# Ο πλανήτης υπό πίεση

> Κλιματική αλλαγή, ερημοποίηση, θάλασσες με πλαστικό.

Γεωγραφία, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/geography/planet-under-pressure

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς το φαινόμενο του θερμοκηπίου και γιατί εντείνεται.
- Να συνδέεις την κλιματική αλλαγή με συγκεκριμένες συνέπειες.
- Να αναγνωρίζεις την ερημοποίηση και τη ρύπανση των θαλασσών.
- Να ξεχωρίζεις ατομικές δράσεις από συλλογικές αποφάσεις.

## Το θερμοκήπιο δεν είναι ο εχθρός

Ο ήλιος ζεσταίνει το έδαφος, και το έδαφος στέλνει θερμότητα πίσω προς το
διάστημα. Η ατμόσφαιρα κρατάει ένα μέρος της. Χωρίς αυτό
το **φαινόμενο του θερμοκηπίου**, η μέση θερμοκρασία της Γης θα ήταν γύρω στους
$-18$ βαθμούς: ένας παγωμένος πλανήτης.

Το πρόβλημα δεν είναι το φαινόμενο. Είναι ότι το **ενισχύσαμε**.

Καίγοντας κάρβουνο, πετρέλαιο και φυσικό αέριο, προσθέσαμε στην ατμόσφαιρα
τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα. Η κουβέρτα έγινε πιο χοντρή, και ο
πλανήτης ζεσταίνεται: από την εποχή πριν τη βιομηχανία, η μέση θερμοκρασία
της Γης έχει ανέβει ήδη κατά περίπου $1{,}4$ βαθμούς.

Στο «Σήμερα» το μοντέλο από κάτω δείχνει δύο θερμοκρασίες: αυτή που έχουμε
μετρήσει ως τώρα, και μια λίγο ψηλότερη, πού θα καταλήξει η θερμοκρασία όταν
προλάβουν να ζεσταθούν και οι ωκεανοί, που αργούν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η κουβέρτα και το πάχος της*

> **Κλειδί**
>
> Ακόμα κι ένας βαθμός ακούγεται ελάχιστος, γιατί τον συγκρίνεις με τη διαφορά πρωινού
> και μεσημεριού.
>
> Αλλά εδώ πρόκειται για **μέσο όρο ολόκληρου του πλανήτη**, σε μια περίοδο που
> ως τώρα άλλαζε με ρυθμό βαθμών ανά χιλιάδες χρόνια.
>
> Στην πράξη, ένας βαθμός σημαίνει: περισσότεροι καύσωνες, εντονότερες βροχές,
> περισσότερες πυρκαγιές, λιγότερο χιόνι, ανεβασμένη στάθμη θάλασσας.

## Τρία προβλήματα που ήδη βλέπουμε

| Πρόβλημα             | Τι συμβαίνει                                    | Πού φαίνεται                |
| -------------------- | ----------------------------------------------- | --------------------------- |
| **Κλιματική αλλαγή** | άνοδος θερμοκρασίας και στάθμης                 | παντού                      |
| **Ερημοποίηση**      | το γόνιμο χώμα χάνεται και γίνεται άγονο        | νότια Ευρώπη, βόρεια Αφρική |
| **Ρύπανση θαλασσών** | πλαστικά και μικροπλαστικά στην τροφική αλυσίδα | κάθε ωκεανός                |

*Πλαστικά σκουπίδια σε μια παραλία της Τενερίφης, στον Ατλαντικό. Τα μεγάλα κομμάτια φαίνονται. Με τα χρόνια ο ήλιος και τα κύματα τα σπάνε σε μικροπλαστικά, που δεν φαίνονται πια, αλλά δεν χάνονται.*

Η **ερημοποίηση** αφορά άμεσα την Ελλάδα: ξηρασία, υπερβόσκηση, πυρκαγιές και
εντατική καλλιέργεια αφαιρούν το λεπτό στρώμα γόνιμου χώματος, που χρειάζεται
αιώνες για να ξαναδημιουργηθεί.

## Ποιος κάνει τι

Υπάρχουν πράγματα που αποφασίζει ένα νοικοκυριό και πράγματα που αποφασίζουν
κράτη:

| Ατομικά                                     | Συλλογικά                              |
| ------------------------------------------- | -------------------------------------- |
| μετακίνηση με τα πόδια, ποδήλατο, λεωφορείο | ηλεκτρικό ρεύμα από ανανεώσιμες πηγές  |
| λιγότερη σπατάλη τροφίμων και ρεύματος      | δημόσιες συγκοινωνίες και σιδηρόδρομος |
| ανακύκλωση και λιγότερα πλαστικά            | κανόνες για βιομηχανία και μεταφορές   |

Και τα δύο χρειάζονται. Οι ατομικές πράξεις από μόνες τους δεν αρκούν, αλλά
χωρίς αυτές δεν αλλάζει ούτε η συλλογική απόφαση.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις **καιρό** και **κλίμα**.
>
> Μια πολύ κρύα εβδομάδα δεν αναιρεί την κλιματική αλλαγή, όπως μια πολύ ζεστή
> μέρα δεν την αποδεικνύει.
>
> Το κλίμα κρίνεται σε **δεκαετίες** και σε ολόκληρο τον πλανήτη, όχι σε μια
> πόλη και μια εβδομάδα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί το λιώσιμο των πάγων ανεβάζει τη στάθμη της θάλασσας άνισα;

1. Ο πάγος που **επιπλέει**, όπως στον Αρκτικό, έχει ήδη εκτοπίσει νερό. Λιώνοντας, δεν ανεβάζει αισθητά τη στάθμη.
2. Ο πάγος που βρίσκεται πάνω σε **στεριά**, όπως στη Γροιλανδία και την Ανταρκτική, προσθέτει νέο νερό στους ωκεανούς.
3. Υπάρχει και δεύτερη αιτία: το νερό, όταν ζεσταίνεται, **διαστέλλεται**. Ίδια ποσότητα, περισσότερος όγκος.
4. Γι' αυτό οι επιστήμονες παρακολουθούν κυρίως τους ηπειρωτικούς πάγους — και γι' αυτό κινδυνεύουν πρώτα τα χαμηλά παράκτια μέρη.

### Παράδειγμα 2: Ένα πλαστικό μπουκάλι καταλήγει στη θάλασσα. Τι διαδρομή κάνει;

1. Ο ήλιος και τα κύματα το διασπούν σε όλο και μικρότερα κομμάτια: **μικροπλαστικά**.
2. Τα μικροπλαστικά μοιάζουν με τροφή για μικρούς θαλάσσιους οργανισμούς, που τα καταπίνουν.
3. Αυτούς τους τρώνε μεγαλύτερα ψάρια, και τα ψάρια καταλήγουν στο πιάτο.
4. Το πλαστικό δεν εξαφανίστηκε ποτέ. Άλλαξε μόνο μέγεθος και διεύθυνση — και γύρισε πίσω.

## Ερωτήσεις

1. Τι κάνει το φαινόμενο του θερμοκηπίου;
   - Κρατάει μέρος της θερμότητας, κάνοντας τη Γη κατοικήσιμη
   - Ψύχει τον πλανήτη
   - Δημιουργεί τα σύννεφα
   - Είναι εξ ολοκλήρου ανθρώπινο δημιούργημα
2. Τι ενισχύει σήμερα το φαινόμενο;
   - Η καύση κάρβουνου, πετρελαίου και φυσικού αερίου
   - Τα πολλά δέντρα που φυτεύουμε στις πόλεις και στα δάση
   - Οι σεισμοί και τα ηφαίστεια της Γης
   - Η περιφορά της Γης γύρω από τον ήλιο
3. Γιατί ένας βαθμός μέσης αύξησης είναι σημαντικός;
   - Είναι μέσος όρος όλου του πλανήτη και φέρνει ακραία φαινόμενα
   - Δεν είναι σημαντικός, γιατί δεν τον νιώθουμε
   - Γιατί σημαίνει ακριβώς έναν βαθμό παραπάνω κάθε μέρα, σε κάθε τόπο
   - Γιατί αλλάζει τη σειρά και τη διάρκεια των εποχών
4. Ποιος πάγος ανεβάζει τη στάθμη της θάλασσας όταν λιώνει;
   - Ο πάγος που βρίσκεται πάνω σε στεριά
   - Ο θαλάσσιος πάγος που επιπλέει
   - Μόνο οι παγετώνες των βουνών
   - Κανένας, η στάθμη δεν αλλάζει
5. Τι είναι η ερημοποίηση;
   - Η απώλεια του γόνιμου εδάφους, που γίνεται άγονο
   - Η εξάπλωση της άμμου από τις ερήμους
   - Η αύξηση της θερμοκρασίας
   - Η εγκατάλειψη των χωριών
6. Τι γίνεται ένα πλαστικό μπουκάλι στη θάλασσα;
   - Σπάει σε μικροπλαστικά που μπαίνουν στην τροφή των ψαριών
   - Διαλύεται τελείως μέσα σε λίγους μήνες
   - Βυθίζεται στον πάτο και μένει εκεί ακίνητο για εκατοντάδες χρόνια
   - Το τρώνε τα βακτήρια της θάλασσας αμέσως
7. Μια πολύ κρύα εβδομάδα αναιρεί την κλιματική αλλαγή;
   - Όχι, το κλίμα κρίνεται σε δεκαετίες και σε όλο τον πλανήτη
   - Ναι, αποδεικνύει ότι όλος ο πλανήτης αρχίζει ξανά να ψύχεται
   - Ναι, αν συμβεί σε πολλές χώρες
   - Εξαρτάται από την εποχή

## Ασκήσεις

1. Περίπου πόση θα ήταν η μέση θερμοκρασία της Γης χωρίς το φαινόμενο του θερμοκηπίου;
2. Γιατί η ερημοποίηση είναι τόσο δύσκολο να διορθωθεί;
3. Ο πίνακας δείχνει πόσο διοξείδιο του άνθρακα είχε η ατμόσφαιρα σε διάφορες χρονιές.

   Μόρια διοξειδίου του άνθρακα ανά εκατομμύριο μόρια αέρα (ppm), στρογγυλεμένα. Το $1800$ από φυσαλίδες αέρα παγιδευμένες σε πάγους· από το $1958$ μετρήσεις στο Μάουνα Λόα της Χαβάης.

   | Χρονιά | Διοξείδιο (ppm) |
   | --- | --- |
   | $1800$ | $280$ |
   | $1960$ | $317$ |
   | $1990$ | $354$ |
   | $2020$ | $414$ |

   α) Πόσο αυξήθηκε από το $1960$ ως το $2020$;
   β) Σε ποια τριάντα χρόνια ανέβηκε περισσότερο: $1960$–$1990$ ή $1990$–$2020$;
4. Για το κλίμα, τι μετράει περισσότερο: τι κάνει ο καθένας μας ή τι αποφασίζουν τα κράτη; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/geography/planet-under-pressure
