# Κρήτη, Μακεδονικός Αγώνας και ο πόλεμος του 1897

> Οι εξεγέρσεις στην Κρήτη, ο αγώνας στη Μακεδονία και μια ήττα που οδήγησε στο Γουδί.

Ιστορία, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/crete-macedonia-1897

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τις κρητικές επαναστάσεις του 19ου αιώνα και τον δρόμο της Κρήτης προς την ένωση.
- Να εξηγείς τα αίτια και τις συνέπειες του πολέμου του 1897.
- Να εξηγείς γιατί η Μακεδονία έγινε πεδίο σύγκρουσης και τι ήταν ο Μακεδονικός Αγώνας.
- Να αναφέρεις πού ζούσαν Έλληνες εκτός κράτους στη Θράκη, στη Μικρά Ασία και στον Πόντο.

## Έλληνες έξω από το κράτος

Το ελληνικό κράτος του 1830 ήταν μικρό: Πελοπόννησος, Στερεά Ελλάδα, Κυκλάδες.
Ακόμα και μετά τα Επτάνησα (1864) και τη Θεσσαλία (1881), οι περισσότεροι
Έλληνες ζούσαν **έξω από τα σύνορά του**, μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Πολλοί στην Ελλάδα πίστευαν ότι το κράτος έπρεπε να μεγαλώσει και να
συμπεριλάβει όλες αυτές τις περιοχές. Αυτός ο στόχος ονομάστηκε **Μεγάλη
Ιδέα** και καθόρισε την ελληνική πολιτική για σχεδόν έναν αιώνα.

## Η Κρήτη: επαναστάσεις και αυτονομία

Η Κρήτη επαναστάτησε πολλές φορές: το **1821**, το **1841**, και πάλι μεγάλη
επανάσταση από το **1866 ως το 1869**.

Τον **Νοέμβριο του 1866** χιλιάδες Οθωμανοί στρατιώτες πολιόρκησαν τη **Μονή
Αρκαδίου**, κοντά στο Ρέθυμνο. Μέσα είχαν κλειστεί επαναστάτες και πολλές
γυναίκες και παιδιά, με τον ηγούμενο **Γαβριήλ**. Όταν οι πολιορκητές μπήκαν
στη μονή, οι υπερασπιστές έβαλαν φωτιά στην πυριτιδαποθήκη. Η έκρηξη σκότωσε
πολιορκημένους και πολιορκητές. Η είδηση συγκλόνισε την Ευρώπη, και πολλοί
ξένοι άρχισαν να υποστηρίζουν τους Κρητικούς.

*Η εκκλησία της Μονής Αρκαδίου, κοντά στο Ρέθυμνο. Η πρόσοψή της χτίστηκε τον 16ο αιώνα και στέκεται ακόμα, παρά την πολιορκία του 1866. Σήμερα η μονή είναι τόπος μνήμης για όλη την Κρήτη.*

Το **1878** η **Σύμβαση της Χαλέπας** έδωσε στην Κρήτη κάποια προνόμια: χριστιανό
γενικό διοικητή, δική της συνέλευση και τα ελληνικά ως επίσημη γλώσσα. Το νησί όμως
έμενε οθωμανικό, και οι ταραχές συνεχίστηκαν.

Το **1896–1897** ξέσπασε νέα επανάσταση. Η Ελλάδα έστειλε στρατό στο νησί, και
οι **Μεγάλες Δυνάμεις** (Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία, Ιταλία, Γερμανία,
Αυστροουγγαρία) έστειλαν πολεμικά πλοία για να επιβάλουν την ησυχία.

## Ο πόλεμος του 1897

Η ένταση για την Κρήτη οδήγησε σε πόλεμο ανάμεσα στην Ελλάδα και την
Οθωμανική Αυτοκρατορία, τον **Απρίλιο του 1897**, στη **Θεσσαλία** και στην
**Ήπειρο**.

Ο ελληνικός στρατός ήταν **απροετοίμαστος**: λίγοι και κακά εξοπλισμένοι
στρατιώτες, χωρίς καλό σχέδιο, και ένα κράτος που είχε πτωχεύσει μόλις το
**1893**. Ο οθωμανικός στρατός, μεγαλύτερος και καλύτερα οργανωμένος,
προχώρησε γρήγορα. Μετά τη μάχη του **Δομοκού**, τον Μάιο, η Ελλάδα ζήτησε
ανακωχή. Ο πόλεμος κράτησε περίπου έναν μήνα, και γι' αυτό λέγεται και
**«ο ατυχής πόλεμος των τριάντα ημερών»**.

Οι συνέπειες ήταν βαριές:

| Συνέπεια                               | Τι σήμαινε                                                       |
| -------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------- |
| **Μικρές αλλαγές συνόρων**             | η Ελλάδα έχασε μερικά στρατηγικά σημεία στα σύνορα της Θεσσαλίας |
| **Μεγάλη αποζημίωση**                  | έπρεπε να πληρώσει στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ποσό που δεν είχε |
| **Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος** (1898) | ξένη επιτροπή έλεγχε έσοδα του κράτους, για να πληρωθούν τα χρέη |
| **Ντροπή και αναζήτηση αλλαγών**       | πολλοί ζητούσαν οργανωμένο στρατό και καλύτερο κράτος            |

Η απογοήτευση του 1897 ήταν ένας από τους λόγους που το **1909** αξιωματικοί
ξεσηκώθηκαν στο **Γουδί**. Από εκεί ξεκινά η επόμενη ενότητα, για τους
Βαλκανικούς πολέμους.

> **Πρόσεχε**
>
> Παράξενο αλλά αληθινό: την ήττα του 1897 **δεν** την πλήρωσε η Κρήτη. Οι
> Μεγάλες Δυνάμεις δεν ήθελαν να γυρίσει το νησί στις παλιές ταραχές, και το
> **1898** δημιούργησαν την **αυτόνομη Κρητική Πολιτεία**. Ήταν ακόμη τυπικά
> οθωμανική, αλλά την κυβερνούσε ως Ύπατος Αρμοστής ο **πρίγκιπας Γεώργιος**,
> γιος του βασιλιά της Ελλάδας.

## Από την Κρητική Πολιτεία στην ένωση

Οι Κρητικοί ήθελαν **ένωση με την Ελλάδα**, όχι μόνο αυτονομία. Το **1905** ο
Κρητικός πολιτικός **Ελευθέριος Βενιζέλος** οργάνωσε το **κίνημα του
Θερίσου**, ζητώντας την ένωση. Το **1908** η κρητική συνέλευση κήρυξε μόνη της
την ένωση, αλλά οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν την αναγνώρισαν ακόμη.

Η ένωση έγινε επίσημα μετά τους Βαλκανικούς πολέμους. Την **1η Δεκεμβρίου
1913** η ελληνική σημαία υψώθηκε στο φρούριο **Φιρκά** στα Χανιά, με τον
βασιλιά Κωνσταντίνο και τον Βενιζέλο παρόντες.

*Ο Φιρκάς, το φρούριο στην είσοδο του λιμανιού των Χανίων. Στη γωνία του κυματίζει σήμερα η ελληνική σημαία και θυμίζει τη μέρα της ένωσης του 1913.*

## Η Μακεδονία και ο Μακεδονικός Αγώνας

Η Μακεδονία ήταν μια περιοχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όπου ζούσαν μαζί
**πολλοί λαοί**: Έλληνες, Βούλγαροι, Σέρβοι, Τούρκοι, Αλβανοί, Βλάχοι, και μια
μεγάλη εβραϊκή κοινότητα στη Θεσσαλονίκη. Τρία κράτη, η **Ελλάδα**, η
**Βουλγαρία** και η **Σερβία**, τη διεκδικούσαν.

Η διαμάχη ξεκίνησε από τις **εκκλησίες και τα σχολεία**. Το **1870** ιδρύθηκε η
**Βουλγαρική Εξαρχία**, μια βουλγαρική εκκλησία χωριστή από το Οικουμενικό
Πατριαρχείο. Κάθε χωριό έπρεπε να διαλέξει σε ποια εκκλησία θα ανήκει και σε
ποια γλώσσα θα μαθαίνουν τα παιδιά του. Αυτή η επιλογή ήταν και επιλογή
**εθνικής πλευράς**.

Μετά από μια βουλγαρική εξέγερση το **1903** (του **Ίλιντεν**), η σύγκρουση
έγινε ένοπλη. Από το **1904 ως το 1908** έγινε ο **Μακεδονικός Αγώνας**:
ελληνικά ένοπλα σώματα, με αξιωματικούς από την Ελλάδα και ντόπιους
Μακεδόνες, πολεμούσαν τα βουλγαρικά σώματα στα βουνά και στους βάλτους της
περιοχής.

- Ο αξιωματικός **Παύλος Μελάς** σκοτώθηκε στις **13 Οκτωβρίου 1904** στη
  Στάτιστα της Καστοριάς, που σήμερα λέγεται **Μελάς**. Ο θάνατός του έκανε
  τον αγώνα γνωστό σε όλη την Ελλάδα.
- Ο μητροπολίτης Καστοριάς **Γερμανός Καραβαγγέλης** οργάνωσε την ελληνική
  πλευρά στην περιοχή του.

Ο αγώνας σταμάτησε το **1908**, όταν οι Νεότουρκοι πήραν την εξουσία στην
Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το ζήτημα της Μακεδονίας λύθηκε με όπλα λίγα χρόνια
αργότερα, στους Βαλκανικούς πολέμους.

> **Κλειδί**
>
> Από το 1866 ως το 1908 το ελληνικό κράτος προσπάθησε να ενώσει μαζί του τους
> Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με **επαναστάσεις** (Κρήτη), με **πόλεμο**
> (1897) και με **ένοπλο αγώνα** (Μακεδονία).
>
> Η ήττα του 1897 έδειξε ότι ο στόχος χρειαζόταν οργανωμένο κράτος και στρατό.
> Γι' αυτό το Γουδί (1909) και οι μεταρρυθμίσεις του Βενιζέλου ήρθαν πριν από τις
> νίκες του 1912–1913.

## Θράκη, Μικρά Ασία και Πόντος

Πολλοί Έλληνες ζούσαν και πιο ανατολικά:

- στη **Θράκη** και στην **Κωνσταντινούπολη**, όπου βρισκόταν το Οικουμενικό
  Πατριαρχείο και ζούσαν πλούσιοι έμποροι, τραπεζίτες και λόγιοι,
- στα παράλια της **Μικράς Ασίας**, με κέντρο τη **Σμύρνη**, που θα
  γνωρίσεις καλύτερα στην ενότητα για το 1922,
- στον **Πόντο**, στη νότια ακτή της Μαύρης Θάλασσας, με κέντρο την
  **Τραπεζούντα**. Εκεί λειτουργούσε από το **1682** το **Φροντιστήριο
  Τραπεζούντας**, ένα από τα πιο φημισμένα ελληνικά σχολεία.

Αυτοί οι Έλληνες δεν είχαν δικό τους κράτος, αλλά είχαν **κοινότητες**,
σχολεία, εκκλησίες, εφημερίδες και συλλόγους, που κρατούσαν ζωντανή τη γλώσσα
και τον πολιτισμό τους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κρήτη, 1897, Μακεδονία*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η Ελλάδα έχασε τον πόλεμο του 1897, που έγινε εξαιτίας της Κρήτης. Γιατί όμως η Κρήτη έγινε αυτόνομη τον επόμενο χρόνο;

1. Ο πόλεμος κρίθηκε στη Θεσσαλία. Στην Κρήτη την κατάσταση την έλεγχαν τα πλοία των Μεγάλων Δυνάμεων.
2. Οι Μεγάλες Δυνάμεις ήθελαν ησυχία στο νησί. Είχαν δει ότι κάθε λίγα χρόνια ξεσπούσε νέα επανάσταση.
3. Η λύση τους ήταν μια μέση οδός: η Κρήτη δεν ενώνεται με την Ελλάδα, αλλά ούτε κυβερνιέται πια από τους Οθωμανούς. Γίνεται αυτόνομη, με Έλληνα πρίγκιπα αρμοστή.
4. Έτσι μια στρατιωτική ήττα δεν έφερε πίσω το νησί στην παλιά του κατάσταση.

   Στην ιστορία, ένα αποτέλεσμα δεν το κρίνει μόνο όποιος νικάει στο πεδίο της μάχης· το κρίνουν και οι ισχυροί που κοιτάζουν απ' έξω.

### Παράδειγμα 2: Ένα χωριό της Μακεδονίας το 1880 πρέπει να αποφασίσει αν η εκκλησία του θα ανήκει στο Πατριαρχείο ή στην Εξαρχία. Γιατί αυτή η απόφαση ήταν τόσο μεγάλη;

1. Η εκκλησία δεν ήταν μόνο θέμα πίστης. Από αυτήν εξαρτιόταν και το **σχολείο** του χωριού.
2. Με το Πατριαρχείο, τα παιδιά μάθαιναν ελληνικά. Με την Εξαρχία, μάθαιναν βουλγαρικά.
3. Η γλώσσα του σχολείου θα έκανε τα παιδιά να νιώθουν Έλληνες ή Βούλγαροι, και κάθε κράτος θα μετρούσε το χωριό ως δικό του.
4. Γι' αυτό η επιλογή μιας εκκλησίας έγινε στην πράξη επιλογή **εθνικής πλευράς**, και συχνά χώριζε ακόμα και οικογένειες του ίδιου χωριού.

   Στη Μακεδονία η σύγκρουση άρχισε στα σχολεία, πολύ πριν φτάσει στα όπλα.

## Ερωτήσεις

1. Τι ήταν η «Μεγάλη Ιδέα»;
   - Ο στόχος να ενωθούν με το κράτος όλες οι ελληνικές περιοχές
   - Το σχέδιο του Τρικούπη για σιδηροδρόμους σε όλη τη χώρα
   - Η πρόταση να γίνει η Ελλάδα δημοκρατία χωρίς βασιλιά
   - Η συμφωνία των Μεγάλων Δυνάμεων για την Κρήτη το 1898
2. Γιατί η καταστροφή της Μονής Αρκαδίου (1866) έγινε γνωστή σε όλη την Ευρώπη;
   - Οι πολιορκημένοι ανατίναξαν την πυριτιδαποθήκη
   - Εκεί υπογράφτηκε η ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα
   - Εκεί γεννήθηκε ο Ελευθέριος Βενιζέλος
   - Εκεί αποβιβάστηκε ο ελληνικός στρατός
3. Γιατί η Ελλάδα έχασε τόσο γρήγορα τον πόλεμο του 1897;
   - Ο στρατός της ήταν απροετοίμαστος
   - Πολέμησε μόνη της με τις Δυνάμεις
   - Ο πόλεμος έγινε στη θάλασσα
   - Οι Κρητικοί πήγαν με τους Οθωμανούς
4. Τι ήταν ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος του 1898;
   - Ξένη επιτροπή που έλεγχε έσοδα του κράτους
   - Ένας νέος φόρος για να ξαναστηθεί ο ελληνικός στρατός
   - Μια τράπεζα που ίδρυσε ο Τρικούπης
   - Η επιτροπή που κυβέρνησε την Κρήτη
5. Τι ήταν η Κρητική Πολιτεία (1898);
   - Αυτόνομη Κρήτη, ακόμα τυπικά οθωμανική
   - Η Κρήτη ενωμένη πια με την Ελλάδα
   - Η Κρήτη ως ανεξάρτητο βασίλειο με δικό της βασιλιά
   - Η Κρήτη υπό βρετανική κυριαρχία
6. Πώς ξεκίνησε η διαμάχη για τη Μακεδονία;
   - Από τις εκκλησίες και τα σχολεία
   - Από τη μάχη του Δομοκού
   - Από το κίνημα του Θερίσου
   - Από τη Σύμβαση της Χαλέπας
7. Ποιος ήταν ο Παύλος Μελάς;
   - Αξιωματικός του Μακεδονικού Αγώνα
   - Ο αρχηγός του κινήματος στο Θέρισο
   - Ο ηγούμενος της Μονής Αρκαδίου
   - Ο Ύπατος Αρμοστής της Κρήτης
8. Πότε ενώθηκε επίσημα η Κρήτη με την Ελλάδα;
   - Το 1913, μετά τους Βαλκανικούς
   - Το 1898, με την Κρητική Πολιτεία
   - Το 1908, με απόφαση των Δυνάμεων
   - Το 1866, με την επανάσταση

## Ασκήσεις

1. Ποιος οργάνωσε το κίνημα του Θερίσου το 1905;
2. Στη γραμμή του χρόνου η χρονιά του τελευταίου γεγονότος έχει μείνει κενή. Ποια χρονιά ενώθηκε επίσημα η Κρήτη με την Ελλάδα;
   *Γραμμή του χρόνου από το Αρκάδι ως την ένωση της Κρήτης· η χρονιά της ένωσης είναι κενή.*
3. Πώς οδήγησε η ήττα του 1897 στο κίνημα στο Γουδί (1909);
4. «Ο Σουλτάνος δηλώνει ότι παραχωρεί στους συμμάχους ηγεμόνες το νησί της Κρήτης και παραιτείται υπέρ τους από όλα τα δικαιώματα κυριαρχίας που είχε σε αυτό.» — Συνθήκη του Λονδίνου, 30 Μαΐου 1913, άρθρο 4 (δική μας απόδοση). Τι άλλαξε για την Κρήτη με αυτό το άρθρο, σε σχέση με το 1898 και το 1908;
5. Στον Μακεδονικό Αγώνα πολλοί απλοί χωρικοί βρέθηκαν ανάμεσα σε ένοπλα σώματα που ζητούσαν ο καθένας να τους έχει με το μέρος του. Πώς νομίζεις ότι ένιωθαν; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/crete-macedonia-1897
