# Ο Α΄ Παγκόσμιος και η Μικρασιατική καταστροφή

> Η Σμύρνη, οι πρόσφυγες και μια χώρα που άλλαξε για πάντα.

Ιστορία, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/asia-minor-1922

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν ο Εθνικός Διχασμός στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
- Να περιγράφεις με τη σωστή σειρά τα γεγονότα από την απόβαση στη Σμύρνη ως τη Συνθήκη της Λωζάννης.
- Να εξηγείς τι ήταν η ανταλλαγή των πληθυσμών και ποιοι εξαιρέθηκαν από αυτήν.
- Να αναγνωρίζεις πώς οι πρόσφυγες άλλαξαν την Ελλάδα.

## Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και ο Διχασμός

Το **1914** ξέσπασε ο **Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος**. Από τη μία πλευρά ήταν η
**Αντάντ** (Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία) και από την άλλη οι **Κεντρικές
Δυνάμεις** (Γερμανία, Αυστροουγγαρία), με τις οποίες πήγαν αργότερα η
Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Βουλγαρία.

Στην Ελλάδα δύο άνθρωποι διαφώνησαν έντονα για το τι έπρεπε να κάνει η χώρα:

| Πρόσωπο                               | Τι ήθελε                                           |
| ------------------------------------- | -------------------------------------------------- |
| Πρωθυπουργός **Ελευθέριος Βενιζέλος** | να μπει η Ελλάδα στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ |
| Βασιλιάς **Κωνσταντίνος**             | να μείνει η Ελλάδα ουδέτερη                        |

Η διαφωνία αυτή χώρισε τον λαό σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα και ονομάστηκε
**Εθνικός Διχασμός**. Το 1916 ο Βενιζέλος σχημάτισε δική του κυβέρνηση στη
**Θεσσαλονίκη**. Το **1917** ο βασιλιάς έφυγε από τη χώρα και η Ελλάδα
μπήκε στον πόλεμο με την Αντάντ, που τελικά νίκησε το 1918.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Διχασμός δεν ήταν ένας καβγάς δύο ανθρώπων. Χώρισε οικογένειες, χωριά και
> τον στρατό, και τα τραύματά του βάρυναν τις αποφάσεις των επόμενων χρόνων.

## Οι Έλληνες της Μικράς Ασίας

Έλληνες ζούσαν στη Μικρά Ασία εδώ και περίπου **τρεις χιλιάδες χρόνια**:
στα παράλια της **Ιωνίας**, στον **Πόντο** δίπλα στη Μαύρη Θάλασσα, στην
**Καππαδοκία** στο εσωτερικό. Κάποιοι ορθόδοξοι της Καππαδοκίας μιλούσαν
τουρκικά και τα έγραφαν με ελληνικά γράμματα.

Η **Σμύρνη** ήταν ένα από τα πλουσιότερα λιμάνια της Μεσογείου. Εκεί ζούσαν
μαζί Έλληνες, Τούρκοι, Αρμένιοι, Εβραίοι και Ευρωπαίοι έμποροι.

*Η προκυμαία της Σμύρνης, πριν από την καταστροφή του 1922. Δες πόσα πλοία είναι δεμένα το ένα δίπλα στο άλλο, και τα εμπορεύματα που περιμένουν να φορτωθούν. Ανάμεσα στους ανθρώπους περπατούν καμήλες: έφερναν προϊόντα από το εσωτερικό της Μικράς Ασίας στο λιμάνι.*

Στα χρόνια του πολέμου πολλοί Έλληνες της Μικράς Ασίας και του **Πόντου**
εκτοπίστηκαν από τα σπίτια τους και πολλοί έχασαν τη ζωή τους. Η Ελλάδα τιμά
τη μνήμη των Ποντίων στις **19 Μαΐου**.

## Από τη Σμύρνη στις Σέβρες

Μετά τη νίκη της Αντάντ, οι Σύμμαχοι έδωσαν στην Ελλάδα την άδεια να στείλει
στρατό στη Μικρά Ασία. Τον **Μάιο του 1919** ο ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε
στη **Σμύρνη**.

Τον **Αύγουστο του 1920** υπογράφηκε η **Συνθήκη των Σεβρών**. Η Ελλάδα
έπαιρνε την **Ανατολική Θράκη**, και η περιοχή της **Σμύρνης** θα τη
διοικούσε η Ελλάδα για πέντε χρόνια· μετά θα αποφάσιζαν οι κάτοικοι. Πολλοί
μιλούσαν για την «Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών».

Η συνθήκη όμως δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας είχε
οργανωθεί ένα τουρκικό εθνικό κίνημα με αρχηγό τον **Μουσταφά Κεμάλ**, που
δεν την αναγνώριζε.

## Η εκστρατεία και η καταστροφή

Στις εκλογές του **Νοεμβρίου 1920** ο Βενιζέλος έχασε και ο βασιλιάς
Κωνσταντίνος επέστρεψε. Οι Σύμμαχοι, που δεν τον ήθελαν, άρχισαν να
απομακρύνονται από την Ελλάδα.

Το **1921** ο ελληνικός στρατός προχώρησε βαθιά στο εσωτερικό, ως τον ποταμό
**Σαγγάριο**, αλλά δεν κατάφερε να φτάσει στην Άγκυρα. Για έναν χρόνο έμεινε
σε ένα πολύ μακρύ μέτωπο, μακριά από τη θάλασσα.

Τον **Αύγουστο του 1922** ο τουρκικός στρατός επιτέθηκε και το μέτωπο
κατέρρευσε. Ο ελληνικός στρατός υποχώρησε ως τα παράλια και έφυγε από τη
Μικρά Ασία. Τον **Σεπτέμβριο του 1922** ο τουρκικός στρατός μπήκε στη Σμύρνη.
Μια μεγάλη **πυρκαγιά** κατέστρεψε τις ελληνικές και τις αρμενικές συνοικίες.
Χιλιάδες άνθρωποι περίμεναν στην προκυμαία ένα πλοίο για να φύγουν. Ο
μητροπολίτης Σμύρνης **Χρυσόστομος** έχασε τη ζωή του, και πολλοί άνδρες
οδηγήθηκαν σε τάγματα εργασίας, από όπου αρκετοί δεν γύρισαν.

Αυτά τα γεγονότα τα λέμε **Μικρασιατική καταστροφή**. Η Ελλάδα τιμά τη μνήμη
τους στις **14 Σεπτεμβρίου**.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα ίδια χρόνια οι Τούρκοι τα θυμούνται ως τον δικό τους **πόλεμο της
> ανεξαρτησίας**. Ο Μουσταφά Κεμάλ, που αργότερα ονομάστηκε Ατατούρκ, ίδρυσε
> το 1923 τη Δημοκρατία της Τουρκίας. Το ίδιο γεγονός δύο λαοί το θυμούνται
> πολύ διαφορετικά· ο ιστορικός προσπαθεί να καταλάβει και τις δύο ματιές.

## Η ανταλλαγή των πληθυσμών

Τον **Ιανουάριο του 1923**, στη **Λωζάννη** της Ελβετίας, Ελλάδα και Τουρκία
συμφώνησαν σε μια **υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών**:

- οι **ορθόδοξοι χριστιανοί** της Τουρκίας θα έρχονταν στην Ελλάδα,
- οι **μουσουλμάνοι** της Ελλάδας θα πήγαιναν στην Τουρκία.

Το κριτήριο ήταν η **θρησκεία** και όχι η γλώσσα, όπως και στα μιλλέτ της
Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Εξαιρέθηκαν οι Έλληνες της **Κωνσταντινούπολης**,
της **Ίμβρου** και της **Τενέδου** και οι μουσουλμάνοι της **Δυτικής
Θράκης**. Τον **Ιούλιο του 1923** η **Συνθήκη της Λωζάννης** όρισε τα νέα
σύνορα: η Ανατολική Θράκη έμεινε στην Τουρκία και σύνορο έγινε ο **Έβρος**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Έφυγε ή έμεινε;*

## Οι πρόσφυγες φτιάχνουν μια νέα Ελλάδα

Στην Ελλάδα, που είχε τότε περίπου πέντε εκατομμύρια κατοίκους, ήρθαν
**πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες**. Περίπου 400.000 μουσουλμάνοι
έφυγαν προς την Τουρκία. Οι πρόσφυγες έφτασαν συχνά μόνο με ό,τι μπορούσαν
να κουβαλήσουν και έζησαν στην αρχή σε σκηνές και παράγκες.

Με τη βοήθεια της Κοινωνίας των Εθνών ιδρύθηκε η **Επιτροπή Αποκαταστάσεως
Προσφύγων**. Έχτισε σπίτια και μοίρασε χωράφια, κυρίως στη **Μακεδονία** και
στη **Θράκη**. Γύρω από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη φύτρωσαν νέες
συνοικίες: η **Νέα Σμύρνη**, η **Νέα Ιωνία**, η **Νέα Φιλαδέλφεια**, η
**Καλαμαριά**. Τα ονόματά τους θυμίζουν τις πατρίδες που άφησαν.

*Σπίτια για πρόσφυγες κοντά στην Αθήνα, τη δεκαετία του 1920. Είναι απλά και κολλητά το ένα στο άλλο, χτισμένα γρήγορα για να στεγάσουν όσο περισσότερες οικογένειες γινόταν. Τα δεντράκια μπροστά τους μόλις είχαν φυτευτεί: η γειτονιά ήταν καινούργια.*

Οι πρόσφυγες έφεραν μαζί τους τέχνες, όπως την ταπητουργία, τραγούδια,
χορούς και φαγητά. Πολλοί δούλεψαν στα χωράφια και στα καπνά της Μακεδονίας
και της Θράκης και έδωσαν νέα ώθηση στη γεωργία. Με τον καιρό έγιναν
κομμάτι της ελληνικής ζωής σε κάθε γωνιά της χώρας.

> **Κλειδί**
>
> Η **Μικρασιατική καταστροφή** του **1922** έβαλε τέλος σε τρεις χιλιάδες
> χρόνια ελληνικής ζωής στη Μικρά Ασία. Με την **ανταλλαγή των πληθυσμών**
> ήρθαν πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες, που άλλαξαν για πάντα την Ελλάδα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Α΄ Παγκόσμιο ως τη Λωζάννη*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια οικογένεια από την Καππαδοκία είναι ορθόδοξη αλλά μιλάει μόνο τουρκικά. Θα έρθει στην Ελλάδα το 1923;

1. Η συμφωνία της Λωζάννης χώριζε τους ανθρώπους με βάση τη **θρησκεία**, όχι τη γλώσσα.
2. Η οικογένεια είναι ορθόδοξη και δεν ζει στην Κωνσταντινούπολη, στην Ίμβρο ή στην Τένεδο, άρα δεν ανήκει στις εξαιρέσεις.
3. Ναι, **ανταλλάσσεται** και έρχεται στην Ελλάδα, όπως χιλιάδες τουρκόφωνοι ορθόδοξοι της Καππαδοκίας.

### Παράδειγμα 2: Η Συνθήκη των Σεβρών έδινε στην Ελλάδα μεγάλες περιοχές. Γιατί δεν εφαρμόστηκε ποτέ;

1. Το τουρκικό εθνικό κίνημα του Μουσταφά Κεμάλ δεν την αναγνώρισε και οργάνωσε δικό του στρατό.
2. Μετά τις εκλογές του 1920 οι Σύμμαχοι απομακρύνθηκαν και η Ελλάδα πολεμούσε πια μόνη της, πολύ μακριά από τη θάλασσα.
3. Με την ήττα του 1922 η συνθήκη έμεινε στα χαρτιά. Τη θέση της πήρε η **Συνθήκη της Λωζάννης** (1923).

## Ερωτήσεις

1. Για ποιο θέμα διαφώνησαν ο Βενιζέλος και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, προκαλώντας τον Εθνικό Διχασμό;
   - Αν η Ελλάδα θα έμπαινε στον Α΄ Παγκόσμιο με την Αντάντ
   - Αν θα γινόταν ανταλλαγή πληθυσμών
   - Πού θα ήταν η πρωτεύουσα της Ελλάδας μετά τον πόλεμο
   - Αν θα υπογραφόταν η Συνθήκη της Λωζάννης με την Τουρκία
2. Πότε αποβιβάστηκε ο ελληνικός στρατός στη Σμύρνη;
   - Τον Μάιο του 1919
   - Τον Σεπτέμβριο του 1922
   - Το 1914
   - Τον Ιούλιο του 1923
3. Τι έδινε στην Ελλάδα η Συνθήκη των Σεβρών (1920);
   - Την Ανατολική Θράκη και τη διοίκηση της Σμύρνης
   - Όλη τη Μικρά Ασία, από τα παράλια ως την Άγκυρα
   - Μόνο την Κωνσταντινούπολη
   - Τίποτα, ήταν συνθήκη ανταλλαγής πληθυσμών
4. Τι συνέβη μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου 1920 που αποδυνάμωσε τη θέση της Ελλάδας;
   - Επέστρεψε ο Κωνσταντίνος και οι Σύμμαχοι απομακρύνθηκαν
   - Η Ελλάδα βγήκε από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και έμεινε ουδέτερη
   - Ο Βενιζέλος κέρδισε τις εκλογές και κήρυξε ουδετερότητα
   - Υπογράφηκε η ανταλλαγή πληθυσμών
5. Με ποιο κριτήριο αποφασιζόταν ποιος θα ανταλλαχθεί το 1923;
   - Με βάση τη θρησκεία
   - Με βάση τη μητρική γλώσσα
   - Με βάση την επιθυμία του καθενός
   - Με βάση τον πλούτο της οικογένειας
6. Ποιοι Έλληνες ορθόδοξοι εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή;
   - Οι Έλληνες της Πόλης, της Ίμβρου και της Τενέδου
   - Οι Έλληνες της Σμύρνης
   - Οι Έλληνες του Πόντου, δίπλα στη Μαύρη Θάλασσα
   - Οι ορθόδοξοι της Καππαδοκίας που μιλούσαν τουρκικά
7. Γιατί πολλές συνοικίες λέγονται Νέα Σμύρνη, Νέα Ιωνία ή Νέα Φιλαδέλφεια;
   - Γιατί οι πρόσφυγες τους έδωσαν τα ονόματα των πατρίδων τους
   - Γιατί είναι αρχαίες ελληνικές αποικίες
   - Γιατί εκεί εγκαταστάθηκαν οι Τούρκοι που ήρθαν μετά το 1923
   - Γιατί ήταν τα ονόματα που έδωσε η Συνθήκη των Σεβρών
8. Πώς θυμούνται οι Τούρκοι τα χρόνια 1919–1922;
   - Ως τον δικό τους πόλεμο της ανεξαρτησίας
   - Ως τη δική τους Μικρασιατική καταστροφή
   - Ως τον δικό τους Εθνικό Διχασμό
   - Ως χρόνια που δεν άφησαν καμία μνήμη

## Ασκήσεις

1. Ποια μεγάλη πόλη των παραλίων της Μικράς Ασίας κάηκε τον Σεπτέμβριο του 1922;
2. Στη γραμμή του χρόνου λείπει τι έγινε το 1920. Ποια συνθήκη υπογράφηκε τότε ανάμεσα στους Συμμάχους και την Οθωμανική Αυτοκρατορία;
   *Γραμμή του χρόνου από το 1914 ως τη Λωζάννη· το γεγονός του 1920 είναι κενό.*
3. Πώς άλλαξαν οι πρόσφυγες του 1922–1923 την Ελλάδα;
4. «Μία από τις πιο έντονες εντυπώσεις που πήρα φεύγοντας από τη Σμύρνη ήταν ένα αίσθημα ντροπής που ανήκω στο ανθρώπινο γένος.» — Τζορτζ Χόρτον, πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη, Η μάστιγα της Ασίας, 1926. Τι μας λέει η πηγή, και πώς ζυγίζουμε τη μαρτυρία του;
5. Τι έπαιξε κατά τη γνώμη σου τον μεγαλύτερο ρόλο στη Μικρασιατική καταστροφή: ο Εθνικός Διχασμός, η προέλαση βαθιά στο εσωτερικό ή η απομάκρυνση των Συμμάχων μετά το 1920; Γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/history/asia-minor-1922
