# Οι Έλληνες στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας

> Φόροι, κοινότητες, κλέφτες και αρματολοί.

Ιστορία, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/ottoman-rule

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν το μιλλέτ και ποιος ήταν ο ρόλος του Πατριαρχείου.
- Να περιγράφεις τους κύριους φόρους και το παιδομάζωμα.
- Να ξεχωρίζεις τους κλέφτες από τους αρματολούς και να εξηγείς τον ρόλο των κοινοτήτων.
- Να αναγνωρίζεις ποιες ελληνικές περιοχές έμειναν για πολύ καιρό στους Βενετούς.

## Μια αυτοκρατορία με πολλούς λαούς

Το 1453 οι Οθωμανοί κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη. Μέσα στα επόμενα χρόνια
πέρασαν στα χέρια τους σχεδόν όλες οι περιοχές όπου ζούσαν Έλληνες. Η
οθωμανική κυριαρχία κράτησε σε πολλά μέρη σχεδόν **τέσσερις αιώνες**.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν τεράστια: απλωνόταν σε τρεις ηπείρους και
ζούσαν σε αυτήν Τούρκοι, Έλληνες, Άραβες, Σέρβοι, Βούλγαροι, Αρμένιοι, Εβραίοι
και πολλοί άλλοι. Επικεφαλής ήταν ο **σουλτάνος**.

Για να κυβερνήσουν τόσους λαούς, οι Οθωμανοί δεν τους χώριζαν με βάση τη
γλώσσα, αλλά με βάση τη **θρησκεία**.

## Το μιλλέτ και το Πατριαρχείο

Κάθε θρησκευτική ομάδα ονομαζόταν **μιλλέτ**. Όλοι οι ορθόδοξοι χριστιανοί —
Έλληνες, Σέρβοι, Βούλγαροι, Ρουμάνοι και άλλοι — ανήκαν στο ίδιο μιλλέτ, το
**Ρουμ μιλλέτ**.

Επικεφαλής του ήταν ο **Οικουμενικός Πατριάρχης** στην Κωνσταντινούπολη. Ο
σουλτάνος Μωάμεθ Β΄ διόρισε πρώτο Πατριάρχη μετά την Άλωση τον Γεννάδιο
Σχολάριο. Το Πατριαρχείο δεν ήταν μόνο θρησκευτικό κέντρο:

- δίκαζε υποθέσεις γάμων, προικών και κληρονομιών των ορθοδόξων,
- φρόντιζε για εκκλησίες και σχολεία,
- ήταν υπεύθυνο απέναντι στον σουλτάνο για τη νομιμοφροσύνη των πιστών.

> **Κλειδί**
>
> Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία οι άνθρωποι χωρίζονταν κυρίως με βάση τη
> **θρησκεία** τους. Οι χριστιανοί μπορούσαν να κρατούν την πίστη τους, αλλά
> δεν είχαν τα ίδια δικαιώματα με τους μουσουλμάνους: πλήρωναν ειδικούς
> φόρους και δεν μπορούσαν να φτάσουν στα ανώτερα αξιώματα.

## Φόροι και παιδομάζωμα

Οι χριστιανοί υπήκοοι λέγονταν **ραγιάδες**. Πλήρωναν διάφορους φόρους:

| Φόρος                     | Τι ήταν                                                                               |
| ------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------- |
| Κεφαλικός φόρος (χαράτσι) | τον πλήρωνε κάθε ενήλικος άνδρας μη μουσουλμάνος, και έτσι δεν υπηρετούσε στον στρατό |
| Δεκάτη                    | ένα μέρος της σοδειάς, περίπου το ένα δέκατο                                          |
| Έκτακτοι φόροι            | για πολέμους ή ανάγκες του κράτους                                                    |

Βαρύτερο από όλα ήταν το **παιδομάζωμα**. Οι αρχές έπαιρναν από χριστιανικές
οικογένειες αγόρια, τα έκαναν μουσουλμάνους και τα εκπαίδευαν. Τα
περισσότερα γίνονταν **γενίτσαροι**, στρατιώτες του σουλτάνου, ενώ λίγα
έφταναν σε υψηλές θέσεις της διοίκησης. Για τις οικογένειες ήταν μεγάλος
πόνος. Το παιδομάζωμα έγινε σιγά σιγά πιο σπάνιο και στις αρχές του 18ου
αιώνα είχε σταματήσει.

Για να γλιτώσουν από τους φόρους ή τις πιέσεις, κάποιοι άλλαξαν θρησκεία
(**εξισλαμισμός**), ενώ άλλοι έφυγαν σε ορεινά χωριά ή σε άλλες χώρες.

## Κοινότητες και προεστοί

Σε κάθε χωριό ή πόλη οι χριστιανοί είχαν τη δική τους **κοινότητα**. Κάθε
χρόνο διάλεγαν τους **προεστούς** (ή κοτζαμπάσηδες), συνήθως τους πιο
πλούσιους και σεβαστούς κατοίκους. Οι προεστοί:

- μοίραζαν και μάζευαν τους φόρους για λογαριασμό των Οθωμανών,
- εκπροσωπούσαν το χωριό μπροστά στις αρχές,
- φρόντιζαν δρόμους, βρύσες, εκκλησίες και σχολεία.

Κάποιες κοινότητες έγιναν ονομαστές για τον πλούτο και την οργάνωσή τους,
όπως τα **Αμπελάκια** στη Θεσσαλία και τα χωριά του **Ζαγορίου** στην Ήπειρο.

*Το αρχοντικό Σβαρτς στα Αμπελάκια, σπίτι πλούσιου εμπόρου του 18ου αιώνα. Τα νήματα που έβαφαν κόκκινα στα Αμπελάκια πουλιούνταν ως τη Βιέννη. Πρόσεξε τους ξύλινους εξώστες στους πάνω ορόφους: εκεί ήταν τα δωμάτια της οικογένειας.*

## Κλέφτες και αρματολοί

Στα βουνά ζούσαν ένοπλες ομάδες χριστιανών.

- Οι **κλέφτες** είχαν ανέβει στα βουνά για να μην υποταχθούν ή επειδή τους
  καταδίωκαν. Ζούσαν έξω από τον νόμο και χτυπούσαν Οθωμανούς αξιωματούχους
  αλλά και πλούσιους.
- Οι **αρματολοί** ήταν ένοπλοι χριστιανοί που οι ίδιες οι οθωμανικές αρχές
  προσλάμβαναν για να φυλάνε τα περάσματα και να κυνηγούν τους κλέφτες. Η
  περιοχή τους λεγόταν **αρματολίκι**.

Τα όρια ανάμεσά τους ήταν ρευστά: ένας αρματολός που έχανε το αρματολίκι του
γινόταν κλέφτης, και ένας κλέφτης μπορούσε να γίνει αρματολός. Τη ζωή τους
την τραγούδησαν τα **κλέφτικα τραγούδια**, και πολλοί από αυτούς πολέμησαν
αργότερα στην Επανάσταση του 1821.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος το έκανε;*

## Οι περιοχές των Βενετών

Δεν πέρασαν όλοι οι Έλληνες στους Οθωμανούς την ίδια εποχή. Η **Βενετία**
κράτησε για πολύ καιρό νησιά και λιμάνια.

- Η **Κρήτη** έμεινε βενετική ως το **1669**, όταν έπεσε ο Χάνδακας (το
  σημερινό Ηράκλειο) ύστερα από πολιορκία πάνω από είκοσι χρόνια. Εκεί
  άνθισαν η ζωγραφική και η λογοτεχνία: ο **Ερωτόκριτος** του Βιτσέντζου
  Κορνάρου γράφτηκε στη βενετοκρατούμενη Κρήτη.
- Τα **Επτάνησα** έμειναν για αιώνες στους Βενετούς, ως το **1797**. Η
  Κέρκυρα δεν έγινε ποτέ οθωμανική· οθωμανική ήταν για πολύ καιρό μόνο η
  Λευκάδα (ως το 1684), και η Κεφαλονιά για λίγα χρόνια. Γι' αυτό τα νησιά
  έχουν ως σήμερα ιταλικές επιρροές στη μουσική, στην αρχιτεκτονική και στη
  γλώσσα.

*Το βενετικό φρούριο στο λιμάνι του Ηρακλείου, του παλιού Χάνδακα. Ψάξε στα αριστερά το ανάγλυφο λιοντάρι: είναι το λιοντάρι του Αγίου Μάρκου, το σήμα της Βενετίας.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την Άλωση ως το τέλος της Βενετίας*

> **Πρόσεχε**
>
> «Τουρκοκρατία» δεν σημαίνει ότι όλοι οι Έλληνες ζούσαν παντού και πάντα
> με τον ίδιο τρόπο. Άλλη ήταν η ζωή σε ένα ορεινό χωριό με προνόμια, άλλη
> σε έναν κάμπο με τσιφλίκια, άλλη στη βενετική Κέρκυρα. Και ο καθημερινός
> άνθρωπος, χριστιανός ή μουσουλμάνος, δούλευε, εμπορευόταν και ζούσε δίπλα
> στους γείτονές του.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας αρματολός χάνει το αρματολίκι του και ανεβαίνει στο βουνό. Τι έγινε τώρα;

1. Ως αρματολός είχε άδεια από τις οθωμανικές αρχές να κρατά όπλα και να φυλάει μια περιοχή.
2. Χωρίς το αρματολίκι δεν έχει πια επίσημη θέση, αλλά κρατά τα όπλα και τους άνδρες του.
3. Ζει πια στο βουνό έξω από τον νόμο: έγινε **κλέφτης**. Γι' αυτό λέμε ότι τα όρια ανάμεσα στους δύο ήταν ρευστά.

### Παράδειγμα 2: Ένας κάτοικος της Κέρκυρας το 1700 και ένας κάτοικος της Κρήτης το 1700: ποιος ζει υπό οθωμανική κυριαρχία;

1. Η Κρήτη πέρασε στους Οθωμανούς το 1669, άρα το 1700 ήταν ήδη οθωμανική.
2. Η Κέρκυρα, όπως όλα τα Επτάνησα, έμεινε στους Βενετούς ως το 1797.
3. Υπό οθωμανική κυριαρχία ζει ο κάτοικος της **Κρήτης**. Ο κάτοικος της Κέρκυρας ζει υπό βενετική κυριαρχία.

## Ερωτήσεις

1. Με ποιο κριτήριο χώριζαν οι Οθωμανοί τους υπηκόους τους σε μιλλέτ;
   - Με βάση τη θρησκεία
   - Με βάση τη γλώσσα
   - Με βάση τον πλούτο
   - Με βάση την περιοχή όπου ζούσαν
2. Ποιος ήταν επικεφαλής των ορθοδόξων χριστιανών της αυτοκρατορίας;
   - Ο Οικουμενικός Πατριάρχης
   - Ο σουλτάνος
   - Ο αρχηγός των αρματολών
   - Ο προεστός της Κωνσταντινούπολης
3. Ποιος πλήρωνε τον κεφαλικό φόρο;
   - Οι ενήλικοι άνδρες που δεν ήταν μουσουλμάνοι
   - Όλοι οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας
   - Μόνο οι έμποροι
   - Μόνο τα παιδιά
4. Τι ήταν το παιδομάζωμα;
   - Η αρπαγή αγοριών για να γίνουν γενίτσαροι
   - Ένα κρυφό σχολείο για παιδιά
   - Ένας φόρος πάνω στη σοδειά
   - Η γιορτή των παιδιών σε κάθε χωριό
5. Ποια είναι η βασική διαφορά αρματολών και κλεφτών;
   - Οι αρματολοί είχαν άδεια από τις αρχές
   - Οι αρματολοί ήταν μουσουλμάνοι
   - Οι κλέφτες ζούσαν στις πόλεις
   - Δεν είχαν καμία σχέση μεταξύ τους
6. Ποιο από τα παρακάτω ήταν έργο των προεστών μιας κοινότητας;
   - Να μοιράζουν και να μαζεύουν τους φόρους
   - Να διορίζουν τον Πατριάρχη
   - Να διοικούν τον στρατό των γενιτσάρων
   - Να φυλάνε τα ορεινά περάσματα
7. Ως πότε έμεινε η Κρήτη στους Βενετούς;
   - Ως το 1669
   - Ως το 1453
   - Ως το 1797
   - Ως το 1821
8. Γιατί τα Επτάνησα έχουν ως σήμερα έντονες ιταλικές επιρροές;
   - Γιατί έμειναν για αιώνες στους Βενετούς
   - Γιατί εκεί ζούσαν μόνο Ιταλοί
   - Γιατί ήταν οθωμανικά ως το 1797
   - Γιατί εκεί ήταν η έδρα του Πατριαρχείου

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονταν οι εκλεγμένοι άρχοντες μιας χριστιανικής κοινότητας;
2. Στη γραμμή του χρόνου λείπει τι έγινε το 1669. Ποιο μεγάλο νησί πέρασε τότε από τους Βενετούς στους Οθωμανούς;
   *Γραμμή του χρόνου από την Άλωση της Πόλης ως το τέλος της Βενετίας· το γεγονός του 1669 είναι κενό.*
3. Γιατί ο Πατριάρχης ήταν τόσο σημαντικός για τους ορθόδοξους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, και όχι μόνο για τα θέματα της πίστης;
4. «Μάνα, σου λέω, δεν μπορώ τους Τούρκους να δουλεύω· δεν μπορώ, δεν υπομένω, βαρέθηκε η καρδιά μου. Θα πάρω το τουφέκι μου να πάω να γίνω κλέφτης, να κατοικήσω στα βουνά, στις έρημες ραχούλες.» — Δημοτικό κλέφτικο τραγούδι. Γιατί θέλει ο νέος να γίνει κλέφτης, και μπορούμε να πάρουμε το τραγούδι για πιστή εικόνα της ζωής των κλεφτών;
5. Η ζωή των Ελλήνων τον 18ο αιώνα δεν ήταν παντού ίδια. Αν μπορούσες να διαλέξεις, πού θα προτιμούσες να ζεις: σε ένα πλούσιο ορεινό χωριό όπως το Ζαγόρι, σε ένα βουνό ως κλέφτης ή στη βενετική Κέρκυρα; Γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/ottoman-rule
