# Το ανάγλυφο και τα νερά της Γης

> Οι μεγάλες οροσειρές, πεδιάδες, ποτάμια και λίμνες του κόσμου, και γιατί οι άνθρωποι ζουν κοντά στο νερό.

Γεωγραφία, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/geography/world-relief-waters

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς ότι το ανάγλυφο της Γης το φτιάχνουν οι ενδογενείς δυνάμεις (σεισμοί, ηφαίστεια, ανύψωση) και το σμιλεύουν οι εξωγενείς (νερό, άνεμος, πάγος, άνθρωπος).
- Να ξεχωρίζεις το ηπειρωτικό από το υποθαλάσσιο ανάγλυφο, και τον κατακόρυφο από τον οριζόντιο διαμελισμό.
- Να εντοπίζεις τις μεγάλες οροσειρές, πεδιάδες, ποταμούς και λίμνες του κόσμου.
- Να εξηγείς γιατί οι μεγάλοι πολιτισμοί και οι πόλεις αναπτύχθηκαν κοντά στο νερό, και πώς ο άνθρωπος απειλεί το γλυκό νερό.

## Μια επιφάνεια που αλλάζει συνέχεια

Η Γη υπάρχει εδώ και περίπου $4{,}6$ δισεκατομμύρια χρόνια, και σε όλο αυτό το διάστημα η επιφάνειά της δεν έμεινε ποτέ ίδια. Τη μορφή της, με τα βουνά, τις πεδιάδες, τα ποτάμια, τις ακτές και τα νησιά, τη λέμε **ανάγλυφο**. Δύο ειδών δυνάμεις το φτιάχνουν:

- Οι **ενδογενείς δυνάμεις** έρχονται από το εσωτερικό της Γης. Σπρώχνουν τα κομμάτια του φλοιού να συγκρουστούν ή να απομακρυνθούν, και φαίνονται ως **σεισμοί** και **ηφαίστεια**. Αυτές **σηκώνουν** τα βουνά.
- Οι **εξωγενείς δυνάμεις** δρουν στην επιφάνεια: το **νερό** της βροχής και των ποταμών, ο **άνεμος**, ο **πάγος**, οι αλλαγές της θερμοκρασίας, και ο **άνθρωπος**, με τα λατομεία, τους δρόμους και τα φράγματα. Αυτές **φθείρουν** τα βουνά λίγο λίγο και μεταφέρουν τα υλικά τους στα χαμηλά.

Το ανάγλυφο της στεριάς το λέμε **ηπειρωτικό**. Οι διαφορές στο ύψος, δηλαδή βουνά, οροπέδια, πεδιάδες και κοιλάδες, είναι ο **κατακόρυφος διαμελισμός**. Το σχήμα των ακτών, με κόλπους, ακρωτήρια, χερσονήσους και νησιά, είναι ο **οριζόντιος διαμελισμός**. Υπάρχει και ανάγλυφο κάτω από τη θάλασσα, το **υποθαλάσσιο**: υποθαλάσσιες οροσειρές, πεδιάδες του βυθού και βαθιές **τάφροι**, που οι επιστήμονες τις χαρτογράφησαν με δορυφόρους και ειδικά σκάφη.

## Οροσειρές και πεδιάδες

Οι μεγάλες οροσειρές της Γης σχηματίζουν δύο τεράστιες «ζώνες», εκεί όπου συγκρούονται κομμάτια του φλοιού:

- μια ζώνη από τα δυτικά προς τα ανατολικά, με τον **Άτλαντα** στη βόρεια Αφρική, τις **Άλπεις**, τον **Καύκασο** και τα **Ιμαλάια**, τα ψηλότερα βουνά του κόσμου,
- μια ζώνη από τον βορρά προς τον νότο, στη δυτική πλευρά της Αμερικής: τα **Βραχώδη Όρη** και οι **Άνδεις**.

*Χάρτης του κόσμου με τον Άτλαντα, τις Άλπεις, τον Καύκασο, τα Ιμαλάια, τα Βραχώδη Όρη και τις Άνδεις.*

*Τα Ιμαλάια από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Μπροστά είναι το ψηλό οροπέδιο του Θιβέτ, πίσω ο χιονισμένος τοίχος της οροσειράς, με το Έβερεστ περίπου στη μέση. Η οροσειρά ψηλώνει ακόμα, γιατί η Ινδία συνεχίζει να σπρώχνει την υπόλοιπη Ασία.*

Οι μεγάλες **πεδιάδες** σχηματίστηκαν αλλιώς: από τις εξωγενείς δυνάμεις. Επί εκατομμύρια χρόνια τα ποτάμια κουβαλούσαν χώμα και άμμο από τα βουνά και τα άπλωναν στα χαμηλά. Τέτοιες είναι η πεδιάδα του **Αμαζονίου**, οι **Μεγάλες Πεδιάδες** της Βόρειας Αμερικής, η πεδιάδα της **Σιβηρίας**, η πεδιάδα του **Γάγγη** στην Ινδία και η **Μεγάλη Ευρωπαϊκή Πεδιάδα**, που γνώρισες στην ενότητα [Το ανάγλυφο της Ευρώπης](/el/dim-6/geography/europe-relief).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο ήπειροι από το πλάι*

> **Κλειδί**
>
> Οι **ενδογενείς δυνάμεις σηκώνουν**: φτιάχνουν οροσειρές, με σεισμούς και ηφαίστεια.
>
> Οι **εξωγενείς δυνάμεις σμιλεύουν**: φθείρουν τα βουνά και, με το υλικό τους, χτίζουν τις πεδιάδες.
>
> Το ψηλότερο σημείο της Γης είναι το **Έβερεστ**, στα Ιμαλάια, περίπου $8.850$ μέτρα. Το βαθύτερο είναι η **Τάφρος των Μαριανών**, στον Ειρηνικό, σχεδόν $11.000$ μέτρα κάτω από τη θάλασσα.

Αν όμως η Γη είχε το μέγεθος ενός πορτοκαλιού, ακόμα και το Έβερεστ και η Τάφρος των Μαριανών θα ήταν πιο λεπτά από τα σημαδάκια της φλούδας του. Η διάμετρος της Γης είναι περίπου $12.750$ χιλιόμετρα, και όλο το ανάγλυφό της χωράει σε $20$.

## Ποτάμια και λίμνες

Από όλο το νερό της Γης, το νερό των ποταμών και των λιμνών είναι **ελάχιστο**, πολύ λιγότερο από ένα στα εκατό. Κι όμως, είναι το γλυκό νερό που χρησιμοποιούν πιο εύκολα οι άνθρωποι, τα ζώα και τα φυτά.

Οι δύο μεγαλύτεροι ποταμοί του κόσμου:

- ο **Νείλος**, στην Αφρική, ο μακρύτερος, περίπου $6.650$ χιλιόμετρα, που διασχίζει την έρημο και χύνεται στη Μεσόγειο,
- ο **Αμαζόνιος**, στη Νότια Αμερική, λίγο κοντύτερος, αλλά με πολύ περισσότερο νερό από κάθε άλλο ποτάμι. Γύρω του απλώνεται το μεγαλύτερο τροπικό δάσος της Γης.

Μεγάλοι ποταμοί είναι επίσης ο **Γιανγκτσέ** και ο **Κίτρινος ποταμός** στην Κίνα, ο **Μισισιπής** στη Βόρεια Αμερική και ο **Δούναβης** στην Ευρώπη.

Οι λίμνες είναι κοιλότητες της στεριάς γεμάτες νερό, συνήθως γλυκό. Η μεγαλύτερη, η **Κασπία**, ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ασία, έχει αλμυρό νερό, γι' αυτό τη λένε και θάλασσα. Η **Βαϊκάλη**, στη Ρωσία, είναι η **βαθύτερη** λίμνη του κόσμου, πάνω από $1.600$ μέτρα, και κρατά περίπου το ένα πέμπτο από το γλυκό νερό των λιμνών και των ποταμών της Γης.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι μεγαλύτερες λίμνες δίπλα στην Ελλάδα*

> **Πρόσεχε**
>
> Η **μεγαλύτερη** λίμνη και η **βαθύτερη** δεν είναι η ίδια. Η Κασπία απλώνεται σε τεράστια έκταση, αλλά είναι πολύ πιο ρηχή από τη Βαϊκάλη. Η Βαϊκάλη, με τη μικρότερη έκταση από τις τέσσερις λίμνες του πίνακα, έχει μέσα της περισσότερο νερό από όλες τις Μεγάλες Λίμνες της Βόρειας Αμερικής μαζί.

## Γιατί οι άνθρωποι ζουν κοντά στο νερό

Όλα τα ποτάμια, οι χείμαρροι, οι λίμνες και οι πηγές ενός τόπου αποτελούν το **υδρογραφικό δίκτυο** του. Από αυτό ο άνθρωπος παίρνει νερό για να πιει και να πλυθεί (**ύδρευση**) και για να ποτίσει τα χωράφια του (**άρδευση**). Σε **πλωτούς ποταμούς**, όπως ο Δούναβης, ο Ρήνος και ο Μισισιπής, ταξιδεύουν ποταμόπλοια με φορτία. Με φράγματα στα ποτάμια παράγεται ηλεκτρικό ρεύμα.

Γι' αυτό οι πρώτοι μεγάλοι πολιτισμοί γεννήθηκαν δίπλα σε μεγάλα ποτάμια: στη **Μεσοποταμία**, ανάμεσα στον **Τίγρη** και τον **Ευφράτη**, στην **Αίγυπτο**, στον **Νείλο**, στην **Ινδία**, στον **Ινδό** και στον **Γάγγη**, και στην **Κίνα**, στον **Κίτρινο ποταμό**. Οι πλημμύρες τους άφηναν κάθε χρόνο στα χωράφια γόνιμη λάσπη. Και στην Ελλάδα, στην **Κνωσό**, το μινωικό ανάκτορο είχε πριν από σχεδόν $4.000$ χρόνια σωλήνες για νερό και αποχέτευση.

*Η Αίγυπτος τη νύχτα, από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Η λεπτή γραμμή από φώτα είναι η κοιλάδα του Νείλου: πόλεις και χωριά κολλητά στο ποτάμι. Δεξιά, η μεγάλη κηλίδα είναι το Κάιρο. Γύρω, η έρημος μένει σκοτεινή, γιατί εκεί δεν υπάρχει νερό.*

Το γλυκό νερό όμως κινδυνεύει. Τα λύματα των εργοστασίων και των πόλεων, τα λιπάσματα και τα φυτοφάρμακα των χωραφιών καταλήγουν στα ποτάμια και στις λίμνες. Οι υγρότοποι, δηλαδή τα ρηχά νερά, οι βάλτοι και τα δέλτα όπου ζουν και ξεχειμωνιάζουν χιλιάδες πουλιά, αποξηραίνονται για να γίνουν χωράφια. Για να τους προστατέψουν, πολλές χώρες υπέγραψαν το $1971$ τη **Σύμβαση Ραμσάρ**. Ανάμεσα στους υγροτόπους που προστατεύει είναι η λίμνη Κερκίνη και το Δέλτα του Έβρου.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ανάγλυφο:** η μορφή της επιφάνειας της Γης, στη στεριά (ηπειρωτικό) και στον βυθό (υποθαλάσσιο).
> - **Οροσειρές:** από ενδογενείς δυνάμεις. **Πεδιάδες:** από εξωγενείς.
> - **Νείλος:** ο μακρύτερος ποταμός. **Αμαζόνιος:** με το περισσότερο νερό. **Κασπία:** η μεγαλύτερη λίμνη. **Βαϊκάλη:** η βαθύτερη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί οι αρχαίοι Αιγύπτιοι έχτισαν τις πόλεις τους σε μια στενή λωρίδα κατά μήκος του Νείλου;

1. Γύρω από τον Νείλο απλώνεται η **έρημος**. Βροχή σχεδόν δεν πέφτει, άρα το μόνο νερό είναι του ποταμού.
2. Κάθε καλοκαίρι ο Νείλος **πλημμύριζε** και άφηνε στις όχθες του μαύρη, γόνιμη λάσπη. Εκεί καλλιεργούσαν σιτάρι και άλλα φυτά.
3. Το ποτάμι ήταν και **δρόμος**: με βάρκες μετέφεραν ανθρώπους, σιτάρι και πέτρες για τα μνημεία.
4. Νερό, τροφή και μεταφορές υπήρχαν μόνο δίπλα στον ποταμό. Γι' αυτό η ζωή μαζεύτηκε σε αυτή τη λωρίδα, όπως φαίνεται ακόμα και σήμερα στη νυχτερινή φωτογραφία.

### Παράδειγμα 2: Τα Ιμαλάια ψηλώνουν μερικά χιλιοστά κάθε χρόνο. Γιατί δεν έγιναν ακόμα πολύ ψηλότερα;

1. Τα Ιμαλάια τα σηκώνουν **ενδογενείς δυνάμεις**: η Ινδία σπρώχνει την Ασία και ο φλοιός διπλώνει προς τα πάνω.
2. Την ίδια ώρα δουλεύουν οι **εξωγενείς δυνάμεις**: ο πάγος των παγετώνων, το νερό, ο άνεμος και ο παγετός σπάνε τα βράχια.
3. Τα ποτάμια, όπως ο Γάγγης, κουβαλούν τα κομμάτια στα χαμηλά, και εκεί χτίζεται η μεγάλη πεδιάδα του Γάγγη.
4. Το ύψος ενός βουνού είναι μια **ισορροπία**: όσο το σηκώνουν οι δυνάμεις από μέσα, τόσο το φθείρουν οι δυνάμεις από έξω.

## Ερωτήσεις

1. Ποιες δυνάμεις σηκώνουν τις μεγάλες οροσειρές;
   - Οι ενδογενείς, από το εσωτερικό της Γης
   - Οι εξωγενείς, όπως το νερό και ο άνεμος
   - Οι άνθρωποι, με τα μεγάλα έργα τους
   - Οι βροχές, που σπρώχνουν το χώμα ψηλά
2. Πώς σχηματίστηκαν οι μεγάλες πεδιάδες, όπως του Αμαζονίου;
   - Τα ποτάμια άπλωσαν στα χαμηλά χώμα από τα βουνά
   - Ένα ηφαίστειο ισοπέδωσε με τη λάβα του όλη την περιοχή
   - Οι άνθρωποι τις ίσιωσαν για να καλλιεργούν
   - Ο άνεμος φύσηξε μακριά όλα τα βουνά τους
3. Τι είναι ο οριζόντιος διαμελισμός μιας περιοχής;
   - Το σχήμα των ακτών της: κόλποι, ακρωτήρια, νησιά
   - Οι διαφορές στο ύψος της: βουνά και πεδιάδες
   - Τα σύνορα που τη χωρίζουν από τις γειτονικές χώρες
   - Το ανάγλυφο του βυθού, κάτω από τη θάλασσα
4. Πού είναι το βαθύτερο σημείο της Γης;
   - Στην Τάφρο των Μαριανών, στον Ειρηνικό
   - Στη λίμνη Βαϊκάλη, στη Ρωσία
   - Στη Νεκρά Θάλασσα, στη Μέση Ανατολή
   - Στη μέση του Ατλαντικού Ωκεανού
5. Ποιος ποταμός μεταφέρει το περισσότερο νερό στον κόσμο;
   - Ο Αμαζόνιος
   - Ο Νείλος
   - Ο Δούναβης
   - Ο Μισισιπής
6. Τι ξεχωρίζει την Κασπία από τις περισσότερες λίμνες;
   - Είναι η μεγαλύτερη, και έχει αλμυρό νερό
   - Είναι η βαθύτερη λίμνη του κόσμου
   - Είναι η πηγή του ποταμού Νείλου
   - Βρίσκεται ολόκληρη μέσα στα σύνορα της Ελλάδας
7. Δίπλα σε ποιο ποτάμι αναπτύχθηκε ο πολιτισμός της αρχαίας Αιγύπτου;
   - Στον Νείλο
   - Στον Ευφράτη
   - Στον Γάγγη
   - Στον Κίτρινο ποταμό
8. Ένας αγρότης φέρνει νερό από το ποτάμι για να ποτίσει το χωράφι του. Πώς λέγεται αυτή η χρήση;
   - Άρδευση
   - Ύδρευση
   - Αποχέτευση
   - Διαπνοή

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι η ψηλότερη κορυφή της Γης, και σε ποια οροσειρά βρίσκεται;
2. Στον χάρτη σημειώνονται με αριθμούς τέσσερα μεγάλα ποτάμια: ο Νείλος, ο Αμαζόνιος, ο Γιανγκτσέ και ο Μισισιπής. Ποιο είναι ποιο;
   *Χάρτης του κόσμου με τα μεγάλα ποτάμια και τέσσερα από αυτά σημειωμένα με τους αριθμούς 1 ως 4.*
3. Μια πόλη είναι χτισμένη στις όχθες ενός μεγάλου πλωτού ποταμού. Τι πλεονεκτήματα έχει από μια πόλη χωρίς ποτάμι κοντά της;
4. Ο πίνακας δείχνει το μήκος μερικών μεγάλων ποταμών.

   Μήκος σε χιλιόμετρα, στρογγυλεμένο. Οι μετρήσεις διαφέρουν λίγο από πηγή σε πηγή.

   | Ποταμός | Ήπειρος | Μήκος |
   | --- | --- | --- |
   | Νείλος | Αφρική | $6.650$ |
   | Αμαζόνιος | Νότια Αμερική | $6.400$ |
   | Γιανγκτσέ | Ασία | $6.300$ |
   | Δούναβης | Ευρώπη | $2.850$ |
   | Αλιάκμονας | Ευρώπη (Ελλάδα) | $300$ |

   α) Πόσα χιλιόμετρα μακρύτερος είναι ο Νείλος από τον Αμαζόνιο;
   β) Πόσες φορές περίπου χωράει ο Αλιάκμονας στον Δούναβη;
5. Σε έναν δήμο, κάποιοι θέλουν να αποξηράνουν έναν υγρότοπο για να γίνει χωράφι, και άλλοι θέλουν να τον προστατέψουν. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/geography/world-relief-waters
