# Ο Διαφωτισμός και ο Ρήγας

> Σχολεία, βιβλία και ένα όνειρο ελευθερίας για όλους τους λαούς των Βαλκανίων.

Ιστορία, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/enlightenment-rigas

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν ο Διαφωτισμός και πώς έφτασε στους Έλληνες.
- Να περιγράφεις τον ρόλο του εμπορίου και των σχολείων στην αφύπνιση του Γένους.
- Να αναφέρεις το έργο του Αδαμάντιου Κοραή.
- Να περιγράφεις τα έργα και το όραμα του Ρήγα Βελεστινλή.

## Το φως της γνώσης

Τον **18ο αιώνα** στην Ευρώπη απλώθηκε ένα κίνημα ιδεών που ονομάστηκε
**Διαφωτισμός**. Οι διαφωτιστές πίστευαν ότι:

- ο άνθρωπος πρέπει να σκέφτεται με τη **λογική** και να ελέγχει ό,τι του λένε,
- η **επιστήμη** και η **παιδεία** κάνουν τη ζωή καλύτερη,
- όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται **ελεύθεροι και ίσοι** και έχουν δικαιώματα.

Αυτές οι ιδέες βοήθησαν να γίνουν μεγάλες αλλαγές, όπως η **Γαλλική
Επανάσταση** του 1789. Έφτασαν και στους Έλληνες, και οι Έλληνες λόγιοι που
τις μετέφεραν δημιούργησαν τον **Νεοελληνικό Διαφωτισμό**.

## Έμποροι, βιβλία και σχολεία

Τον 18ο αιώνα πολλοί Έλληνες έγιναν επιτυχημένοι **έμποροι** και
**καραβοκύρηδες**. Ταξίδευαν και εγκαθίσταντο σε πόλεις όπως η **Βιέννη**, η
**Τεργέστη**, η **Βενετία** και η **Οδησσός**, όπου ίδρυσαν ελληνικές
παροικίες.

Εκεί γνώρισαν τις νέες ιδέες. Με τα χρήματά τους:

- **τύπωναν βιβλία** στα ελληνικά, κυρίως στη Βενετία και στη Βιέννη,
- **χρηματοδοτούσαν σχολεία** στον τόπο τους,
- έστελναν νέους να σπουδάσουν σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια.

Έτσι ιδρύθηκαν ή αναπτύχθηκαν σημαντικά σχολεία, όπως στα **Ιωάννινα**, στη
**Χίο**, στις **Κυδωνίες** (Αϊβαλί) και στη **Σμύρνη**. Σε αυτά
διδάσκονταν πια και μαθηματικά, φυσική και γεωγραφία.

> **Κλειδί**
>
> Ο Διαφωτισμός έφτασε στους Έλληνες μέσα από το **εμπόριο**: οι έμποροι
> γνώρισαν τις νέες ιδέες στην Ευρώπη και πλήρωσαν για **βιβλία και σχολεία**.
> Η παιδεία έκανε πολλούς να σκεφτούν ότι το Γένος μπορεί και πρέπει να
> γίνει ελεύθερο.

## Οι διδάσκαλοι του Γένους

Οι λόγιοι και δάσκαλοι που μόρφωσαν τους Έλληνες εκείνα τα χρόνια
ονομάστηκαν **διδάσκαλοι του Γένους**. Ανάμεσά τους ήταν ο **Ευγένιος
Βούλγαρης** και ο **Νικηφόρος Θεοτόκης**, που δίδαξαν φιλοσοφία και θετικές
επιστήμες, και ο **Κοσμάς ο Αιτωλός**, ένας μοναχός που γύριζε τα χωριά και
παρακινούσε τους κατοίκους να ανοίξουν σχολεία.

## Αδαμάντιος Κοραής

Ο **Αδαμάντιος Κοραής** (1748–1833) γεννήθηκε στη Σμύρνη, σπούδασε
γιατρός και έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο **Παρίσι**, όπου είδε
από κοντά τη Γαλλική Επανάσταση.

Πίστευε ότι πριν από την ελευθερία χρειάζεται **παιδεία**. Γι' αυτό
εξέδωσε αρχαίους Έλληνες συγγραφείς με προλόγους στους οποίους μιλούσε
στους συγχρόνους του για την ελευθερία, τη μόρφωση και τους νόμους. Ασχολήθηκε
επίσης πολύ με τη **γλώσσα**, αναζητώντας μια κοινή γραπτή γλώσσα για όλους
τους Έλληνες.

## Ρήγας Βελεστινλής

Ο **Ρήγας Βελεστινλής** (ή Φεραίος) γεννήθηκε το **1757** στο **Βελεστίνο**
της Θεσσαλίας. Έζησε στη Βλαχία και στη **Βιέννη**, μορφώθηκε και γνώρισε
τις ιδέες του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης.

Ονειρευόταν μια επανάσταση όχι μόνο των Ελλήνων, αλλά **όλων των λαών των
Βαλκανίων**. Στη Βιέννη τύπωσε τα έργα του, κυρίως το 1797:

| Έργο                      | Τι ήταν                                                                                               |
| ------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Θούριος**               | πολεμικό τραγούδι που καλούσε όλους τους λαούς να ξεσηκωθούν                                          |
| **Χάρτα**                 | μεγάλος χάρτης της Ελλάδας και των Βαλκανίων, σε δώδεκα φύλλα, με αρχαίες πόλεις και νομίσματα        |
| **Νέα Πολιτική Διοίκηση** | σχέδιο συντάγματος για ένα δημοκρατικό κράτος με ίσα δικαιώματα για όλους, όποια θρησκεία κι αν είχαν |

*Η Χάρτα του Ρήγα, με τα δώδεκα φύλλα της ενωμένα. Στο αριστερό φύλλο της τρίτης σειράς είναι ο τίτλος. Τα μικρά κυκλάκια πάνω στον χάρτη είναι σχέδια από αρχαία νομίσματα των πόλεων κάθε περιοχής.*

Ο πιο γνωστός στίχος του Θούριου λέει («καλλιό 'ναι» σημαίνει «καλύτερα είναι»):

> Καλλιό 'ναι μιας ώρας ελεύθερη ζωή,
> παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή.

Στα τέλη του 1797 ο Ρήγας συνελήφθη από τους Αυστριακούς στην Τεργέστη.
Παραδόθηκε μαζί με τους συντρόφους του στους Οθωμανούς και θανατώθηκε
στο **Βελιγράδι** τον Ιούνιο του **1798**. Οι ιδέες του όμως έμειναν ζωντανές
και ενέπνευσαν όσους οργάνωσαν αργότερα την Επανάσταση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος το έκανε;*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Ρήγας **δεν** ήθελε μόνο ένα ελληνικό κράτος για τους Έλληνες. Η Νέα
> Πολιτική Διοίκηση μιλούσε για ένα κοινό κράτος όπου Έλληνες, Βούλγαροι,
> Σέρβοι, Αλβανοί, Αρμένιοι, ακόμη και Τούρκοι θα είχαν **ίσα δικαιώματα**.
> Γι' αυτό τον τιμούν ως σήμερα και άλλοι βαλκανικοί λαοί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί ένας έμπορος στη Βιέννη έπαιξε ρόλο στη μόρφωση ενός παιδιού στα Γιάννενα;

1. Ο έμπορος ζούσε στην Ευρώπη και γνώρισε από κοντά τις ιδέες του Διαφωτισμού.
2. Είχε τα χρήματα να πληρώσει δασκάλους, κτίρια και βιβλία στον τόπο καταγωγής του.
3. Έτσι το παιδί στα Γιάννενα μάθαινε μαθηματικά και φυσική από βιβλία τυπωμένα στη Βιέννη ή στη Βενετία. Το **εμπόριο** έφερε την **παιδεία**.

### Παράδειγμα 2: Ο Κοραής και ο Ρήγας ήθελαν και οι δύο ελευθερία. Σε τι διέφεραν;

1. Ο **Κοραής** πίστευε ότι πρώτα πρέπει να μορφωθεί το Γένος, και μετά να διεκδικήσει την ελευθερία του.
2. Ο **Ρήγας** καλούσε σε επανάσταση χωρίς αναμονή, και μάλιστα όλων των βαλκανικών λαών μαζί.
3. Ο ένας έδινε έμφαση στην **παιδεία**, ο άλλος στον **ξεσηκωμό**. Και οι δύο όμως στηρίχτηκαν στις ιδέες του Διαφωτισμού.

## Ερωτήσεις

1. Ποια ιδέα ανήκει στον Διαφωτισμό;
   - Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι
   - Η μόρφωση πρέπει να μένει μόνο σε λίγους
   - Ο βασιλιάς έχει πάντα δίκιο
   - Η επιστήμη είναι επικίνδυνη και πρέπει να σταματήσει
2. Πώς βοήθησαν οι Έλληνες έμποροι του εξωτερικού την παιδεία;
   - Χρηματοδότησαν σχολεία και την έκδοση βιβλίων
   - Έγιναν όλοι δάσκαλοι
   - Απαγόρευσαν τα ξένα βιβλία
   - Δεν είχαν καμία σχέση με την παιδεία
3. Σε ποια πόλη έζησε ο Κοραής το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του;
   - Στο Παρίσι
   - Στο Βελιγράδι
   - Στην Οδησσό
   - Στο Βελεστίνο
4. Τι πίστευε ο Κοραής ότι πρέπει να προηγηθεί της ελευθερίας;
   - Η παιδεία του Γένους
   - Ένας μεγάλος στρατός
   - Η βοήθεια του σουλτάνου
   - Η εγκατάσταση όλων των Ελλήνων στη Γαλλία
5. Τι ήταν ο Θούριος του Ρήγα;
   - Ένα επαναστατικό τραγούδι
   - Ένας χάρτης σε δώδεκα φύλλα
   - Ένα σχέδιο συντάγματος
   - Ένα σχολείο στη Θεσσαλία
6. Ποιοι θα ζούσαν στο κράτος που σχεδίαζε ο Ρήγας στη Νέα Πολιτική Διοίκηση;
   - Όλοι οι λαοί των Βαλκανίων, με ίσα δικαιώματα
   - Μόνο οι ορθόδοξοι Έλληνες
   - Μόνο οι κάτοικοι της Θεσσαλίας
   - Μόνο όσοι είχαν μορφωθεί στην Ευρώπη
7. Πού και πότε θανατώθηκε ο Ρήγας;
   - Στο Βελιγράδι, το 1798
   - Στη Βιέννη, το 1797
   - Στην Κωνσταντινούπολη, το 1821
   - Στην Τεργέστη, το 1798
8. Γιατί τα νέα σχολεία του 18ου αιώνα έπαιξαν ρόλο στον δρόμο προς την Επανάσταση;
   - Γιατί οι νέοι γνώρισαν εκεί τις ιδέες της ελευθερίας
   - Γιατί εκεί εκπαιδεύονταν στρατιώτες
   - Γιατί τα ίδρυσε ο σουλτάνος για να ξεσηκωθούν οι Έλληνες
   - Γιατί δεν είχαν καμία σχέση με τις νέες ιδέες

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο χωριό της Θεσσαλίας γεννήθηκε ο Ρήγας;
2. Γιατί οι Αυστριακοί συνέλαβαν τον Ρήγα και οι Οθωμανοί τον θανάτωσαν; Τι είχε κάνει που τον έκανε επικίνδυνο;
3. «Βούλγαροι κι Αρβανίτες, Αρμένιοι και Ρωμιοί, Αράπηδες και άσπροι, με μια κοινή ορμή για την ελευθερία να ζώσουμε σπαθί, πως είμαστ' αντρειωμένοι παντού να ξακουστεί.» — Ρήγας Βελεστινλής, Θούριος, 1797. (Ρωμιοί: οι ορθόδοξοι Έλληνες· Αράπηδες: οι μαύροι.) Ποιους καλεί ο Ρήγας στον αγώνα, και τι μας δείχνει αυτό για το κράτος που ονειρευόταν;
4. Ποιος δρόμος για την ελευθερία σού φαίνεται πιο σωστός: του Κοραή, «πρώτα παιδεία», ή του Ρήγα, «ξεσηκωμός τώρα»; Τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/enlightenment-rigas
