# Αναγέννηση, ανακαλύψεις και επαναστάσεις

> Τυπογραφία, τα καράβια του Κολόμβου, Αμερικανική και Γαλλική Επανάσταση: ο κόσμος που ενέπνευσε το 1821.

Ιστορία, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/renaissance-discoveries-revolutions

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν η Αναγέννηση και ο Ανθρωπισμός, και τι έδωσαν σε αυτά οι Έλληνες λόγιοι.
- Να περιγράφεις πώς η τυπογραφία άλλαξε τη διάδοση της γνώσης.
- Να αναφέρεις τις μεγάλες ανακαλύψεις και τις συνέπειές τους, για την Ευρώπη και για τους λαούς της Αμερικής.
- Να εξηγείς τις ιδέες της Αμερικανικής και της Γαλλικής Επανάστασης και πώς έφτασαν στους Έλληνες.

## Η Αναγέννηση: οι αρχαίοι ξαναδιαβάζονται

Τον **14ο αιώνα**, πρώτα στις πόλεις της **Ιταλίας** όπως η Φλωρεντία και η
Βενετία, κάποιοι λόγιοι άρχισαν να ψάχνουν και να μελετούν τα έργα των
αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων. Θαύμαζαν τη φιλοσοφία, την ποίηση και την τέχνη
τους, και ήθελαν να τις κάνουν ξανά ζωντανές.

Αυτή η «ξαναγέννηση» της αρχαίας γνώσης ονομάστηκε **Αναγέννηση** και
κράτησε ως τον 16ο αιώνα. Μαζί της γεννήθηκε ο **Ανθρωπισμός**: η ιδέα ότι ο
**άνθρωπος**, με το μυαλό και τις ικανότητές του, αξίζει να βρίσκεται στο
κέντρο της μελέτης και της τέχνης.

Οι καλλιτέχνες της Αναγέννησης ζωγράφιζαν ανθρώπους με αληθινές αναλογίες,
με βάθος και φως. Οι πιο γνωστοί είναι ο **Λεονάρντο ντα Βίντσι**, ο
**Μιχαήλ Άγγελος** και ο **Ραφαήλ**. Ανάμεσά τους ξεχώρισε και ένας Κρητικός,
ο **Δομήνικος Θεοτοκόπουλος**, που έγινε διάσημος στην Ισπανία ως **Ελ Γκρέκο**
(«ο Έλληνας»).

*Η «Άποψη του Τολέδου», πίνακας του Ελ Γκρέκο από τα χρόνια γύρω στο 1600. Το Τολέδο είναι η πόλη της Ισπανίας όπου έζησε και δούλεψε. Δες τον ουρανό: σκοτεινός και ταραγμένος, σαν να έρχεται καταιγίδα.*

### Οι Έλληνες λόγιοι στην Ιταλία

Για να διαβάσεις Πλάτωνα και Όμηρο, έπρεπε να ξέρεις **αρχαία ελληνικά**. Στη
Δύση λίγοι τα ήξεραν. Τα δίδαξαν Βυζαντινοί λόγιοι που ήρθαν στην Ιταλία:

- ο **Μανουήλ Χρυσολωράς** δίδαξε ελληνικά στη Φλωρεντία από το **1397**,
- ο **Βησσαρίων** δώρισε τη μεγάλη του βιβλιοθήκη με ελληνικά χειρόγραφα στη
  Βενετία (**1468**), όπου φυλάγεται ακόμα,
- μετά την **Άλωση της Κωνσταντινούπολης** (**1453**) ήρθαν πολλοί ακόμα,
  φέρνοντας μαζί τους βιβλία.

## Η τυπογραφία

Ως τότε κάθε βιβλίο **αντιγραφόταν με το χέρι**, γράμμα γράμμα. Ένα αντίγραφο
ήθελε μήνες, και ήταν τόσο ακριβό που λίγοι μπορούσαν να το αγοράσουν.

Γύρω στο **1450** ο Γερμανός **Ιωάννης Γουτεμβέργιος** (Gutenberg) έφτιαξε στο
Μάιντς ένα **πιεστήριο με κινητά μεταλλικά στοιχεία**: κάθε γράμμα ήταν ένα
μικρό μεταλλικό κομμάτι, που το έβαζες σε σειρά, το μελάνωνες και το πίεζες
πάνω στο χαρτί. Με τα ίδια στοιχεία τύπωνες εκατοντάδες ίδιες σελίδες, και
μετά τα ξανάστηνες για την επόμενη.

*Αντίγραφο ενός ξύλινου πιεστηρίου σαν του Γουτεμβέργιου, σε μουσείο τυπογραφίας στη Γαλλία. Ο τυπογράφος τραβούσε το χερούλι, η βίδα κατέβαινε και πίεζε το χαρτί πάνω στα μελανωμένα γράμματα. Δες τις στοίβες: εκατοντάδες ίδιες σελίδες.*

Τα βιβλία έγιναν **πολλά και φτηνότερα**, και οι ιδέες ταξίδευαν πια πιο
γρήγορα από ποτέ. Το **1488** τυπώθηκε στη Φλωρεντία για πρώτη φορά ο
**Όμηρος**, με την επιμέλεια του Αθηναίου λόγιου **Δημητρίου Χαλκοκονδύλη**. Λίγο
αργότερα, στο τυπογραφείο του **Άλδου Μανούτιου** στη Βενετία, Κρητικοί λόγιοι
όπως ο **Μάρκος Μουσούρος** ετοίμαζαν εκδόσεις αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων. Η
Βενετία έγινε για αιώνες το μεγάλο κέντρο του ελληνικού βιβλίου.

## Οι μεγάλες ανακαλύψεις

Οι Ευρωπαίοι ήθελαν **μπαχαρικά**, μετάξι και άλλα πολύτιμα προϊόντα της
Ινδίας και της Κίνας. Μετά το 1453 οι δρόμοι της στεριάς προς την Ανατολή
περνούσαν από τα εδάφη των Οθωμανών, και τα προϊόντα έφταναν πανάκριβα.
Έψαξαν λοιπόν **δρόμο από τη θάλασσα**.

Τώρα είχαν και τα μέσα: γρήγορα και γερά πλοία, την **πυξίδα** και καλύτερους
χάρτες.

| Χρονιά        | Θαλασσοπόρος                                | Τι έκανε                                                                                                                |
| ------------- | ------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **1492**      | **Χριστόφορος Κολόμβος**, για την Ισπανία   | πλέοντας δυτικά για να φτάσει στην Ινδία, έφτασε σε νησιά της **Αμερικής**                                              |
| **1498**      | **Βάσκο ντα Γκάμα**, για την Πορτογαλία     | γύρισε την Αφρική από τον νότο και έφτασε στην **Ινδία**                                                                |
| **1519–1522** | **Φερδινάνδος Μαγγελάνος**, για την Ισπανία | η αποστολή του έκανε τον **πρώτο γύρο της Γης**· ο ίδιος σκοτώθηκε στον δρόμο, και τον γύρο τον ολοκλήρωσε ο **Ελκάνο** |

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Κολόμβος **δεν** «ανακάλυψε» μια άδεια ήπειρο. Στην Αμερική ζούσαν ήδη
> εκατομμύρια άνθρωποι, με μεγάλους πολιτισμούς, όπως οι **Αζτέκοι** και οι
> **Ίνκας**. Ήταν ανακάλυψη **για τους Ευρωπαίους**.
>
> Και ο ίδιος πέθανε πιστεύοντας ότι είχε φτάσει στην Ασία. Γι' αυτό οι κάτοικοι
> της Αμερικής ονομάστηκαν λανθασμένα «Ινδιάνοι».

Οι συνέπειες ήταν τεράστιες, και όχι ίδιες για όλους:

- Στην Ευρώπη ήρθαν νέα φυτά: **ντομάτα, πατάτα, καλαμπόκι, κακάο**. Τα
  ευρωπαϊκά κράτη έγιναν πλούσια από το εμπόριο και το ασήμι της Αμερικής.
- Για τους λαούς της Αμερικής ήρθε η **κατάκτηση**. Πολέμοι, σκληρή
  καταναγκαστική εργασία και κυρίως **αρρώστιες** από την Ευρώπη, όπως η
  ευλογιά, σκότωσαν το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού τους.
- Εκατομμύρια **Αφρικανοί** μεταφέρθηκαν με τη βία στην Αμερική ως **δούλοι**.

Την ίδια εποχή άλλαξε και η εικόνα του ουρανού: το **1543** ο
**Κοπέρνικος** έγραψε ότι η Γη γυρίζει γύρω από τον Ήλιο, και όχι ο Ήλιος γύρω
από τη Γη.

## Από τον Διαφωτισμό στις επαναστάσεις

Τον 18ο αιώνα οι ιδέες του **Διαφωτισμού**, που θα δεις αναλυτικά σε επόμενη
ενότητα, έλεγαν ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι. Δύο
επαναστάσεις προσπάθησαν να τις κάνουν πράξη.

### Η Αμερικανική Επανάσταση (1776)

Στη βόρεια Αμερική υπήρχαν **δεκατρείς αποικίες** της Μεγάλης Βρετανίας. Οι
άποικοι πλήρωναν φόρους που αποφάσιζε η βρετανική Βουλή, χωρίς να έχουν εκεί
δικούς τους αντιπροσώπους. Η σύγκρουση έγινε πόλεμος.

Στις **4 Ιουλίου 1776** οι αποικίες κήρυξαν την **ανεξαρτησία** τους. Μετά από
χρόνια πολέμου, το **1783** η Βρετανία την αναγνώρισε, και γεννήθηκαν οι
**Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής**: μια χώρα **χωρίς βασιλιά**, με γραπτό
Σύνταγμα (1787) και πρόεδρο που τον εκλέγουν.

### Η Γαλλική Επανάσταση (1789)

Στη Γαλλία ο βασιλιάς είχε απόλυτη εξουσία. Οι ευγενείς και ο κλήρος είχαν
προνόμια και πλήρωναν λίγους φόρους, ενώ ο λαός πλήρωνε τους περισσότερους
και συχνά πεινούσε.

Στις **14 Ιουλίου 1789** ο λαός του Παρισιού κατέλαβε τη **Βαστίλη**, μια φυλακή
που ήταν σύμβολο της βασιλικής εξουσίας. Τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου η
Εθνοσυνέλευση ψήφισε τη **Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του
Πολίτη**. Το πρώτο της άρθρο λέει:

> Οι άνθρωποι γεννιούνται και μένουν ελεύθεροι και ίσοι στα δικαιώματα.
>
> — Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη, 1789, άρθρο 1 (δική μας απόδοση)

Το σύνθημα της Επανάστασης ήταν **«Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφότητα»**. Το 1792
η Γαλλία έγινε **δημοκρατία**.

> **Κλειδί**
>
> Η Αναγέννηση ξαναζωντάνεψε την αρχαία γνώση. Η τυπογραφία τη μοίρασε σε
> πολλούς. Οι ανακαλύψεις άνοιξαν τον κόσμο, με μεγάλο κέρδος για την Ευρώπη
> και μεγάλη καταστροφή για τους λαούς της Αμερικής. Και οι δύο επαναστάσεις
> έδειξαν ότι ένας λαός μπορεί να **διώξει την εξουσία που δεν διάλεξε** και να
> γράψει μόνος του τους νόμους του.
>
> Οι Έλληνες, που ζούσαν υπό οθωμανική κυριαρχία, διάβασαν αυτές τις ιδέες
> στα βιβλία που τύπωναν στη Βενετία και στη Βιέννη. Από εκεί ξεκινά ο δρόμος
> προς το **1821**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την Άλωση ως τη Βαστίλη*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας μοναχός του 1400 χρειάζεται περίπου έναν χρόνο για να αντιγράψει μία Βίβλο. Τι άλλαξε η τυπογραφία;

1. Με το χέρι, ένας αντιγραφέας βγάζει **ένα** βιβλίο τον χρόνο. Για εκατό αντίγραφα θα χρειαζόταν εκατό χρόνια, ή εκατό αντιγραφείς.
2. Με το πιεστήριο, μόλις στηθεί μια σελίδα, τυπώνεται όσες φορές θέλεις. Ο Γουτεμβέργιος τύπωσε περίπου **180** Βίβλους μέσα σε λίγα χρόνια.
3. Κάθε αντίτυπο κόστιζε έτσι πολύ λιγότερο, και τα βιβλία έφτασαν σε περισσότερους ανθρώπους.
4. Μια ιδέα που τυπωνόταν σε εκατοντάδες αντίτυπα δεν μπορούσε πια να σβήσει εύκολα.

   Η τυπογραφία δεν έκανε τα βιβλία μόνο φτηνότερα· έκανε τις ιδέες πιο δύσκολο να χαθούν.

### Παράδειγμα 2: Γιατί ένας Έλληνας έμπορος του 1800 θα ενδιαφερόταν για τη Γαλλική Επανάσταση;

1. Ο Έλληνας έμπορος ζει υπό οθωμανική κυριαρχία: δεν διαλέγει ποιος τον κυβερνά και δεν έχει ίσα δικαιώματα με τους μουσουλμάνους.
2. Η Γαλλική Επανάσταση λέει ότι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι, και ότι ένας λαός μπορεί να αλλάξει την εξουσία που τον καταπιέζει.
3. Ταξιδεύοντας στη Δύση, διαβάζει αυτές τις ιδέες σε βιβλία και εφημερίδες.
4. Σκέφτεται: αν το έκαναν οι Γάλλοι και οι Αμερικανοί, γιατί όχι και οι Έλληνες;

   Οι ιδέες δεν έκαναν μόνες τους την Επανάσταση του 1821, αλλά έδωσαν στους Έλληνες τα λόγια και το παράδειγμα.

## Ερωτήσεις

1. Τι «ξαναγεννήθηκε» στην Αναγέννηση;
   - Η γνώση και η τέχνη των αρχαίων
   - Η εξουσία των Ρωμαίων αυτοκρατόρων
   - Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία μετά το 1453
   - Οι αρχαίοι Ολυμπιακοί Αγώνες
2. Τι έβαζε στο κέντρο ο Ανθρωπισμός;
   - Τον άνθρωπο και τις ικανότητές του
   - Τον βασιλιά και την εξουσία του
   - Το εμπόριο και τα μπαχαρικά
   - Τη Γη και τη θέση της στο σύμπαν
3. Πώς βοήθησαν οι Βυζαντινοί λόγιοι την Αναγέννηση;
   - Δίδαξαν ελληνικά και έφεραν χειρόγραφα
   - Έφτιαξαν το πρώτο πιεστήριο στην Ιταλία
   - Ζωγράφισαν τα έργα του Λεονάρντο
   - Οδήγησαν τα πλοία του Κολόμβου
4. Τι ήταν το καινούργιο στο πιεστήριο του Γουτεμβέργιου;
   - Τα κινητά μεταλλικά γράμματα
   - Το χαρτί που έγραφε πάνω
   - Το μελάνι που χρησιμοποιούσε
   - Τα πρώτα ελληνικά γράμματα
5. Γιατί οι Ευρωπαίοι έψαξαν θαλάσσιο δρόμο για την Ινδία;
   - Οι δρόμοι της στεριάς περνούσαν από τους Οθωμανούς
   - Ήθελαν να γλιτώσουν από μια επιδημία της Ευρώπης
   - Ήθελαν να αποδείξουν ότι η Γη είναι στρογγυλή
   - Η Ινδία είχε κηρύξει πόλεμο στην Ευρώπη
6. Τι σήμαιναν οι ανακαλύψεις για τους λαούς της Αμερικής;
   - Κατάκτηση, αρρώστιες και θάνατο
   - Νέα φυτά όπως η ντομάτα
   - Πλούτο από το ευρωπαϊκό εμπόριο
   - Τίποτα, γιατί ήταν ακατοίκητη
7. Τι κήρυξαν οι δεκατρείς αμερικανικές αποικίες στις 4 Ιουλίου 1776;
   - Την ανεξαρτησία τους από τη Βρετανία
   - Την ένωσή τους με τη Γαλλία
   - Τον πρώτο τους βασιλιά
   - Την κατάργηση κάθε φόρου
8. Γιατί η κατάληψη της Βαστίλης έγινε το σύμβολο της Γαλλικής Επανάστασης;
   - Γιατί η φυλακή συμβόλιζε τη βασιλική εξουσία
   - Γιατί εκεί ζούσε τότε ο βασιλιάς της Γαλλίας
   - Γιατί εκεί υπογράφτηκε η ανεξαρτησία της Αμερικής
   - Γιατί εκεί τύπωσε τα βιβλία του ο Γουτεμβέργιος

## Ασκήσεις

1. Με ποιο όνομα έγινε διάσημος στην Ισπανία ο Κρητικός ζωγράφος Δομήνικος Θεοτοκόπουλος;
2. Στη γραμμή του χρόνου η χρονιά ενός γεγονότος έχει μείνει κενή. Ποια χρονιά έφτασε ο Κολόμβος στην Αμερική;
   *Γραμμή του χρόνου από την Άλωση της Πόλης ως τον Κοπέρνικο· η χρονιά του ταξιδιού του Κολόμβου είναι κενή.*
3. Γιατί η Βενετία έγινε σημαντική για την ελληνική παιδεία μετά την τυπογραφία;
4. «Θεωρούμε αυτονόητες τις εξής αλήθειες: ότι όλοι οι άνθρωποι πλάστηκαν ίσοι, ότι ο Δημιουργός τούς έδωσε ορισμένα δικαιώματα που κανείς δεν μπορεί να τους πάρει, και ότι ανάμεσα σε αυτά είναι η ζωή, η ελευθερία και η αναζήτηση της ευτυχίας.» — Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, 4 Ιουλίου 1776 (δική μας απόδοση). Ποια δικαιώματα ονομάζει η Διακήρυξη, και ποιοι άνθρωποι εκείνης της εποχής δεν τα απόλαυσαν στην πράξη;
5. Οι μεγάλες ανακαλύψεις έφεραν στην Ευρώπη πλούτο και νέα φυτά, και στους λαούς της Αμερικής καταστροφή. Πώς πρέπει να τις θυμόμαστε σήμερα; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/renaissance-discoveries-revolutions
