγούν.

## Το αλβανικό μέτωπο

Ο ελληνικός στρατός σταμάτησε τους Ιταλούς στην **Πίνδο** και πέρασε στην
αντεπίθεση. Ως τον Δεκέμβριο είχε μπει στη Βόρεια Ήπειρο και είχε πάρει την
**Κορυτσά**, το **Αργυρόκαστρο** και τη **Χειμάρρα**.

Ο πόλεμος γινόταν σε ψηλά βουνά, μέσα σε έναν πολύ βαρύ χειμώνα. Πολλοί
στρατιώτες έπαθαν κρυοπαγήματα. Οι γυναίκες της Ηπείρου κουβαλούσαν στις
πλάτες τους πυρομαχικά και τρόφιμα στα μετερίζια. Οι ελληνικές νίκες ήταν
από τις **πρώτες νίκες των Συμμάχων** απέναντι στον Άξονα.

## Η γερμανική εισβολή και η τριπλή κατοχή

Στις **6 Απριλίου 1941** η **Γερμανία** επιτέθηκε στην Ελλάδα από τη
Βουλγαρία και τη Γιουγκοσλαβία, ενώ ο ελληνικός στρατός ήταν ακόμα στην
Αλβανία. Τα **οχυρά της Μακεδονίας**, όπως το **Ρούπελ**, αντιστάθηκαν
γενναία, αλλά οι Γερμανοί προχώρησαν γρήγορα. Στις **27 Απριλίου 1941** μπήκαν
στην Αθήνα. Τον **Μάιο** ακολούθησε η **Μάχη της Κρήτης**, όπου Έλληνες,
Βρετανοί, Αυστραλοί, Νεοζηλανδοί και απλοί Κρητικοί πολέμησαν τους
Γερμανούς αλεξιπτωτιστές. Ο βασιλιάς και η κυβέρνηση έφυγαν στη Μέση
Ανατολή.

Η Ελλάδα χωρίστηκε σε **τρεις ζώνες κατοχής**:

| Κατακτητής    | Πού κυρίως                                               |
| ------------- | -------------------------------------------------------- |
| **Γερμανοί**  | Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Κρήτη, κρίσιμα νησιά και σύνορα      |
| **Ιταλοί**    | το μεγαλύτερο μέρος της ηπειρωτικής χώρας και των νησιών |
| **Βούλγαροι** | Ανατολική Μακεδονία και Δυτική Θράκη                     |

Όταν η Ιταλία σταμάτησε να πολεμά, τον Σεπτέμβριο του **1943**, τις
περιοχές της τις πήραν οι Γερμανοί.

## Η ζωή στην Κατοχή

Οι κατακτητές έπαιρναν τρόφιμα και προϊόντα για τους στρατούς τους, και ο
αποκλεισμός της θάλασσας εμπόδιζε το σιτάρι να έρθει από έξω. Τον
**χειμώνα του 1941–1942** έπεσε μεγάλη **πείνα**, κυρίως στην Αθήνα και στον
Πειραιά. Πολλές δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν. Εκκλησίες, οργανώσεις και
γείτονες έστηναν **συσσίτια**, κυρίως για τα παιδιά.

Ιδιαίτερα σκληρή ήταν η μοίρα των **Εβραίων**. Το **1943** οι Γερμανοί
έστειλαν τους Εβραίους της **Θεσσαλονίκης**, που ζούσαν στην πόλη εδώ και
αιώνες, σε στρατόπεδα εξόντωσης, κυρίως στο **Άουσβιτς**. Από τους περίπου
50.000 Εβραίους της πόλης γύρισαν λιγότεροι από 2.000. Ήταν μέρος του
**Ολοκαυτώματος**, της εξόντωσης περίπου έξι εκατομμυρίων Εβραίων της
Ευρώπης από τους ναζί. Στη **Ζάκυνθο** όμως ο δήμαρχος **Λουκάς Καρρέρ** και
ο μητροπολίτης **Χρυσόστομος** αρνήθηκαν να δώσουν στους Γερμανούς τα
ονόματα των Εβραίων, και οι κάτοικοι έκρυψαν όλους τους Εβραίους του νησιού.

## Η Αντίσταση

Από την αρχή πολλοί Έλληνες δεν δέχτηκαν την Κατοχή. Τη νύχτα της **30ής
προς 31η Μαΐου 1941** δύο φοιτητές, ο **Μανόλης Γλέζος** και ο **Απόστολος
Σάντας**, κατέβασαν τη γερμανική σημαία με τη σβάστικα από την **Ακρόπολη**.

Σύντομα ιδρύθηκαν οργανώσεις αντίστασης. Οι μεγαλύτερες ήταν το **ΕΑΜ**,
με στρατό τον **ΕΛΑΣ**, και ο **ΕΔΕΣ** του **Ναπολέοντα Ζέρβα**. Στις **25
Νοεμβρίου 1942** αντάρτες του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ, μαζί με Βρετανούς,
ανατίναξαν τη γέφυρα του **Γοργοπόταμου**, από όπου περνούσαν εφόδια για τους
Γερμανούς. Το **1943** μεγάλες απεργίες στην Αθήνα εμπόδισαν τους κατακτητές
να στείλουν Έλληνες εργάτες στη Γερμανία.

*Η γέφυρα του Γοργοποτάμου, με ένα σημερινό τρένο να περνά από πάνω της. Ήταν στη σιδηροδρομική γραμμή Αθήνας–Θεσσαλονίκης. Με τη γέφυρα κομμένη, τα τρένα με τα εφόδια των Γερμανών δεν μπορούσαν να περάσουν.*

Οι κατακτητές απαντούσαν με **αντίποινα**: έκαιγαν χωριά και εκτελούσαν
αμάχους, όπως στα **Καλάβρυτα** (1943) και στο **Δίστομο** (1944).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια μορφή αντίστασης;*

## Η απελευθέρωση

Στις **12 Οκτωβρίου 1944** οι Γερμανοί έφυγαν από την Αθήνα και η ελληνική
σημαία υψώθηκε ξανά στην Ακρόπολη. Ο πόλεμος στην Ευρώπη τελείωσε τον **Μάιο
του 1945**. Με τη συνθήκη ειρήνης του **1947** τα **Δωδεκάνησα**, ιταλικά από
το 1912, δόθηκαν στην Ελλάδα, και ενώθηκαν επίσημα μαζί της το **1948**.

> **Κλειδί**
>
> Με το **«Όχι»** της 28ης Οκτωβρίου 1940 και τις νίκες στην **Αλβανία**, η
> Ελλάδα αντιστάθηκε στον Άξονα. Από το **1941 ως το 1944** έζησε μια σκληρή
> **τριπλή κατοχή** με πείνα και διωγμούς, αλλά και μια μεγάλη **Αντίσταση**.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι οργανώσεις της Αντίστασης δεν είχαν όλες τις ίδιες ιδέες για το πώς θα
> κυβερνηθεί η Ελλάδα μετά τον πόλεμο. Συνεργάστηκαν στον Γοργοπόταμο, αλλά
> αργότερα συγκρούστηκαν μεταξύ τους. Αυτή η διαφωνία θα βαρύνει πολύ τα
> επόμενα χρόνια.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το «Όχι» ως την Απελευθέρωση*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η Ελλάδα τελικά κατακτήθηκε το 1941. Γιατί γιορτάζουμε την 28η Οκτωβρίου;

1. Το 1940 η Ιταλία, μια πολύ μεγαλύτερη δύναμη, ζήτησε από την Ελλάδα να παραδοθεί χωρίς μάχη.
2. Η Ελλάδα αρνήθηκε και ο στρατός της όχι μόνο αμύνθηκε, αλλά απώθησε τους Ιταλούς βαθιά στην Αλβανία.
3. Γιορτάζουμε λοιπόν την **απόφαση να αντισταθεί** μια μικρή χώρα, και μια από τις πρώτες νίκες απέναντι στον Άξονα, όχι το τελικό αποτέλεσμα του πολέμου.

### Παράδειγμα 2: Πόσο περίπου κράτησε η Κατοχή στην Αθήνα;

1. Οι Γερμανοί μπήκαν στην Αθήνα στις 27 Απριλίου 1941 και έφυγαν στις 12 Οκτωβρίου 1944.
2. Από τον Απρίλιο του 1941 ως τον Απρίλιο του 1944 είναι 3 χρόνια. Από τον Απρίλιο ως τον Οκτώβριο του 1944 είναι περίπου 6 μήνες ακόμα.
3. Η Κατοχή στην Αθήνα κράτησε περίπου **τρεισήμισι χρόνια**.

## Ερωτήσεις

1. Τι ζητούσε το ιταλικό τελεσίγραφο της 28ης Οκτωβρίου 1940;
   - Να περάσει ιταλικός στρατός και να καταλάβει σημεία της χώρας
   - Να μπει η Ελλάδα στον πόλεμο στο πλευρό της Βρετανίας
   - Να παραδοθεί η Κρήτη στη Γερμανία
   - Να στέλνει η Ελλάδα τρόφιμα στον ιταλικό στρατό της Αλβανίας
2. Γιατί οι νίκες του ελληνικού στρατού στην Αλβανία έγιναν γνωστές σε όλο τον κόσμο;
   - Γιατί ήταν από τις πρώτες νίκες απέναντι στον Άξονα
   - Γιατί έβαλαν τέλος στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
   - Γιατί ο ελληνικός στρατός κατέλαβε τη Ρώμη
   - Γιατί νικήθηκε εκεί ο γερμανικός στρατός
3. Γιατί οι Γερμανοί προχώρησαν τόσο γρήγορα τον Απρίλιο του 1941;
   - Γιατί ο ελληνικός στρατός ήταν μακριά, στην Αλβανία
   - Γιατί τα οχυρά της Μακεδονίας παραδόθηκαν χωρίς μάχη
   - Γιατί η Ελλάδα δεν είχε καθόλου στρατό εκείνη την εποχή
   - Γιατί αποβιβάστηκαν από τη θάλασσα στον Πειραιά
4. Ποια χώρα ΔΕΝ ήταν ανάμεσα στους κατακτητές της Ελλάδας το 1941–1944;
   - Η Βρετανία
   - Η Γερμανία
   - Η Ιταλία
   - Η Βουλγαρία
5. Ποια ήταν μια βασική αιτία της μεγάλης πείνας του χειμώνα 1941–1942;
   - Οι κατακτητές έπαιρναν τα τρόφιμα και το σιτάρι δεν ερχόταν από έξω
   - Ένας μεγάλος σεισμός κατέστρεψε τις αποθήκες με το σιτάρι της χώρας
   - Οι πρόσφυγες του 1922 είχαν φάει όλα τα αποθέματα
   - Οι Έλληνες αρνούνταν να καλλιεργήσουν
6. Ποιοι ανατίναξαν τη γέφυρα του Γοργοπόταμου το 1942;
   - Αντάρτες του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ μαζί με Βρετανούς
   - Ο ιταλικός στρατός
   - Ο Μανόλης Γλέζος και ο Απόστολος Σάντας
   - Ο ελληνικός στρατός που γύρισε από το αλβανικό μέτωπο
7. Τι έπαθαν το 1943 οι περισσότεροι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης;
   - Στάλθηκαν σε στρατόπεδα εξόντωσης· ελάχιστοι γύρισαν
   - Ανταλλάχθηκαν με μουσουλμάνους της Τουρκίας
   - Έφυγαν ελεύθεροι με πλοία για την Αμερική
   - Κρύφτηκαν όλοι στη Ζάκυνθο ως το τέλος του πολέμου
8. Τι ήταν τα αντίποινα των κατακτητών;
   - Τιμωρίες σε αμάχους για τη δράση της Αντίστασης
   - Βοήθεια σε τρόφιμα για τις πόλεις που πεινούσαν
   - Μάχες του ελληνικού στρατού στην Αλβανία
   - Απεργίες των εργατών στην Αθήνα το 1943

## Ασκήσεις

1. Ποιοι δύο φοιτητές κατέβασαν τη σημαία με τη σβάστικα από την Ακρόπολη;
2. Στη γραμμή του χρόνου λείπει τι έγινε τον Νοέμβριο του 1942. Ποια γέφυρα ανατίναξαν τότε οι αντάρτες;
   *Γραμμή του χρόνου του πολέμου και της Κατοχής από το 1940 ως το 1944· το γεγονός του 1942 είναι κενό.*
3. Γιατί η Ζάκυνθος είναι ξεχωριστό παράδειγμα στην ιστορία των Εβραίων της Ελλάδας στην Κατοχή;
4. «Από τις 5.30 το πρωί σήμερα οι ιταλικές στρατιωτικές δυνάμεις επιτίθενται στα τμήματά μας που φυλάνε τα ελληνοαλβανικά σύνορα. Οι δυνάμεις μας υπερασπίζονται το πάτριο έδαφος.» — Ανακοινωθέν του Γενικού Επιτελείου Στρατού, 28 Οκτωβρίου 1940. Τι μας λέει αυτό το πρώτο ανακοινωθέν του πολέμου, και γιατί είναι γραμμένο τόσο σύντομα και ψύχραιμα;
5. Στην Κατοχή οι Έλληνες αντιστάθηκαν με πολλούς τρόπους: με όπλα, με συμβολικές πράξεις, με απεργίες, με αλληλεγγύη. Ποιος τρόπος σού φαίνεται πιο σημαντικός; Γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/ww2-occupation
