# Εμφύλιος και δικτατορία

> Χρόνια διχασμού, και η εξέγερση του Πολυτεχνείου.

Ιστορία, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/civil-war-junta

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι εμφύλιος πόλεμος και πότε έγινε ο Ελληνικός Εμφύλιος.
- Να περιγράφεις τις συνέπειες του Εμφυλίου για τη χώρα και τους ανθρώπους.
- Να ξεχωρίζεις τα χαρακτηριστικά μιας δημοκρατίας από εκείνα μιας δικτατορίας.
- Να περιγράφεις την εξέγερση του Πολυτεχνείου και την πτώση της δικτατορίας.

## Μετά την Απελευθέρωση: ένας λαός χωρισμένος

Η Απελευθέρωση του 1944 έφερε χαρά, αλλά όχι ειρήνη. Οι Έλληνες είχαν
πολύ διαφορετικές ιδέες για το πώς έπρεπε να κυβερνηθεί η χώρα:

- το **ΕΑΜ**, με ισχυρό μέσα του το **Κομμουνιστικό Κόμμα (ΚΚΕ)**, ήθελε
  μεγάλες κοινωνικές αλλαγές και είχε τον πιο δυνατό στρατό της Αντίστασης,
  τον ΕΛΑΣ,
- η **κυβέρνηση** που γύρισε από τη Μέση Ανατολή, μαζί με τους πολιτικούς
  των παλαιότερων κομμάτων και με τη στήριξη της **Βρετανίας**, φοβόταν ότι η
  Ελλάδα θα γινόταν κομμουνιστική.

Τον **Δεκέμβριο του 1944** έγιναν ένοπλες συγκρούσεις μέσα στην Αθήνα, τα
**Δεκεμβριανά**. Τον **Φεβρουάριο του 1945** υπογράφηκε η **Συμφωνία της
Βάρκιζας** και ο ΕΛΑΣ παρέδωσε τα όπλα του. Η ένταση όμως δεν σταμάτησε: σε
πολλές περιοχές άνθρωποι διώκονταν για τις πολιτικές τους ιδέες.

## Ο Εμφύλιος Πόλεμος (1946–1949)

**Εμφύλιος** λέγεται ο πόλεμος ανάμεσα σε πολίτες της ίδιας χώρας. Από το
**1946** ως το **1949** πολέμησαν:

| Πλευρά                                 | Ποιοι ήταν                        | Ποιος τους στήριζε                    |
| -------------------------------------- | --------------------------------- | ------------------------------------- |
| **Κυβερνητικός στρατός**               | ο στρατός του ελληνικού κράτους   | η Βρετανία και από το 1947 οι **ΗΠΑ** |
| **Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας (ΔΣΕ)** | αντάρτες με αρχηγούς κομμουνιστές | οι κομμουνιστικές χώρες των Βαλκανίων |

Ήταν τα χρόνια που ο κόσμος χωριζόταν σε δύο στρατόπεδα, γύρω από τις
**ΗΠΑ** και τη **Σοβιετική Ένωση**. Ο Εμφύλιος τελείωσε τον **Αύγουστο του
1949**, με τη νίκη του κυβερνητικού στρατού στα βουνά **Γράμμος** και
**Βίτσι**.

## Οι πληγές του Εμφυλίου

Ο Εμφύλιος ήρθε αμέσως μετά την Κατοχή και βάθυνε τις πληγές της:

- **δεκάδες χιλιάδες νεκροί** και από τις δύο πλευρές,
- ορεινά χωριά ερήμωσαν και οι κάτοικοί τους κατέβηκαν στις πόλεις,
- πολλοί ηττημένοι έφυγαν ως **πολιτικοί πρόσφυγες** σε χώρες της
  Ανατολικής Ευρώπης, και άλλοι στάλθηκαν **εξορία** σε νησιά,
- χιλιάδες **παιδιά** απομακρύνθηκαν από τις περιοχές των μαχών: άλλα
  στάλθηκαν σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και άλλα σε **παιδουπόλεις** μέσα
  στην Ελλάδα.

Για χρόνια ο διχασμός συνεχίστηκε μέσα στην κοινωνία. Για να πάρει κάποιος
θέση στο Δημόσιο χρειαζόταν «πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων», δηλαδή
βεβαίωση ότι δεν ήταν αριστερός.
Μόλις το **1989** ένας νόμος ονόμασε επίσημα τον πόλεμο «**Εμφύλιο**» και
έδωσε έμφαση στη **συμφιλίωση**.

> **Κλειδί**
>
> Ο **Εμφύλιος** (1946–1949) ήταν πόλεμος ανάμεσα σε Έλληνες. Όπως σε κάθε
> εμφύλιο, πόνεσαν και οι δύο πλευρές, και τα σημάδια του έμειναν στις
> οικογένειες και στην κοινωνία για δεκαετίες.

## Τα χρόνια της ανοικοδόμησης

Στις δεκαετίες του **1950** και του **1960** η Ελλάδα ξαναχτίστηκε. Έγιναν
δρόμοι, φράγματα και δίκτυα ηλεκτρισμού, και ο τουρισμός άρχισε να
μεγαλώνει. Πολλοί όμως δεν έβρισκαν δουλειά: εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες
έγιναν **μετανάστες** στη Γερμανία, στην Αυστραλία και στην Αμερική, ενώ
άλλοι μετακόμισαν από τα χωριά στην Αθήνα.

## 21 Απριλίου 1967: η δικτατορία

Λίγες εβδομάδες πριν από τις εκλογές, στις **21 Απριλίου 1967**, μια ομάδα
αξιωματικών με αρχηγό τον **Γεώργιο Παπαδόπουλο** κατέλαβε την εξουσία με
τανκς. Ήταν ένα **πραξικόπημα**: η εξουσία δεν αλλάζει με εκλογές, αλλά με τη
βία. Η **δικτατορία των συνταγματαρχών**, που τη λέμε και **χούντα**,
**κατάργησε τη δημοκρατία**:

- έκλεισε τη Βουλή και απαγόρευσε τα κόμματα και τις εκλογές,
- έβαλε **λογοκρισία** σε εφημερίδες, βιβλία, τραγούδια και ταινίες,
- συνέλαβε χιλιάδες ανθρώπους· πολλοί φυλακίστηκαν, εξορίστηκαν ή
  βασανίστηκαν.

Πολλοί αντιστάθηκαν. Ο ποιητής **Γιώργος Σεφέρης**, που είχε πάρει βραβείο
Νόμπελ, μίλησε δημόσια εναντίον της. Τα τραγούδια του **Μίκη Θεοδωράκη**
απαγορεύτηκαν. Η Ευρώπη απομόνωσε τη χώρα: το 1969 η Ελλάδα αποχώρησε από το
Συμβούλιο της Ευρώπης, πριν τη διώξουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δημοκρατία ή δικτατορία;*

## Το Πολυτεχνείο (Νοέμβριος 1973)

Στις **14 Νοεμβρίου 1973** φοιτητές συγκεντρώθηκαν στο **Πολυτεχνείο** της
Αθήνας και το κατέλαβαν. Από έναν ραδιοφωνικό σταθμό που έστησαν μέσα
μετέδιδαν «Εδώ Πολυτεχνείο!» και καλούσαν τον λαό κοντά τους. Το σύνθημά
τους ήταν **«Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία»**. Χιλιάδες κάτοικοι ήρθαν να
τους στηρίξουν και να τους φέρουν τρόφιμα.

Τα ξημερώματα της **17ης Νοεμβρίου** ένα τανκς έριξε την πύλη και ο στρατός
έβγαλε με τη βία τους φοιτητές. Υπήρξαν νεκροί και τραυματίες. Λίγες μέρες
αργότερα την εξουσία πήρε ένας ακόμα πιο σκληρός αξιωματικός, ο **Δημήτριος
Ιωαννίδης**. Κάθε χρόνο στις **17 Νοεμβρίου** τα σχολεία τιμούν την εξέγερση.

*Το Πολυτεχνείο στην οδό Πατησίων, όπως είναι σήμερα. Εδώ κλείστηκαν οι φοιτητές τον Νοέμβριο του 1973.*

## Η πτώση της δικτατορίας (1974)

Στις **15 Ιουλίου 1974** η χούντα οργάνωσε πραξικόπημα στην **Κύπρο** κατά
του Προέδρου της, του **Μακαρίου**. Πέντε μέρες αργότερα η **Τουρκία**
εισέβαλε στο νησί, και ως τον Αύγουστο κατέλαβε το βόρειο τμήμα του, που
μένει χωρισμένο ως σήμερα. Μπροστά σε αυτή την καταστροφή, η δικτατορία **κατέρρευσε** στις 23
Ιουλίου 1974.

> **Πρόσεχε**
>
> Η λέξη «δικτατορία» δεν είναι απλώς μια αυστηρή κυβέρνηση. Σημαίνει ότι η
> εξουσία πάρθηκε ή κρατιέται **χωρίς ελεύθερες εκλογές** και ότι οι πολίτες
> δεν μπορούν να την αλλάξουν ούτε να την επικρίνουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τα Δεκεμβριανά ως την πτώση της χούντας*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί η δικτατορία του 1967 ονομάζεται συχνά «επταετία»;

1. Ξεκίνησε με το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967.
2. Κατέρρευσε τον Ιούλιο του 1974. Από το 1967 ως το 1974 είναι 1974 − 1967 = 7 χρόνια, και λίγοι μήνες ακόμα.
3. Κράτησε λοιπόν περίπου **επτά χρόνια**: γι' αυτό τη λέμε «επταετία».

### Παράδειγμα 2: Το 1970 ένας δημοσιογράφος θέλει να γράψει ότι η κυβέρνηση κάνει λάθος. Τι θα γίνει;

1. Το 1970 η Ελλάδα έχει δικτατορία. Υπάρχει λογοκρισία: τα κείμενα ελέγχονται πριν τυπωθούν.
2. Το άρθρο του πιθανότατα δεν θα τυπωθεί, και ο ίδιος κινδυνεύει να συλληφθεί ή να εξοριστεί.
3. Σε μια **δημοκρατία** θα μπορούσε να το γράψει ελεύθερα. Η ελευθερία του λόγου είναι ένα από τα πρώτα πράγματα που χάνονται σε μια δικτατορία.

## Ερωτήσεις

1. Τι ονομάζουμε εμφύλιο πόλεμο;
   - Έναν πόλεμο ανάμεσα σε πολίτες της ίδιας χώρας
   - Έναν πόλεμο ανάμεσα σε δύο γειτονικές χώρες
   - Μια μάχη μέσα σε μια πόλη
   - Τον αγώνα ενός λαού ενάντια σε κατακτητές
2. Ποιοι πολέμησαν στον Ελληνικό Εμφύλιο;
   - Ο κυβερνητικός στρατός και ο Δημοκρατικός Στρατός (ΔΣΕ)
   - Ο ελληνικός και ο ιταλικός στρατός στην Αλβανία
   - Ο ΕΛΑΣ και ο γερμανικός στρατός κατοχής
   - Ο ελληνικός και ο τουρκικός στρατός στον Έβρο
3. Πού και πότε τελείωσε ο Εμφύλιος;
   - Στον Γράμμο και στο Βίτσι, τον Αύγουστο του 1949
   - Στη Βάρκιζα, τον Φεβρουάριο του 1945
   - Στο Πολυτεχνείο της Αθήνας, τον Νοέμβριο του 1973
   - Στην Κρήτη, το 1941
4. Ποιο από τα παρακάτω ήταν συνέπεια του Εμφυλίου;
   - Πολλοί ηττημένοι κατέφυγαν στο εξωτερικό
   - Η Ελλάδα μπήκε αμέσως μετά στην ΕΟΚ
   - Έγινε ανταλλαγή πληθυσμών με την Τουρκία
   - Όλοι οι Έλληνες συμφιλιώθηκαν αμέσως μετά το 1949
5. Τι έγινε στις 21 Απριλίου 1967;
   - Αξιωματικοί πήραν την εξουσία με πραξικόπημα
   - Έγιναν ελεύθερες εκλογές για νέα Βουλή
   - Ξεκίνησε ο Εμφύλιος Πόλεμος στα βουνά
   - Οι φοιτητές κατέλαβαν το Πολυτεχνείο
6. Τι ήταν η λογοκρισία της δικτατορίας;
   - Ο έλεγχος εφημερίδων, βιβλίων και τραγουδιών
   - Η καταμέτρηση των ψήφων στις εκλογές
   - Ένας νέος φόρος στις εφημερίδες
   - Η διόρθωση των ορθογραφικών λαθών στα σχολικά βιβλία πριν τυπωθούν
7. Ποιο ήταν το σύνθημα των φοιτητών του Πολυτεχνείου;
   - «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία»
   - «Ελευθερία ή θάνατος»
   - «Όχι»
   - «Ισότητα, Ελευθερία, Αδελφότητα»
8. Ποιο γεγονός οδήγησε στην πτώση της δικτατορίας το 1974;
   - Το πραξικόπημα στην Κύπρο και η τουρκική εισβολή
   - Η ήττα της σε ελεύθερες εκλογές που η ίδια προκήρυξε
   - Η λήξη του Εμφυλίου στον Γράμμο και στο Βίτσι
   - Η ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ

## Ασκήσεις

1. Ποια μέρα τιμούν κάθε χρόνο τα σχολεία την εξέγερση του Πολυτεχνείου;
2. Στη γραμμή του χρόνου η χρονιά ενός γεγονότος έχει μείνει κενή. Ποια χρονιά έγινε το πραξικόπημα που έφερε τη δικτατορία;
   *Γραμμή του χρόνου από τα Δεκεμβριανά ως την πτώση της χούντας· η χρονιά του πραξικοπήματος είναι κενή.*
3. Γιατί Έλληνες που είχαν πολεμήσει τους ίδιους κατακτητές συγκρούστηκαν μεταξύ τους μετά την Απελευθέρωση;
4. «Η Κυβέρνηση θα εξασφαλίσει, σύμφωνα με το Σύνταγμα και τις δημοκρατικές αρχές που ισχύουν παντού, την ελεύθερη έκφραση των πολιτικών φρονημάτων των πολιτών […]. Θα εξασφαλίσει επίσης την ελευθερία να συγκεντρώνονται, να οργανώνονται και να εκφράζουν τη γνώμη τους στον Τύπο.» — Συμφωνία της Βάρκιζας, άρθρο 1, Φεβρουάριος 1945. Τι υπόσχεται η Κυβέρνηση, και με όσα διάβασες στην ενότητα, τηρήθηκε η υπόσχεση;
5. Κάποιος λέει: «Η χούντα έπεσε το 1974 εξαιτίας της Κύπρου, όχι του Πολυτεχνείου· τότε γιατί το τιμάμε κάθε χρόνο;» Τι θα του απαντούσες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/civil-war-junta
