# Η Επανάσταση του 1821

> Από την Πελοπόννησο και τη θάλασσα, στο Μεσολόγγι και στο Ναβαρίνο.

Ιστορία, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/revolution-1821

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς ξεκίνησε η Επανάσταση στην Πελοπόννησο τον Μάρτιο του 1821.
- Να εξηγείς τον ρόλο του στόλου και των πυρπολικών στον αγώνα στη θάλασσα.
- Να αφηγείσαι την πολιορκία και την Έξοδο του Μεσολογγίου.
- Να εξηγείς γιατί η ναυμαχία του Ναβαρίνου έκρινε την έκβαση του Αγώνα.

## Ο ξεσηκωμός στην Πελοπόννησο

Στην προηγούμενη ενότητα είδες τον Υψηλάντη να περνά τον Προύθο. Το σχέδιο
της Φιλικής Εταιρείας ήθελε τον κύριο αγώνα στον νότο, και έτσι έγινε.

Στα τέλη του **Μαρτίου 1821** ξεσηκώθηκε η **Πελοπόννησος**:

- στις **23 Μαρτίου** ο **Θεόδωρος Κολοκοτρώνης**, ο **Πετρόμπεης
  Μαυρομιχάλης** και ο **Παπαφλέσσας** μπήκαν στην **Καλαμάτα**,
- στην **Πάτρα** και στα Καλάβρυτα ο μητροπολίτης **Παλαιών Πατρών Γερμανός**
  και οι προεστοί κάλεσαν τον λαό στον αγώνα.

Η επανάσταση απλώθηκε γρήγορα στη **Στερεά Ελλάδα**, στα **νησιά** και σε
άλλες περιοχές. Η **25η Μαρτίου** καθιερώθηκε αργότερα, το 1838, ως η εθνική
επέτειος της Επανάστασης. Είναι **συμβολική** ημερομηνία: η Επανάσταση δεν
ξεκίνησε μια μέρα σε ένα μέρος, και η 25η Μαρτίου διαλέχτηκε επειδή είναι η
γιορτή του Ευαγγελισμού.

Τον **Σεπτέμβριο του 1821** οι επαναστάτες κατέλαβαν την **Τριπολιτσά**, το
κέντρο της οθωμανικής διοίκησης στον Μοριά. Στη Στερεά ο **Αθανάσιος
Διάκος** σκοτώθηκε στη μάχη της **Αλαμάνας** και ο **Οδυσσέας Ανδρούτσος**
αντιστάθηκε στο **Χάνι της Γραβιάς**.

> **Κλειδί**
>
> Η Επανάσταση ξεκίνησε στην **Πελοπόννησο τον Μάρτιο του 1821** και απλώθηκε
> σε Στερεά και νησιά. Η άλωση της **Τριπολιτσάς** (1821) και η νίκη στα
> **Δερβενάκια** (1822) έδειξαν ότι ο Αγώνας μπορούσε να κρατηθεί.

Το **1822** ο **Δράμαλης** μπήκε στην Πελοπόννησο με μεγάλο στρατό για να
σβήσει την Επανάσταση. Ο Κολοκοτρώνης τον παγίδευσε στα στενά περάσματα, στα
**Δερβενάκια**, και ο οθωμανικός στρατός διαλύθηκε.

Την ίδια εποχή οι επαναστάτες οργάνωσαν και **κυβέρνηση**. Η **Α΄ Εθνική
Συνέλευση της Επιδαύρου** (1821–1822) ψήφισε το πρώτο ελληνικό σύνταγμα.

## Ο αγώνας στη θάλασσα

Τα νησιά **Ύδρα**, **Σπέτσες** και **Ψαρά** είχαν πολλά εμπορικά καράβια,
που τώρα οπλίστηκαν και έγιναν πολεμικά. Ο οθωμανικός στόλος όμως είχε
πολύ μεγαλύτερα πλοία.

Γι' αυτό οι Έλληνες χρησιμοποίησαν τα **πυρπολικά**: παλιά καράβια γεμάτα
εύφλεκτα υλικά. Οι **μπουρλοτιέρηδες** τα κολλούσαν πάνω σε ένα εχθρικό
πλοίο, τους έβαζαν φωτιά και έφευγαν με μια βάρκα.

| Πρόσωπο                    | Τι θυμόμαστε                                                                 |
| -------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------- |
| **Ανδρέας Μιαούλης**       | ναύαρχος του ελληνικού στόλου, από την Ύδρα                                  |
| **Κωνσταντίνος Κανάρης**   | Ψαριανός μπουρλοτιέρης· το 1822 έκαψε τη ναυαρχίδα στη Χίο                   |
| **Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα** | Σπετσιώτισσα πλοιοκτήτρια· έδωσε τα καράβια και την περιουσία της στον Αγώνα |

*Το πυρπολικό του Κανάρη στη Χίο, σε πίνακα του Νικηφόρου Λύτρα, ζωγραφισμένο αρκετές δεκαετίες αργότερα. Οι μπουρλοτιέρηδες έχουν ήδη βάλει φωτιά και φεύγουν με τη βάρκα, ενώ η ναυαρχίδα καίγεται πίσω τους.*

Ο πόλεμος είχε και μεγάλο κόστος για τους αμάχους. Το **1822** η **Χίος**
καταστράφηκε και πολλοί κάτοικοί της σκοτώθηκαν ή πουλήθηκαν ως σκλάβοι.
Το **1824** καταστράφηκαν τα **Ψαρά**.

## Εμφύλιοι, Ιμπραήμ και Μεσολόγγι

Το **1823–1824** οι Έλληνες χωρίστηκαν σε αντίπαλες ομάδες και έγιναν
**εμφύλιοι πόλεμοι**. Ο Κολοκοτρώνης μάλιστα φυλακίστηκε για λίγο. Η διχόνοια
αποδυνάμωσε τον Αγώνα τη χειρότερη στιγμή.

Ο σουλτάνος ζήτησε βοήθεια από τον ηγεμόνα της Αιγύπτου. Το **1825** ο
γιος του, ο **Ιμπραήμ**, αποβιβάστηκε στην Πελοπόννησο με οργανωμένο στρατό.
Ο **Παπαφλέσσας** έπεσε μαχόμενος στο **Μανιάκι**, και ο Ιμπραήμ κατέστρεψε
χωριά και σοδειές.

Το **Μεσολόγγι** πολιορκούνταν από το 1825. Οι κάτοικοι άντεξαν πολλούς
μήνες, ώσπου τελείωσαν τα τρόφιμα. Τη νύχτα της **10ης προς 11η Απριλίου
1826** επιχείρησαν την **Έξοδο**: άνδρες, γυναίκες και παιδιά όρμησαν να
περάσουν μέσα από τις εχθρικές γραμμές. Λίγοι σώθηκαν, αλλά η θυσία τους
συγκλόνισε την Ευρώπη.

> **Πρόσεχε**
>
> Η Έξοδος του Μεσολογγίου ήταν **στρατιωτική ήττα**: η πόλη έπεσε. Έγινε όμως
> **σύμβολο**. Οι **φιλέλληνες**, Ευρωπαίοι που αγαπούσαν την Ελλάδα, έγραφαν,
> ζωγράφιζαν και μάζευαν χρήματα για τους Έλληνες. Ο Άγγλος ποιητής **λόρδος
> Βύρων** είχε πεθάνει στο Μεσολόγγι το 1824.

## Το Ναβαρίνο

Η κοινή γνώμη στην Ευρώπη πίεζε τις κυβερνήσεις. Η **Αγγλία**, η **Γαλλία**
και η **Ρωσία** συμφώνησαν να σταματήσει ο πόλεμος και να γίνει η Ελλάδα
αυτόνομη. Έστειλαν τους στόλους τους στην Πελοπόννησο.

Στις **20 Οκτωβρίου 1827**, στον όρμο του **Ναβαρίνου** (Πύλος), οι τρεις
στόλοι συγκρούστηκαν με τον οθωμανοαιγυπτιακό στόλο και τον κατέστρεψαν. Ο
Ιμπραήμ έμεινε χωρίς ενισχύσεις από τη θάλασσα και αργότερα έφυγε από τον
Μοριά. Η έκβαση του Αγώνα είχε πια κριθεί.

*Η ναυμαχία του Ναβαρίνου σε πίνακα του Γάλλου ζωγράφου Αμβρουάζ Γκαρνερέ. Μέσα στον όρμο οι στόλοι πολεμούν ανάμεσα σε καπνούς. Πρόσεξε πόσα πλοία χωρούσαν στον κόλπο της Πύλου.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την Καλαμάτα στο Ναβαρίνο*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα μικρό πυρπολικό μπορούσε να καταστρέψει ένα τεράστιο πολεμικό πλοίο. Γιατί οι Έλληνες βασίστηκαν σε αυτό το όπλο;

1. Τα ελληνικά καράβια ήταν οπλισμένα εμπορικά πλοία, μικρότερα και με λιγότερα κανόνια από τα οθωμανικά.
2. Σε μια κανονική ναυμαχία με κανόνια θα έχαναν. Τα καράβια όμως τότε ήταν ξύλινα, με πανιά και πίσσα, και έπιαναν εύκολα φωτιά.
3. Το πυρπολικό αξιοποιούσε αυτή την αδυναμία: με θάρρος και ταχύτητα, λίγοι ναύτες μπορούσαν να κάψουν ένα πλοίο πολύ μεγαλύτερο από το δικό τους.

### Παράδειγμα 2: Το 1826 το Μεσολόγγι έπεσε, αλλά το 1827 οι Μεγάλες Δυνάμεις πολέμησαν στο Ναβαρίνο. Πώς συνδέονται αυτά τα δύο;

1. Η Έξοδος έγινε γνωστή σε όλη την Ευρώπη από εφημερίδες, ποιήματα και πίνακες ζωγραφικής.
2. Ο φιλελληνισμός δυνάμωσε και οι πολίτες πίεζαν τις κυβερνήσεις τους να βοηθήσουν τους Έλληνες.
3. Οι κυβερνήσεις είχαν και δικά τους συμφέροντα στην περιοχή. Όταν συμφώνησαν μεταξύ τους, έστειλαν στόλους, και το **Ναβαρίνο** έκρινε τον πόλεμο. Μια ήττα βοήθησε έτσι στην τελική νίκη.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια πόλη μπήκαν ο Κολοκοτρώνης, ο Μαυρομιχάλης και ο Παπαφλέσσας στις 23 Μαρτίου 1821;
   - Στην Καλαμάτα
   - Στην Τριπολιτσά
   - Στο Μεσολόγγι
   - Στην Οδησσό
2. Γιατί ήταν τόσο σημαντική η άλωση της Τριπολιτσάς;
   - Γιατί ήταν το οθωμανικό κέντρο του Μοριά
   - Γιατί ήταν η πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας
   - Γιατί εκεί ναυλοχούσε ο οθωμανικός στόλος
   - Γιατί εκεί έγινε η ναυμαχία που τελείωσε τον πόλεμο
3. Τι συνέβη στα Δερβενάκια το 1822;
   - Ο Κολοκοτρώνης διέλυσε τον στρατό του Δράμαλη
   - Ο Ιμπραήμ αποβιβάστηκε στην Πελοπόννησο
   - Ψηφίστηκε το πρώτο ελληνικό σύνταγμα
   - Ο Κανάρης έκαψε την οθωμανική ναυαρχίδα
4. Τι ήταν ένα πυρπολικό;
   - Ένα παλιό καράβι γεμάτο εύφλεκτα υλικά
   - Ένα μεγάλο πολεμικό πλοίο με πολλά κανόνια
   - Ένα κανόνι που έριχνε φωτιά από τη στεριά
   - Ένα καράβι που μετέφερε τρόφιμα στους πολιορκημένους
5. Ποιο από τα παρακάτω πρόσωπα συνδέεται με τις Σπέτσες και τη δωρεά καραβιών στον Αγώνα;
   - Η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα
   - Ο Κωνσταντίνος Κανάρης
   - Ο Ανδρέας Μιαούλης
   - Ο Αθανάσιος Διάκος
6. Τι θα μπορούσε να είχε γίνει αν οι Έλληνες δεν είχαν χωριστεί σε εμφύλιους το 1823–1824;
   - Θα ήταν πιο δυνατοί και ενωμένοι όταν ήρθε ο Ιμπραήμ
   - Ο Ιμπραήμ δεν θα είχε ακούσει ποτέ για την Επανάσταση
   - Δεν θα χρειαζόταν κανένας στόλος
   - Τίποτα δεν θα άλλαζε, γιατί η διχόνοια δεν επηρεάζει έναν πόλεμο
7. Γιατί οι πολιορκημένοι του Μεσολογγίου αποφάσισαν την Έξοδο τον Απρίλιο του 1826;
   - Γιατί είχαν τελειώσει τα τρόφιμα
   - Γιατί είχε ήδη γίνει η ναυμαχία του Ναβαρίνου
   - Γιατί ο εχθρός είχε φύγει
   - Γιατί τους το διέταξε ο λόρδος Βύρων
8. Ποιες χώρες έστειλαν τους στόλους τους στο Ναβαρίνο το 1827;
   - Η Αγγλία, η Γαλλία και η Ρωσία
   - Η Αυστρία, η Πρωσία και η Ρωσία
   - Η Αίγυπτος και η Οθωμανική Αυτοκρατορία
   - Η Ύδρα, οι Σπέτσες και τα Ψαρά

## Ασκήσεις

1. Ποιος Ψαριανός μπουρλοτιέρης έκαψε την οθωμανική ναυαρχίδα στη Χίο το 1822;
2. Στη γραμμή του χρόνου η χρονιά ενός γεγονότος έχει μείνει κενή. Ποια χρονιά έγινε η Έξοδος του Μεσολογγίου;
   *Γραμμή του χρόνου της Επανάστασης από το 1821 ως το Ναβαρίνο· η χρονιά της Εξόδου του Μεσολογγίου είναι κενή.*
3. Γιατί η άφιξη του Ιμπραήμ το 1825 έφερε την Επανάσταση σε τόσο μεγάλο κίνδυνο;
4. «Το Ελληνικό Έθνος, κάτω από τη φρικτή οθωμανική κυριαρχία, μη μπορώντας να σηκώσει τον βαρύτατο ζυγό της τυραννίας, και αφού τον αποτίναξε με μεγάλες θυσίες, κηρύσσει σήμερα με τους νόμιμους αντιπροσώπους του, μπροστά σε Θεό και ανθρώπους, την πολιτική του ύπαρξη και ανεξαρτησία.» — Α΄ Εθνική Συνέλευση της Επιδαύρου, 1 Ιανουαρίου 1822. Ποιος μιλά εδώ, σε ποιους, και γιατί ήταν σημαντικό να γραφτεί ενώ ο πόλεμος συνεχιζόταν;
5. Τι έκρινε περισσότερο το αποτέλεσμα της Επανάστασης: οι αγώνες των ίδιων των Ελλήνων ή η ναυμαχία του Ναβαρίνου; Τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/revolution-1821
